Элбэх этиилэр киирдилэр

Ойуур национальнай форумун түмүктүүр тэрээһининэн пленарнай мунньах буолбута. Ил Түмэн спикера Петр Гоголев эппитинэн, СӨ судаарыстыбаннай мунньаҕа (Ил Түмэн) Ойуур национальнай форумун регионнааҕы түһүмэҕин резолюциятын бырайыагар ойууру туһаныыны уонна ойууру тэрийэн оҥорууну салайар сокуоннарынан үгүс этиилэри киллэрбит.

“Саха сирин социальнай-экономическай сайдыыта айылҕа ресурсаларын сөптөөхтүк туһаныыны кытта ыкса сибээстээх. Саха сирэ Уһук Илин территориятын аҥарын, Арассыыйа сирин 18% ылар уонна 82%  ойуур фондатыгар киирэр сиртэн турар. Аан дойду ойуурун саппааһын 2,5% Саха сиригэр баар”, — диэтэ. Ону кытта олохтоох дьон төрүт дьарыктарынан – бултааһынынан, балыктааһынынан дьарыктанарын, “Уһук Илин гектар туһунан” сокуон үлэлиирин, Уһук Илини уонна Арктиканы сайыннарыынан бырамыыссыланнас салаата күүстээхтик үлэлиирин бэлиэтээн туран, ойуурга сыһыаннаах сокуоннарга кэккэ боппуруостар үөскүүллэрин ыйда.

Ойуур уонна төрүт олохтоохтор

“Хоту сир аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоохторун быраабын мэктиэлиир боппуруос сытыытык турар. Айахтарын ииттинэллэригэр төрүт дьарыктара — табаны иитии салаата улахан суолталаах. Бу салааны сайыннарар туһуттан мэччирэҥ сирдэр наадалар”, — диэн Петр Гоголев иһитиннэриитигэр эттэ.

Кини этэринэн, билигин үлэлиир сокуон нуорматынан таба мэччирэҥ сирин сатаан туһаныллыбат балаһыанньа үөскүүр. Тоҕо диэтэххэ, хоту сиригэр табаны сүрүннээн ойуур фондатын сиригэр иитэллэр. Оттон РФ Сирин кодексынан судаарыстыбаннай эбэтэр муниципальнай бас билиигэ сылдьар сири хотугу сир аҕыйах ахсааннаах норуоттарыгар төрүт дьарыктарыгар ирдэнэр дьиэни эбэтэр атын тутуулары туталларыгар эрэ бэриллэр уонна 10 сылга эрэ. “Бу нуорма “РФ төрүт аҕыйах ахсааннаах норуоттар бырааптарын мэктиэлэрин туһунан” РФ сокуонун утарсар. Тоҕо диэтэххэ, бу сокуон нуорматынан төрүт аҕыйах ахсааннаах норуоттарга үгэс дьарыктарынан үлэлииллэригэр араас категориялаах сири босхо туһаныыга бэриллиэхтээх”, — диэн спикер Петр Гоголев эттэ уонна бу боппуруоһу быһаарарга этиилэри киллэрдэ.

Бастатан туран, таба иитиитин салаатын сайыннарар туһугар уонна таба мэччийэр сирин харыстыыр туһуттан “таба мэччирэҥэ” диэн өйдөбүлү сир туспа категориятын быһыытынан араарарга.

Иккиһинэн, РФ Хоту, Сибиир уонна Уһук Илин төрүт аҕыйах ахсааннаах норуоттара туһаналларыгар сири босхо биэрэргэ.

Үсүһүнэн, ойууру туһаныы саҥа көрүҥүн олохтуурга – үгэс олохторун, дьарыктарын харыстыыр уонна сайыннарар сыаллаах сири туһаналларын курдук сири биэрии.

Төрдүһүнэн, үгэс олохторун, дьарыктарын харыстыыр уонна сайыннарар сыаллаах ойуур фонда сиригэр эбийиэктэри тутар кыахтаах буолалларын ситиһии.

Маны таһынан Хоту, Си­биир уонна Уһук Илин аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттарын общиналарын кытта субъект ситэриилээх былааһа бултуурга сыһыаннаах сөбүлэҥин аукциона суох оҥоһулларыгар булт уонна бултааһын ресурсаларын харыстыыр туһунан сокуоҥҥа уларытыыны киллэрэр наадатын ыйда.

Ойуур ресурсата уонна предприниматель

Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Петр Гоголев Саха сирэ олус элбэх ойуур ресурсалаах аата Уһук Илин атын регионнарыттан маһы бэлэмнээһиҥҥэ хаалан иһэрин ыйда. “Маһы бэлэмнээһиҥҥэ учаастагы биэриигэ ыытыллар аукционтан көдьүүс кыра”, — диэтэ. Ол аукциоҥҥа биир кыттааччы эбэтэр соҕотох сири биэрээччи эрэ кыттарыттан тахсар. Иккиһинэн, суол-иис суоҕуттан кыттыбаттар.

“Ол иһин маһы бэлэм­нээ­һинэн дьарыктанар предпри­ни­мателлэри көҕүлүүр сыалтан аукциона суох ойуур учаастактарын биэрэбит, ол эрэн бу сиргэ бэйэтин суотугар суол-иис тутар усулуобуйаҕа. Маны таһынан бэйэтин суотугар “лесоустройство” сүнньүнэн үлэ ыыппыт уонна ойуур учаастагын кадастр учуотугар туруорбут киһини кытта ойуур учаастагын арендалааһын дуогабарын аукциона суох түһэрсэргэ этиилээхпит”, — диэтэ парламентарий.

Петр Гоголев ойуур бэлэҕин хомуйан бородууксуйа оҥорорунан (отон, тэллэй, хатыҥ уута уонна маныаха майгынныыр ресурсалар) дьарыктанар предпринимателлэр аҕыйахтарын, үлэ тэтимэ бытаанын ыйда. “Бэйэ дьыалатынан дьарыктаныыга билигин үлэлиир сокуон ойуур учаастагын арендалааһын дуогабарын түһэрсэри ирдиир. Ол эрээри, ойуур чопчу учаастагар сылын аайы отон арааһа өлгөмнүк үүнэрэ мэктиэлэммэт. Ол иһин сорох сыл ночоотуруохтарын сөп. Ол иһин ойууру баһылааһын сүнньүнэн Ойуур кодексыгар дикоростары атыылаһыы-атыылааһын дуогабарыгар олоҕуран биэрэр курдук уларытыы киириэн сөбө. Дуогабары түһэрсибит предприниматель сир аһа ханан үүммүтүнэн хомуйуо этэ”, — диэтэ.

Экология уонна ойуур баһаара

“Сылын аайы ойуур баһаа­рын кыһалҕата сытыытык турар. Кэлиҥҥи 10 сылга баһаарга ыл­ларар сир иэнэ улаатар, ол түмүгэр ойуур кэхтэр”, — диэн Ил Түмэн спикера эттэ.

Федеральнай бюджеттан регионнарга олохтоох былаас боломуочуйатын толороругар бэриллэр субвенцияны үллэрии боппуруоһа сытыытык турар. “Үллэрии ньымата ситэритэ суох, ол түмүгэр регионнарга барар субвенция кээмэйин арыта олус улахан. Киэҥ сиринэн тайаан сытар ойуурдаах регионнарга баһаардар ордук үгүстүк буолаллар, ол иһин бу регионнарга үбүлээһин кээмэйин улаатыннарыахха наада. Холобур, Саха сирэ билиҥҥитэ федеральнай бюджеттан үбүлээһин кээмэйинэн саамай бүтэһик миэстэҕэ сылдьар”, — диэн бэлиэтээтэ.

Кини ойуур баһаарын умуруорууну тэрийээһин боломуочуйатын муниципальнай тэриллиилэргэ (үбүлээһини кытта) биэрэр ордугун туһунан эттэ.

“Ил Түмэн Форумҥа ойуур сыһыаннаһыыларын сокуонунан салайыыга, экология, туризм уонна атын салааҕа сыһыаннаан үгүс боппуруоһу көтөхтө уонна Форум резолюциятын бырайыагар этиилэри киллэрдэ”, — диэн түмүгэр спикер Петр Гоголев эттэ.

Ыалдьыттар мас олортулар

Ойуур национальнай форумун ре­гионнааҕы түһүмэҕин иһинэн Дьокуускайга бэс ыйын 3 күнүгэр кыттааччылар уонна ыалдьыттар устудьуон волонтердары кытта “Сэргэлээх” устудьуон куоратыгар хатыҥнары олортулар.

Нарын-намчы хатыҥнары олордооһун тэрээһинигэр РФ Госдуматын сир сыһыан­наһыыларыгар уонна айылҕа ресурсаларыгар кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Николай Николаев, РФ Госдуматын Уһук Илин уонна Хотугу сир проблемаларыгар уонна реогионнааҕы бэлиитикэҕэ кэмитиэт бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Валентина Пивненко, РФ Федерациятын Сэбиэтин сенатора Александр Акимов, Госдума депутаттара Алексей Канаев, Галина Данчикова, СӨ Судаарыстыбаннай мунньаҕын (Ил Түмэн) бэрэссэдээтэлэ Петр Гоголев, Иркутскай уобалас судаарыстыбаннай мунньаҕын вице-спикера Ольга Носенко, Саха өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Денис Белозеров, Ил Түмэн сис кэмитиэттэрине бэрэссэдээтэллэрэ Владимир Прокопьев, Андрей Находкин уонна атыттар кытыннылар.

РФ Госдуматын сир сыһыаннаһыыларыгар уонна айылҕа ресурсаларыгар кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Николай Николаев Дьокуускайга ыытыллыбыт форум регионнааҕы түһүмэҕэ олус туһалаахтык ааһан иһэрин, киэҥ кэпсэтии тахсыбытын бэлиэтээтэ.

“Дьокуускайга ыытыллыбыт Нацио­нальнай ойуур форумун регионнааҕы түһүмэҕэ кыттааччытын ахсаанынан уонна тэрээһинэ элбэҕинэн туох баар рекорду олохтоото. Форумҥа көтөҕүллэр боппуруостар нэһилиэнньэни олус долгутар буоланнар, далааһыннаахтык ааста. Аатыгар буолбакка, кырдьык долгутар. Холобур, дьүүллэһии былаһааккатыгар араас орйуоннартан дьон кэлэн кэпсэтиигэ кытыннылар, кыһалҕалаах боппуруостары туруордулар”, — диэтэ Николай Николаев.

Ол курдук үрдүк сололоох кыттааччылар санааларынан, Дьокуускайга ыытыллыбыт форум олус көдьүүстээхтик ааспыт. “Биһиги ханнык сыалы ситиһээри форуму ыытабыт? Федеральнай таһымҥа улаха быһаарыы ыларга регионнааҕы, сир-уот ураты усулуобуйалара учуоттаналларын туһугар. Салгыы үлэлиэхпит”, — диэтэ Госдума депутата Николай Николаев.

Оттон бу күн олордуллубут хатыҥчааннар инникитин куорат олохтоохторун кэрэ  бэйэлэринэн үөрдэ уонна айылҕаҕа харыстыбаллаах сыһыан ирдэнэрин санатардыы нуоҕайа туруохтара.

Ил Түмэн пресс-сулууспатын матырыйаалынан балаһаны Сардаана Кузьмина бэлэмнээтэ