Дьокутаат үлэтигэр сыанабылы норуот биэрэр

Бүгүн биһиги хаһыаппытыгар Ил Түмэн IV ыҥырыылаах мунньаҕын дьокутаата, төрдүс ыҥырыыга Парламентарий дьахталлар кулууптарын салайааччыта, Ил Түмэн Бастайааннай сэкирэтээрэ, педагогическай наука хандьыдаата Оксана Винокурова ыалдьыттыыр.

Ил Түмэн төрдүс ыҥырыыта үлэлээбит сылларын ахтан-санаан аастахха…

Ил Түмэн IV ыҥырыылаах мунньаҕа биир сүрүн уратылаах этэ. 2008 сыллаахха  сокуон уларыйан, Саха сиригэр аан маҥнай Ил Түмэҥҥэ быыбар баартыйалар туруорбут испииһэктэринэн барбыта. Ол түмүгэр, 35 мандаат баартыйаларга ылбыт куоластарынан араарыллан тиксибитэ – «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйаҕа, «Справедливая Россия: Родина/Пенсионеры/Жизнь» холбоһукка, РФКП уонна Аграрнай баартыйаларга. Ол саҕана саҥардыы күүһүрэн эрэр “Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйа ордук элбэх куолаһы ылан, элбэх мандаакка тиксибитэ. Мин баартыйа испииһэгинэн тахсыбыт буоламмын, баартыйалар быыбарга киирсиилэрин ис хоһоонун билэбин. Итинтэн сиэттэрэн дьокутааттар үлэлэрэ, быыбардааччыга эрэннэрбит бырагыраамаларын туолуута эмиэ Ил Түмэҥҥэ саҥаттан тэриллибит партийнай фракциялар үлэлэрин кытта ыкса ситимнэммитэ. «Биир ньыгыл Арассыыйа” фракция салайааччытынан Генадий Вадюхин, онтон Александр Морозкин үлэлээбиттэрэ, мин уонна Семен Олесов солбуйааччынан талыллан үлэлээбиппит. «Сиэрдээх Арассыыйа» фракциятын салайааччытынан Михаил Филиппов, РФКП — Виктор Губарев үлэлээбиттэрэ. Онон, тустаах кэми­тиэттэргэ эрэ буолбакка, фракциялар нөҥүө эмиэ элбэх боппуруос көтөҕүллэр буолбута. Ордук чуолаан сокуоннары ылыныыга биир кэлим куоластааһын эбэтэр утарыы, ханнык эмэ тыын боппуруоска биир сүрүн хайысханы тутуһуу уо.д.а. көстөрө. Төһө да фракциялар үлэлэрэ парламент таһымыгар эбиллибитин иһин, пленарнай мунньахтарга сорох боппуруостар бэрт сытыытык көтөҕүллэллэр этэ. Ол гынан баран, Виталий Басыгысов курдук уопуттаах парламентарий салалтатынан бэрт ситиһиилээхтик сокуону ырытыыга үлэлэспиппит диэххэ сөп.

Төрдүс ыҥырыы өрөспүүбүлүкэҕэ улахан суолталаах сокуоннары ылыммыта

Төрдүс ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутааттара Владимир Путин салалтатынан Арассыыйа судаарыстыба быһыытынан бөҕөргүүр биир саамай эппиэтинэстээх кэмигэр түбэһэммит, өрөпүүбүлүкэ сокуоннарын нөҥүө ону олоххо киллэрэргэ бэрт күүстээх үлэни ыыппыппыт. Ордук 90-с сылларга олус айгыраабыт социальнай хайысха боппуруостарыгар улахан болҕомто ууруллубута. Арассыыйаҕа аан маҥнай Ийэ хапытаала ылыллыбытыгар Саха сирэ бэйэтин сокуо­нун ылынан, үһүс оҕону өйүүр дьаһалы бигэргэппитэ. Оттон «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа дьокутааттара В.Н.Басыгысов, Г.В.Вадюхин, А.Н.Ким-Ки­мэн, Е.Ю.Алексеева, О.А.Винокурова, Р.М.Пла­то­нов, А.С.Афанасьева, С.С.Олесов, О.В.Ба­лаб­кина, Д.Н.Го­ро­хов, Н.Н.Костро­мин, С.М.Березин буолан түм­сэммит “Дьиэ кэр­­гэн, ийэ, аҕа уонна оҕо кө­мүскэллээх буолуутун туһунан” диэн өрөспүүбүлүкэ сокуонун көҕүлээбиппит. Ил Түмэн 2008 сыллаахха ахсынньы ыйга ону бигэргэппитэ. Ол кэмтэн Саха сиригэр үс оҕолоох ыал элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн статуһун ылбыта. Сокуон онтон да атын социальнай өттүнэн харысхалланар нуормалары бигэргэппитэ. Уопсайынан эттэххэ, биһиги ыҥырыыбытыгар элбэх бэдэрээлинэй сокуоннар олоххо киирэннэр, өрөспүүбүлүкэ сокуоннарыгар үгүс уларытыылар киирбиттэрэ. Бэл Конституциябытыгар. Ол Арассыыйа Бэдэрээссийэтэ судаарыстыба быһыытынан бөҕөргүүрүн мэктиэлиир тэрээһиннэр этилэр. Мөккүөрдээх да түгэннэр бааллар этэ. Холобур, Арассыыйа субъектарын салайааччылара «Бэрэсидьиэн» диэн буолбакка, “Баһылык” диэн ааттаныахтаахтар диэн Конституциябытыгар көннөрүү киллэриэхтээх этибит. Саха сирин олохтоохторугар судургутук өйдөммөт, элбэх мөккүөрү таһаара сылдьыбыт  көҕүлээһин этэ. Олус элбэх мөккүөр, дьүүллэһии түмүгэр, дьокутааттар Зоя Корнилова, Елена Голомарева, Айталина Афанасьева, Оксана Винокурова, Елена Алексеева буоламмыт Конституция 2 ыстатыйатын 7 пуунугар эбиини киллэрбиппит. Ис хоһооно маннык этэ: “3. Наименование должности высшего должностного лица на государственных языках “Глава Республики Саха (Якутия)” и “Саха Республикатын Ил Дархана” равнозначны”. Биллэн турар, ити уларытыыны киллэрэргэ норуокка ытыктанар, уопуттаах бэлиитик  Зоя Корнилова, саха тылын уон­на историятын  эйгэтигэр үлэлиир учуонайдар уонна уопсастыбаннас күүскэ үлэлэһэннэр, сомоҕолоһоннор, бу сокуон 2012 сыл бэс ыйыгар бигэргэтиллибитэ.

Билиҥҥи парламент үлэтин кытта тэҥнээтэххэ, туох уларыйыылар, саҥа сүүрээннэр киирбиттэрэй?

Билиҥҥи парламент туһунан этэр арыый эрдэ буолуо гынан баран, кини састаабыгар олус күүстээх бэлиитиктэр, уопуттаах салайааччылар уонна киэҥ эйгэҕэ биллэр-көстөр уопсастыбанньыктар бааллар, олору үрдүк таһымнаах идэтийбит юрист Петр Гоголев салайар. Онон саҥа ыҥырыы парламентаризм историятыгар бэйэтин суолун хаалларыа диэн биһиги бүк эрэллээхпит. Оттон V ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутааттара  опыттаах политик Александр Жирков салалтатынан олус таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ диэн норуот сыаналыыр. Ордук чуолаан бэдэрээлинэй сокуоннарга үлэлэһии күүһүрбүтэ уонна муниципальнай таһымҥа дьокутааттар сокуону көҕүлээһиннэрэ тэтимнээх этэ. Холобур, биһиги  IV ыҥырыыбытыгар муниципальнай таһымтан 7 эрэ сокуон ылыллыбыт эбит буоллаҕына, V ыҥырыыга 164 сокуону улуус уонна нэһилиэк мунньаҕын дьокутааттара бэйэлэрин конституционнай бырааптарын туһанан көҕүлээбиттэр. Өскөтүн бу ыҥырыыга биэс сыл устата уопсайа 824 сокуон ылыллыбыт эбит буоллаҕына, онтон  20 % муниципальнай таһымтан киирбит сокуоннар. Бу олус үчүгэй ситиһии дии саныыбын.

Дьокутаат да, уопсастыбанньык да үлэтин түмүгэ туохха көстөрүй?

Хас биирдии киһи бу олоххо, биир өттүттэн, туһалаах олоҕу олордорбун диэн баҕалаах, иккис өттүттэн, судаарыстыба кини кыһалҕатын өйдүөн эмиэ баҕарар. Ол иһин эн тугу эмэ ситиспитиҥ  норуот уопсай ситиһиитигэр, кыайыытыгар дьүөрэлэһэр буоллаҕына, оннун буллаҕына – бу хас биирдии киһиэхэ улахан кыайыы. Ол иһин, Саха сирин саҥа талыллыбыт Ил Дархана Айсен Николаев бэйэтин норуотугар Сомоҕолоһуу сылын биллэрбитэ олус киэҥ уонна дириҥ суолталаах дии саныыбын. Хас биирдии киһи: оҕотун иитэн олорор ийэ, тыа сирин үлэһит дьоно, бырамыысыланнас үлэһиттэрэ, бэлиитиктэр, ыччат, баартыйалар, уопсастыбаҕа биллэр-көстөр дьон, бүддьүөт үлэһиттэрэ, аҕам саастаах дьон бары бииргэ түмсэн, биир санаанан эйэ дэмнээхтик иннибит диэки дьулустахпытына, ол дьулуһуубутун  былаас сөпкө салайдаҕына, көмөлөстөҕүнэ, кэскиллээх олох түстэниэ этэ. Оттон уҥа-хаҥас эрдэ сырыттахпытына, биллэн турар, уустук буолуо.

Сокуону оҥорууга Парламентарий дьахталлар кулууптарын оруолун туһунан

Сомоҕолоһуу бэрт кыра хардыылартан саҕаланар. Холобур, биһиги IV ыҥырыыбытыгар аан маҥнай баартыйалар көмөлөрүнэн да диэххэ сөп, 13 дьокутаат дьахтар талыллыбыппыт. Бары араас баартыйалаах этибит, ол гынан баран бары биир сыаллаах-соруктаах былааска таҕыстахпыт, ордук чуолаан социальнай эйгэҕэ. Дьиэ кэргэн, оҕо, эдэр ыччат, дьахтар, нэһилиэнньэ кыаммат араҥата олус элбэх кыһалҕатын быыбар кэмигэр накаас быһыытынан туруорбут буолан, бу хайысхаҕа күүскэ үлэлиир санаалаах буоламмыт, дьахталлар Саха сиринээҕи холбоһуктарын этиитинэн уопсастыбаннай политическай Кулууп тэринэргэ быһаарыммыппыт. Бу үлэҕэ Ил Түмэн I, II, III  ыҥырыыларын дьокутааттарын барыларын түмэн үлэлээбиппит. Ол курдук  I, II ыҥырыылар дьокутааттара Ирина Бояринова, Валентина Боровикова, Раиса Гурьева, Ульяна Винокурова, Федора Захарова, Анна Соловьева, Августа Марфусалова, III ыҥырыыттан Екатерина Никитина, Пальмира Петрова, Елизавета Сидорова уонна, биллэн турар, хас да төгүлүн норуот итэҕэлин ылбыт опыттаах дьокутааттар  Зоя Корнилова, Альбина Поисеева сүбэ-ама биэрэннэр, олус көхтөөхтүк үлэлээбиппит. Биһиэхэ бу үлэбитигэр, ордук чуолаан бэдэрээлинэй таһымҥа уонна регионнар икки ардыларыгар үлэҕэ Госдума дьокутаата Юлия Песковская күүскэ көмөлөспүтэ. Оттон улуустар таһымнарыгар саҥа сокуоннары киэҥ эйгэҕэ таһааран дьүүллэһиигэ улуустааҕы дьахталлар түмсүүлэрэ уонна улуус, нэһилиэк дьахтар дьокутааттара ыкса үлэлээбиттэрэ.

Саҥа састаапка, дьокутааттар үлэлэригэр баҕа санаалар

Дьокутаат үлэтигэр сыанабылы норуот биэрэр. Кини талар, кини сыаналыыр. Ол иһин хас биирдии Ил Түмэн дьокутаата бэйэтин билиитин-көрүүтүн хаҥатара, ситэриилээх былаас салалтатын кытта биир тылы булара, дьон олоҕун тупсарар сокуоннары дьүүллэһиигэ көхтөөхтүк кыттара улахан оруоллаах. Итиэннэ атын да үлэтэ элбэҕи быһаарар уонна дьокутааты бэлиитик быһыытынан буһарар-хатарар. Ол эрээри бэйэтин эрэ иннин  көрүнэн, оту-маһы ортотунан барара эмиэ сатаммат. Ырааҕы ырыҥалаан, киэҥи толкуйдаан, инникини өтө көрөн үлэлиир – ол норуокка ордук туһалаах буолуо дии саныыбын.