Сайдыыга сомоҕолоһуу эрэ тиэрдиэҕэ

Олохтоммут үгэһинэн сыл бүтүүтэ өрөспүүбүлүкэ баһылыга Судаарыс­тыбаннай Мунньах (Ил Түмэн) дьокутааттарыгар анал этии оҥордо. Айсен Николаев 2019 сыл өрөспүүбүлүкэҕэ үтүөтүк ааһан эрэрин бэлиэтээн туран,  2020 сылы Төрөөбүт дойдуга бэриниилээх буолуу сылынан биллэрдэ.

Ол курдук, Ил Дархан Айсен Николаев анал этиитигэр бэлиэтээбит сүрүн түгэннэрэ манныктар.

Тырааныспар салаата

— 2019 сылга инники күөҥҥэ туппут соруктарбыттан биирдэстэринэн нэһилиэнньэ олоҕун чэпчэтэр сыаллаах суол ситимин кэҥэтии буолбута. Мин уонна өрөспүүбүлүкэ салалтата дьүккүөрдээх туруорсуубут түмүктээх буолла, дойду суолун ситимин сайыннарыыга Саха сирэ сүрүн төһүү буоларын дакаастаатыбыт. Киин былааһы кытта көдьүүстээх үлэбит түмүгэр Өлүөнэ муостата тутуллар кэскиллэннэ. Биһиги Өлүөнэбит муостата муосталары тутуу уонна өрөмүөннээһин федеральнай бырагырааматыгар киирдэ. 2020 сылга судаарыстыбаннай экспертиза барыаҕа, оттон олоххо 2025 киирэрэ былааннанар. Билиҥҥитэ кыахтаах инвестордары бу үлэҕэ тардыы барар. Өлүөнэ муостата Илиҥҥи Сибиири уонна Уһук Илини сибээстиэҕэ уонна Охотскай муораҕа суолу арыйыаҕа. Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун айанныыр кыахтарын 21%-тан 83% диэри үрдэтиэҕэ. Федеральнай бүддьүөттэн уопсайа 150 млрд солк. өрөспүүбүлүкэҕэ муосталары тутууга көрүллүөҕэ.

Ону таһынан: 16 аэропорт  өрөмүөнүгэр 38 млрд солк. көрүллүбүт. Жатайга үрдүк технологиялаах судоверфь тутуутугар судаарыстыбаннай бырагырааманан 4 млрд 106 мөл. солк. федеральнай үп көрүллүбүт.  2019 сылга регионнааҕы суолталаах 148 км суол өрөмүөннэммит. 2020 сылга 200 км суол тутуллара былааннанар. Дьокуускай иһинээҕи суолу оҥорууга 2020 сылга өрөспүүбүлүкэтээҕи, федеральнай, муниципальнай бүддьүөттэртэн 1,5 млрд солк. ыытыахтара.

Энергетика

— ГРЭС-2 иккис уочаратын тутуута “Русгидро” инвестиционнай бырагырааматыгар киирдэ. Сунтаар-Ньурба үрдүк кыамталаах ситим тутуута саҕаланыаҕа.  199 нэһилиэнньэлээх пуун волоконнай-оптическай ситиминэн Интернеккэ холбонно. Сыл түмүктэниэр диэри өссө эбии 30 бөһүөлэк холбонуоҕа. 2021 сыл түмүктэниэр диэри 1200 социальнай эбийиэк Интернеккэ холбонуоҕа. Бу үлэҕэ национальнай бырайыагынан федеральнай бүддьүөттэн 1,5 млрд солк. көрүллүөҕэ.

Бырамыысыланнас

— Ахсынньы 2 күнүгэр “Сибиир күүһэ” гаас ситиминэн гааһы ыытыы үлэлээтэ. Бу бырайыак өрөспүүбүлүкэҕэ гааһы хостооһун көрдөрүүтүн 30% улаатыннарда. Үлэ тигинэччи бардаҕына 2 тыһ. үлэ миэстэтэ тахсыаҕа. Эһиил Ленскэй, Алдан, Өлүөхүмэ, Нерюнгри оройуоннарын нэһилиэнньэлээх пууннарыгар гаас ситимин тардыы саҕаланыаҕа. Чайандатааҕы гаастаах сири баһылааһыҥҥа “Газпром” алын сүһүөх тэрилтэтин арыйарга туруорсабыт. Аан дойду ырыынагар үөскээбит балаһыанньа “АЛРОСА” хампаанньа үлэтин тэтимин бытаарта, ол өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр үп киириитигэр сабыдыаллыан сөп. Ол эрээри, “АЛРОСА” ол түһүүнү этэҥҥэ туораан эрэр. Ахсынньы 13 күнүгэр хампаанньа салайар сэбиэтигэр “АЛРОСА” 2020 сыллаах бүддьүөтэ ылыныллыбыта, онно киирэр дивидент кээмэйин сыыйа-баайа улаатыннарга былаан­ныыллар.

Ону таһынан: 34,7 тонна көмүс хостоноругар былаан турар, Кэбээйигэ “Вертикальное”  үрүҥ көмүстээх сири баһылаан хайаны байытар комбинат үлэлээтэ, 2019 сылга чоҕу хостооһун 18 мөл. туонна кэрдииһи куоһарда.

Доруобуйа харыстабыла

— Икки баараҕай эбийиэк тутуллар. Федеральнай бүддьүөттэн 4 млрд 100 мөл. солк. үбүлэммит Дьокуускайга Сүрэх-тымыр  киинэ, 5 млрд 900 мөл. солк. үбүлэммит Искэн ыарыытын эмтиир киин тутулла тураллар. “Искэн ыарыытын утары” регион бырагырааматынан Дьокуускайга, Алдаҥҥа, Мэҥэ Хаҥаласка, Ньурбаҕа, Нерюнгрига, Мирнэйгэ үлэлиир балыыһаларга искэн ыарыытын эмтиир кииннэр аһыллыннылар. Өрөспүүбүлүкэҕэ 330 эмтиир тэрилтэ дьиэтэ саахалланар туруктаах, учаастактааҕы балыыһалар, ФАП-тар урукку хаалынньаҥ хайысханан эмтииллэр. Бырабыыталыстыба үлэ миэстэтин аҕыйатарга күһэлиннэ, ол эрээри хас биирдии тэрилтэ балаһыанньатын үөрэтэн баран сарбыйыыны ыытабыт. Киһини үлэтэ суох хаалларбат сорук турар. 2020 сылга доруобуйа харыстабылын тиһигэ саҥалыы хайысханан үлэлиэҕэ.

Ону таһынан: Хотугу сир олоҕо уустугунан ураты сыһыан ирдэнэр. Бэйэ тус нормативнай базалаах Арктическай медицина киирэрэ тоҕоостоох.

Үөрэх

— Быйыл саҥа 10 оскуола уонна 24 оҕо саада үлэҕэ киирдэ. 2020 сылга Наука аччыгый академията уонна Арктическай оскуола ааннарын аһыахтара. “Үөрэх” национальнай бырайыагынан быйыл 54 “Точка роста” цифровой киин үөрэх тэрилтэлэригэр киирдэ. 2020 сылга маннык киин 96 оскуолаҕа киириэҕэ.

Ону таһынан: Алексей Илларионов IT-оскуолата 10 улууска эбии үөрэхтээһин салаатын арыйыаҕа.

Дьадайыыны утары үлэ

— Бачча баай региоҥҥа олорон дьон тоҕо дьадайыы эҥэрдээх олороруй диэн ыйытыыны үгүстүк истэбин. Бу көстүү биир сүрүн биричиинэтинэн бүддьүөт харчытыгар эрэнэн эрэ олорорбут буолар.  Дьадайыыны утары үлэни хайдах ыытабыт? Биллэн турар, кыаммат араҥаҕа көрүллэр судаарыстыбаннай чэпчэтиилэр оннунан хаалыахтара. Ол эрэн киһи бэйэтэ дьадайыыттан тахсарыгар үтэр күүс баар буолуохтаах. Маныаха социальнай, дьарыктаах буолуу, предпринимательство сулууспалара, тыа хаһаайыстыбатын салаата үлэлэрин холбуохтарын наада. Бырабыыталыстыбаҕа көмөҕө наадыйар быста дьадайбыт дьон испииһэгин оҥороллоругар сорудахтыыбын. Кинилэри дьиэ кэргэнинэн бу дьааматтан таһаарарга араас үлэлэр ыытыллыахтаахтар, ол эбэтэр дохуот киллэринэллэригэр дьарык булан биэриэхтээхпит. Бу хайысханан саҥа бырайыак оҥоруохха наада. Бу үлэҕэ бары салаалар кыттыһыахтаахтар.

Ону таһынан: Хаарбах уонна саахалланар туруктаах 3586 дьиэттэн 61 тыһ. киһи көһөрүллэр, манна 78 млрд солк. көмө быһыытынан тустаах фондаттан киириэхтээх.  Албыннаппыт дьиэ атыылаһааччылар ороскуоттарын толуйарга федеральнай бүддьүөттэн 660 мөл. солк. көрүллүбүт.

Тыа хаһаайыстыбата

—Саҥа саҕалааччы фермердэргэ  110 мөл. солк. грант быһыытынан ыыттыбыт, 41 саҥа хаһаайыстыба тэрилиннэ, эһиил грант кээмэйэ 129 мөл. солк. буолуоҕа. 2020 сылга тыа хаһаайыстыбатын сүрүн хайысхаларын үбүлээһин кээмэйин оннунан хааллардыбыт. Сүөһү тутар хаһаайыстыбалары өйүөхпүт. 2020 сылтан 25 ыанар ынахтаах хаһаайыстыбаҕа көмө оҥоһуллуоҕа, урут 100 ыанар ынахтаахтарга эрэ оҥоһуллара. Үүккэ субсидияны биэрии киэбэ уларыйара кэм ирдэбилэ – чааһынайдар уонна бааһынайдар диэн араарыахтаахпыт. 2021 сылга чааһынай хаһаайыстыбаҕа үүккэ 35 солк. кырата суох, оттон бааһынайдарга – 50 солк. кырата суох субсидияны биэрии мэхэньиисимин оҥорорго дьокутааттарга уонна бырабыыталыстыбаҕа сорудахтыыбын.

“Саха сирэ 21 үйэҕэ” хамсааһын

— Тутууга олохтоох дьону тардар туһуттан “Тыа сиригэр дьарыктаах буолуу” пилотнай бырайыагы үлэлэтэргэ сорудахтыыбын. Олохтоох дьон көҕүлээһинин өйүүр бырайыактары холбоон нэһилиэнньэлээх пуун тас көстүүтүн тупсарар “Төрөөбүт куораппыт уонна нэһилиэкпит” диэн биир бырайыагы көдьүүстээхтик үлэлэтиэххэ, онно 2020 сылга 1 млрд солк. ыытар наада.

Арктика

— Арктика зонатыгар эбии 8 улууһу киллэрбиппит – ол биһиги кыайыыбыт. Арктика зонатыгар киирэр улуус олохтоохторо нолуоктан босхолоннулар. 2020 сылга “2035 сылга диэри Арктикатааҕы оройуоннары сайыннарыы” докумуон олоххо киирэн барыаҕа. Тустаах бырагырааманан 2024 сылга диэри бу үлэҕэ 35 млрд солк. көрүллүөҕэ, оттон 2020 сылга – 5,5 млрд солк. Арктика улуустарыгар кэлэр биэс сылга 8,5 тыһ. киһи саахалланар туруктаах дьиэттэн көһөрүллүөҕэ. “Арктика учуутала”, “Эдэр табаһыт” бырайыактары үлэлэтиэхпит.

Култуура

— 2019 сыл өрөспүүбү­лүкэбит култууратын салаатыгар улахан ситиһиилэри аҕалла. Үс судаарыстыбаннай тыйаатырбыт ситиһиилээхтик үлэлээтилэр. Биһиги өрөс­пүүбүлүкэбит Бүтүн Арас­сыыйатааҕы “Саамай кинигэ ааҕар регион” куонкурус лауреатынан буолла. “Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт” киинэ араас таһымнаах бириэмийэлэри ылла. Бу ситиһиилэрбит үйэлэри уҥуордаан кэлбит Олоҥхобутуттан силис тардаллар. Олоҥхобутун харыстыырбытыгар, сайыннарарбытыгар сорук турар. Онуоха усулуобуйа наада. Норуоттар икки ардыларынааҕы таһымнаах “Эпос уонна култуура Арктическай киинэ” комплекс тутуута 2020 сылтан саҕаланыаҕа. Манна сүрүн култуурунай тэрилтэлэрбит түмүллүөхтэрэ.

Сомоҕолоһуу сыла

— Саха сирин олохтоохторо сомоҕолоһуулаах буолалларын көрдөрөн, 600 тыһыынчаттан тахса киһи 130 уопсастыбаннай бырайыакка кытынна. “Төрөөбүт куораппыт уонна нэһилиэкпит” бырайыагынан бэйэлэрин нэһилиэнньэлээх пууннарын тупсарыыга 190 тыһ. киһи кыттыбыт, сыл устата 400 бырайыак олоххо киирбит. Уопсастыбаннай тэрилтэлэри өйүүр сыалтан Ил Дархан гранын олохтоотум, онно 2020 сылга 130 мөл. солк. көрүлүннэ.

Улуу Кыайыы 75 сыла

— Биһиэхэ хас биирдии сэрии кыттыылааҕын сырдык аатын үйэтитэр сорук турар. 2020 сылга пааматынньыктар, мемориаллар саҥардыллыахтара, киинэлэр уһуллуохтара, кинигэлэр тахсыахтара. Кыайыы күнүн көрсө сэрии кыттыылаахтарыгар, инбэлииттэригэр 100 тыһ. солк. кээмэйдээх биир кэмнээх көмө оҥоһуллуоҕа, маны таһынан “Сэрии оҕолоругар” эмиэ көмө оҥоһуллуоҕа.  Кыайыы 75 сылыгар Ийэ сирбит историятыттан бастыҥын иҥэриниэхтээхпит. Сэбиэскэй саллааттар төрөөбүт дойдуларыгар хайдах курдук бэриниилээхтэрэ, аан дойдуга эйэни аҕалбыттара, геройдуу быһыылара кэскиллээх олохпутун уһансарбытыгар тирэх буолуохтаах. Бу сырдык өйдөбүл өссө дириҥ суолталаах буоллун диэн 2020 сылы Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Төрөөбүт дойдуга бэриниилээх буолуу сылынан биллэрэбин. Ыччат, үүнэр көлүөнэ инники олоҕор эрэллээх буолуохтаах. Бу сыл биир сүрүн хайысхатынан “Биһиги – Арассыыйа кэскиллэрэбит” диэн бырайыак буолуоҕа. Патриотизм диэн дорҕоонноохтук иһиллэр тыл эрэ буолбатах, бу – төрөөбүт дойдуҥ иһин кыһаллыы, эппиэтинэстээх буолуу. Онон дойдута, өрөспүүбүлүкэтэ сайдарыгар хас биирдии Саха сирин олохтооҕо бэйэтин кылаатын киллэриэхтээх. Сомоҕолоһон улуу дойдубут кэскилин уһансыахха!

Чуолкай соруктар турдулар

СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) бэрэссэдээтэлэ Петр Гоголев:
— Ил Дархан Айсен Николаев анал этиитигэр бэлиэтээбит түгэннэриттэн өрөспүүбүлүкэ парламена уонна бырабыыталыстыбата ситимнээхтик үлэлииллэрэ арылхайдык көстөр. Маны таһынан Айсен Николаев олох-дьаһах ханнык салаатыгар уларыйыылар киирэллэрин чуолкайдык быһаарда, үрдүттэн буолбакка, дьон-сэргэ олоҕун хаачыстыбатын улаатыннарыыга туһаайан туран. Оттон биһиги өттүбүтүттэн туруоруллубут соруктары сомоҕолоһон олоххо киллэрэрбит, онно эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһарбыт ирдэнэр. Ил Дархан олус кэскиллээх соруктары туруорда, ол соруктары олоххо киллэрэрбитигэр былаас салалтата эрэ буолбакка, уопсастыбаннас кыттан күүспүтүн түмүөхтээхпит. Анал этиигэ бииргэ үлэлэһии хайысхата чуолкайдык бэлиэтэннэ, ол курдук, парламент үлэтин хайысхата эмиэ. Дьокутааттар анал этиигэ туруоруллубут былааннары, сорудахтары учуоттаан 2020 сыллааҕы үлэлэрин былааннарын торумнуулларын саҕалаатылар.

Арктика олоҕун тупсарар сүдү докумуон үлэлиэҕэ

Хоту сир аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттарын боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар Ил Түмэн сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарёва:
— Ил Дархан Айсен Николаев анал этиитигэр сүрдээх элбэх соруктары туруорда. Онтон биир кэскиллээх докумуонунан быйыл ылыллыбыт “2035 сылга диэри Арктика зонатын сайдыытын стратегиятын концепцията” — улахан судаарыстыбаннай докумуон буол­ла. Бу докумуон оҥоһулларыгар Арктика хас биирдии олохтооҕо кытынна, Санкт-Петербурга баар ыйытык оҥорор киин улахан үлэни ыытта. Бу докумуонтан сиэттэрэн Айсен Николаев биһиэхэ, норуот дьокутааттарыгар уонна уопсастыбанньыктарга, кэккэ сорудахтары туруорда. Оттон биһиги бу күннэргэ Арктика аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоохторун сайдыытын концепциятын бэлэмнээн таһаарыахтаахпыт. Бу икки докумуон өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин олоҕун тупсарарга ыытыллар үлэлэригэр улахан үктэлинэн буолуоҕа. Маны таһынан Ил Дархан дьадайыыны утары үлэҕэ чопчу соруктары туруорда. Былырыын оҥоһуллубут анал этиигэ ыйыллыбыт соруктар олоххо киирбиттэрэ кэрэхсэбиллээх. Өлүөнэ муостатын тутуута быһаарылынна, Сүрэх-тымыр уонна Искэн ыарыытын эмтиир кииннэр тутулла тураллар. Бырамыысыланнас салаатынан 5 тыһ. саҥа үлэ миэстэтэ тахсыбыта. Онно олохтоох дьон үлэҕэ киирбиттэрэ.

Үлэ тигинэччи барыаҕа

СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Виктор Губарев:
— Өрөспүүбүлүкэ хас биирдии олохтооҕо эрэнэ күүппүт соруктара Ил Дархан анал этиитигэр бэлиэтэннилэр. 2020 сылы Төрөөбүт дойдуга бэриниилээх буолуу сылынан биллэрбитин нэһи­лиэнньэ үөрэ истибит буолуохтаах. Айсен Николаев анал этиитигэр баар кыһалҕалары чуолкайдаата, онтон сиэттэрэн бу кыһалҕалартан тахсар суолу чопчулаата. Кини туруорбут соруктара уһун сылларынан тарҕаммат, хайы-сах эһиил бастакы кыбаарталга ол соруктары олоххо киллэрэргэ үлэ тигинэччи ыытыллыахтаах. Төрөөбүт дойдуга бэриниилээх буолуу сылыгар экономикабытыгар саҥа үрдэллэри дабайыахпыт, дьон уйгута үрдүөҕэр эрэнэбин. Төрөөбүт дойдуга бэриниилээх буолуу дойдуга тапталтан уонна сарсыҥҥы күҥҥэ эрэллээх буолууттан тахсар.

Ыччат Ийэ сирин кытта ситимин сүтэрбэтин туһугар

Ил Түмэн дьокутаата Мичил Николаев, “Сиэрдээх Арассыыйа” фракциятын чилиэнэ:
— Айсен Николаев анал этиитигэр олус өйдөнөр гына уонна чуолкайдык сыаллары-соруктары туруорда. Арктика оройуоннара сайдалларыгар улахан үлэ ыытыллара былааннанар. Мин 2020 сылы Төрөөбүт дойдуга бэриниилээх буолуу сылынан биллэрбиттэриттэн олус үөрдүм. Билигин ыччат иитиитигэр улахан болҕомто ирдэнэр. Бу өттүнэн улахан тэрээһиннэр буолуохтара. Тоҕо диэтэххэ, глобализация үйэтигэр үүнэр көлүөнэ төрдүн-ууһун, Ийэ сирин кытта ситимин сүтэрэр кутталлаах. Маныаха кэмигэр араас үлэ ыытыллара тоҕоостоох. Дьиҥэ, өрөспүүбүлүкэбитигэр ыччаты өйүүр араас судаарыстыбаннай бырагыраамалар элбэхтэр. Билигин Уһук Илиҥҥэ 2 %-наах ипотека киирдэ. Ыччат инникитин Ийэ дойдутун, төрөөбүт Сахатын сирин, нэһилиэгин сайыннарарга кыһаллыаҕар итэҕэйэбин.

Сардаана КУЗЬМИНА