Ыстаада олоҕун тупсарбыт киһи диэн

Сатаан дьаһаннахха, таба иитиитэ барыстаах

Хаһыаппыт бүгүҥҥү ыалдьыта Үөһээ Дьааҥы улууһун Табалаах нэһилиэгин олохтооҕо, нэһилиэк дьокутаата Дьулустаан Потапов.

Дьулустаан Потапов оскуолаҕа завхоһунан үлэлиир. Быйылгыттан саҕалаан Та­балаахтааҕы ТХПК «Хара салаа» диэн төрүт уус община бэрэссэдээ­тэлинэн талыллыбыт. Ыстаада “тойонун” быһыытынан тугу үлэлии сылдьарын, туох былааннааҕын сэһэргиир.

— Дьулустаан Семенович, кооператив туһунан кэпсээтэххэ? Таба иитиитигэр төһө сыһыаннааххын? Саҥа дуоһунаскын кыайыам дии саныыгын дуо?

— «Хара салаа» кооператив 2003 сыллаахха тэриллибитэ. Таба иитиитинэн дьарыктанар. Ыстаадабыт бөһүөлэктэн 25 көстөөх сиргэ баар. Суол-иис суох сирэ. “Буранынан” эрэ тиийиэххэ сөп.

Былырыын бэрэссэдээтэллэрэ күн сириттэн туораан, хас да ый салайааччыта суох олорбуттара. Бухгалтер түөрт ый солбуйбута. Онтон мин ааппын бэрэссэдээтэлгэ хандьыдаат быһыытынан киллэрбиттэр үһү диэни истэн бастаан утаа соһуйбутум. Онтон миэхэ эрэнэр буоланнар таллылар ини диэн, бэрэссэдээтэл буол диэбиттэригэр тута сөбүлэспитим.

Кыра эрдэхпиттэн ыстаадаҕа сылдьа үөрүйэхпин. Ийэм радистка этэ, аҕам сааһын тухары табаһыттаабыт киһи. Табаһыттар олохторун, туох кыһал­ҕалаахтарын үчүгэйдик билэбин. Саамай улахан баҕа санаам диэн ыстаада олоҕун тупсарбыт киһи диэн. Биллэн турар, табаһыт кыһалҕата элбэх. Сөпкө дьаһаннахха, таһаарыылаах буолуо диэн эрэнэбин. Үлэм ыстаада олоҕун сүрүннүүр, бары өттүнэн көмөлөһөр аналлаах.

—  Төһө табалааххыт? Хас ыал кооперативка баарый?

—  Уопсайа 580 төбө. Икки ыал көрөр. Кооперативка бухгалтер, радистка, икки чуум үлэһитэ, үс табаһыт үлэлииллэр. Ыалларым иккиэн төрүт үгэстэрин көлүөнэттэн көлүөнэҕэ биэрэн, тута сылдьар буолан, олохторун таба иитиитигэр анаабыт дьон. Эдуард Винокуров, Родион Голиков, Геннадий Алексеев уопуттаах табаһыттар. Кэргэттэрэ ыстаадаҕа ас астааччынан сылдьаллар. Икки ыал иккиэн кыра оҕолордоохтор, ол да буоллар ыстаадаҕа бараллар-кэлэллэр. Оҕолорун эмиэ сыһыараллар. Куруук илдьэ сылдьаллар.

— Оҕолорун оскуолаҕа хайдах үөрэттэрэллэр?

— Табаһыт ыалы өйөөн, саас эрдэ оскуолаттан көҥүллүүллэр. Кыһынын, биллэн турар, оскуолаҕа үөрэттэрэллэр. Табаһыт – айылҕа оҕото буоллаҕа дии. Көҥүл сылдьарын ордорор. Биэс күнү быһа табанан айаннаан бөһүөлэккэ кэлэллэр-бараллар. Итиэннэ өрөспүүбүлүкэҕэ төрүт үгэспитин харыстыыр сорук турар. Онон ыстаадаҕа ыччаты сыһыарыы —  биир сорукпут.

— Табаларын бородууксуйатын төһө эргинэллэр?

— Таба этин, тыһын атыылаан эбинэллэр бөҕө буоллаҕа дии. Итиэннэ бултаан-алтаан, түүлээҕинэн эргинээччилэр.

— Ыстаадаҕар саамай улахан кыһалҕа тугуй? Ону туоратарга туох былааннааххын?

— Олорор усулуобуйалара. Тиийэ сылдьан көрөөт да усулуобуйаларын тупсарар санаа киирбитэ. Тырыттыбыт балааккаҕа олороллор, оһохторо да буорайбыт, рация диэн суоҕун тэҥэ, былыргы тэрилинэн тутталлар. Ыстаадаҕа диэн анал “буран” суох. Төрүт былыргылыы дьаһанан олороллоро көрүөххэ сүрэ бэрт. Холобур, атын ыстаадаларга аныгылыы техника, сибээс ситимэ киирбитэ быданнаата.  Онон, бастатан туран, саҥа балаакка, рация, техника ылар былааннаахпын. Кыстыктарыгар саҥа дьиэ-уот тутар санаалаахпын. 50-60 кыраадыска, киһитэ-сүөһүтэ суох киэҥ нэлэмэн туундараҕа аҥардас балаакканан кыстыыр манан аҕай дьыала буолбатах. Онтон салгыы күрүө-хаһаа тутуутун эмиэ толкуйдуубун.

— Онно үбү-харчыны хантан булаҕын?

— Биллэн турар, үп-харчы өттүгэр кооператив билиҥҥи туруга соччото суох. Ол гынан баран докумуоннарын сааһылаан, бэрийэн орун-оннун булларыахпыт. “Дальзолото” диэн бырамыысыланнай тэрилтэ биһиги эргин үлэлээбитэ икки сыл буолла. Табалаах сиригэр-уотугар үлэлии сылдьар буоланнар, спутниковай төлөпүөн, балаакка атыылаһан биэрэллэрин курдук дуогабардаспыппыт.

— Бырамыысыланнас таба мэччирэҥин күөмчүлээбэт дуо?

— Биһиги эргин суох. Айылҕабытын алдьатыахтара-кээһэтиэхтэрэ диэн дьиксинэрбит оруннаах. Ол гынан баран бааллара эмиэ да үчүгэй курдук. Табаһыттарбыт кинилэри кытта аска-үөлгэ табаларын этин атастаһан, наадалаах бородууктанан хааччыллаллар.

— Эн санааҕар, таба иитиитэ барыстаах дуо?

— Сатаан табан дьаһаннахха, эппиэтинэстээхтик туттахха, барыстаах. Таба, дьиҥин ыллахха, 100 бырыһыан төрүүр. Сылгы, ынах курдук буолбатах. Ону сылдьар ыыра киэҥ-куоҥ буолан, эппиэтинэһэ суох табаһыттар көрбөккө-истибэккэ сүтүк, өлүү тахсара кэмнээх буолуо дуо.

— Бэрэссэдээтэл туспа хамнастаах буоллаҕа дии? Кистэл буолбатах буоллаҕына, төһөнүй?

— Ээ, хамнаһым туһунан үлэҕэ киирэрбэр ыйыталаһа барбатаҕым. «Бу киһи хамнас эрэ туһугар үлэлии киирбит» диэхтэрэ дии (күлэр). Мин саныахпар, атын ыстаадаларга тэҥнээн көрдөххө, отучча тыһыынча буолар ини.

— Табаҕыт ахсаанын элбэтэр былааннааххыт дуо?

— Элбэтиэхпитин, биллэн турар, баҕарабыт. Өскөтүн 800-тэн тахса төбөлөнөрбүт буоллар, өрөспүүбүлүкэттэн ыстаадаҕа диэн үлэлиир таҥас-сап, балаакка босхо бэриллиэхтээх. Ол гынан баран, таба ахсаанын элбэтэргэ сөптөөхтүк дьаһаныы ирдэнэр. Күрүө-хаһаа туттахха, төрүөх тахсар.

— Ыстаада үлэтигэр нэһилиэк көмөлөһөр дуо?

— Кыах баарынан көмөлөһөр. Сайынын лааҕыр оҕолорун ыытан, табаһыт үлэтигэр сыһыарар, бородууктанан хааччыйар. Киһи сонньуйар да буоллар, бөһүөлэккэ баппатах оҕолор ыстаадаҕа сайылаан, үлэҕэ-хамнаска эриллэн, кимнээҕэр бэйэ бодолорун тардынан кэлэллэр. Сорох ыччат сылын аайы ыстаадаҕа тардыһар, олус сөбүлээн сылдьар оҕолор эмиэ бааллар.

— Дьиэ кэргэниҥ аҕалара “табаһыттыы барарын” өйүүр дуо? Оҕолоргун таба иитиитигэр сыһыарар санаалааххын дуо?

— Кэргэним өйүүр, оҕолорум да айылҕаны олус таптыыллар. Улахаттарым кыргыттар, кыра уолум улааттаҕына тэҥҥэ сылдьыһыа дии саныыбын.

— Дьулустаан Семенович, кэпсээниҥ иһин махтал. Ыллыктаах санааҕын, ылыммыт соруккун ситиһэргэр баҕарабын.

Кэпсэттэ Ирина Ханды