Сокуонунан харыстыырга дьулуһан

Атырдьах ыйын 8-10 күн­нэригэр Дьокуускайга ыытыллыбыт “Айылҕа харыстанар сирдэрэ: туруктара уонна сайдар саҕахтара” диэн регионнар икки ардыларынааҕы научнай-практическай конференцияҕа Арассыыйа 11 субъектарыттан кытыннылар. Владимирскай, Рязанскай, Вологодскай, Томскай, Магаданскай уобаластартан, Красноярскай кыраайтан, Ханты-Мансийскай уонна Ямало-Ненецкэй автономнай уокуруктартан, Москваттан, Сочиттан уонна WWF Арассыыйаҕа бэрэстэбиитэллэрэ кэлбиттэр.

Спикер Александр Жирков сахалар өбүгэлэрин саҕаттан айылҕаҕа ураты харыстабыллаахтык сыһыаннаһалларын туһунан этэн туран, айылҕа харыстанар сирдэрин тэрийии үлэтэ ситимин быспакка ыытылларын бэлиэтээтэ.
Санатар буолахха, бу үлэ үс түһүмэҕинэн ыытыллар. 1969 сыллаахха Горнай улууһугар “Харыйалаах” уонна Хаҥалас улууһугар “Дьөрөҥө” диэн бастакы заказниктар баар буолбуттара. 1984, 1985 сылларга “Өлүөхүмэ”, “Уус-Алдан” федеральнай заповедниктар тэриллибиттэрэ. Оччолорго Саха сирин уопсай территориятын 3% эрэ айылҕа харыстанар сиригэр киирсэрэ.
Иккис түһүмэх 90-с сылларга саҕаламмыта. Айылҕа сайдыытын уонна харыстааһынын бэлиитикэтин олоххо киллэрии сүрүн хайысхатынан Саха сирин территориятыгар айылҕа ураты харыстанар сирин систиэмэтин тэрийии буолбута. 1994 сыллаахха атырдьах ыйыгар СӨ бастакы президенэ Михаил Николаев “Ураты харыстанар сирдэри сайыннарыы миэрэлэрин туһунан” диэн ыйаах таһаарбыта. Онтон ыла Саха өрөспүүбүлүкэтэ Саха сирин иэниттэн 25%-нын (700 тыс. кв. км), инники көлүөнэҕэ хааллара сыалтан, харыстыыр эбээһинэһи сүкпүтэ.
Александр Жирков Саха сирэ 2014 сыллаахха ураты харыстанар сирдэргэ киллэрэргэ былааннаабыт 1 мөл. кв. м. көрдөрүүттэн инники түһэн, 1,1 мөл. кв. км. ураты харыстанар сирдэр испииһэктэригэр киллэрбитин иһитиннэрдэ. Өрөспүүбүлүкэ уопсай территориятын 37% айылҕа ураты харыстанар сиринэн буолбут. “Арассыыйа ураты харыстанар сирин иэнин аҥарын Саха сирин бу категорияҕа киллэриллибит сирэ ылар”, — диэтэ спикер.
Саха сиригэр ураты харыстанар сирдэри тэрийии үлэтин үһүс түһүмэҕэ бырамыысыланай салаа сайдыаҕыттан күүскэ ыытыллыбыта. Ол курдук, Александр Жирков үһүс түһүмэх үлэтэ ыытыллар кэмигэр ылыллыбыт саҥа докумуоннары билиһиннэрдэ. Олор истэригэр былырыын Ил Түмэнинэн ылыллыбыт Экологическай доктрина буолар. Бу докумуон биир сүрүн хайысхатынан араас таһымнаах айылҕа ураты харыстанар сирдэрин тэрийии, “Кыһыл кинигэҕэ” киирбит сэдэх кыыллары уонна үүнээйилэри чөлүгэр түһэрии буолаллар.

“Саха сирин территориятыгар бырамыысыланай үлэ тарҕанар. Ону сэргэ экологияны харыстааһын уонна өрөспүүбүлүкэни сайыннарыы боппуруостарын дьүөрэлиир сокуоннары оҥоруу, айылҕа ураты харыстанар сирдэрин сайыннарыы сүрүн сорукпутунан буолар”, — диэтэ спикер уонна үгэс дьарыктарынан үлэлээн-хамнаан олорор аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттар интэриэстэрэ сокуонунан көмүскэллээх буолалларыгар кыһаллалларын бэлиэтээтэ. Кини Саха сирин парламена аҕыйах ахсааннаах төрүт хотугу норуоттар үгэс дьарыгы тэрийэр территорияларыгар этнологическай экспертизалары ыытар туһунан сокуону ылыммытын холобур аҕалла.
“Конференция түмүгүнэн айылҕа ураты харыстанар сирдэрин сайыннарыыга уонна экологияны харыстааһыҥҥа туһуламмыт сокуоннары тупсарыыга көдьүүстээх этиилэр киириэхтэрэ диэн эрэнэбин”, — диэн спикер иһитиннэриитин түмүктээтэ.

Ил Түмэн
пресс-сулууспатын информациятыттан бэлэмнэннэ.