863
26 апреля 2019 в 16:15
Историяны анааран көрдөххө
1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр 56 дьокутааттан 35-һэ — Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар, 21-рэ — Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар талыллыбыттара. Бастакы бэрэссэдээтэллэринэн буолбуттара: Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар — Егор Михайлович Ларионов, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — Афанасий Петрович Илларионов. Өрөспүүбүлүкэ Палаататын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыларынан – В.А.Филатов, Е.Г.Егоров, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарын солбуйааччытынан – А.В.Власов.
Бастакы ыҥырыылаах Ил Түмэн Российскай Федерация судаарыстыбатын тутулугар демократическай уларыйыылар кэмнэригэр үлэлээбитэ. Бу федерализм ис дьиҥин саҥалыы өйдөөһүн, тоталитаризмтан аккаастаныы кэмнэрэ этэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин иккис ыҥырыылаах Ил Түмэнин бар дьонун дьокутааттарын быыбара 1997 сыл ахсынньы 28 күнүгэр буолбута. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонугар олоҕуран иккис ыҥырыыттан ыла палааталарга бэрэстэбиитэллэр тэҥ нуормалара — 5 сыллаах болдьоххо 35-тии дьокутаат быһаарыллыбыта. Өрөспүүбүлүкэ Палаататын Бэрэссэдээтэлинэн Василий Васильевич Филиппов, кини солбуйааччыларынан В.А.Филатов уонна И.Д.Черов, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарын Бэрэссэдээтэлинэн Н.И.Соломов, кини солбуйааччыларынан А.В.Власов уонна А.Р.Данилов талыллыбыттара.
Саха сирин парламентарийдара үлэлэрин бастакы күннэриттэн саҕалаан Российскай Федерация Федеральнай Мунньаҕын уонна федерация субъектарын сокуон оҥорор уорганнарын кытта парламеннар икки ардыларынааҕы ыкса сибээһи олохтооһун үлэтин ыыталлар.
2002 сыл ахсынньы 29 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин үһүс ыҥырыылаах Ил Түмэнин — аны билигин биир палааталаах парламент бар дьонун дьокутааттарын быыбара ыытыллыбыта. 2003 сыл тохсунньу 23 күнүгэр Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлинэн Николай Иванович Соломов талыллыбыта. 2005 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр хаттаан быыбар ыытыллыбыта, итиэннэ үһүс ыҥырыылаах Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин бар дьонун дьокутаата Ньургун Семенович Тимофеев талыллыбыта.
2008 сыл кулун тутар 2 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрдүс ыҥырыылаах Ил Түмэнин бар дьонун дьокутааттарын быыбара буолбута. Быыбар булкаас тиһигинэн аан бастаан ыытыллыбыта. Бар дьон дьокутааттарын састаабын аҥаара (35 киһи) биир мандааттаах уокуруктарга, оттон атын аҥаара партийнай испииһэгинэн талыллыбыттара. Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрдүс ыҥырыылаах Ил Түмэнин быыбарыгар быыбардааччы 75,09% кыттыыны ылбыта. Партийнай испииһэгинэн «Биир ньыгыл Россия» партия – 52,62%, РФКП – 15,79%, «Сиэрдээх Россия» – 14,46%, «Россия аграрнай партията» – 8,14%, ЛДПР – 6,54 % баһыйар үгүс куолаһы ылбыттара. Инньэ гынан, парламеҥҥа бэрэстэбиитэлинэн буолууну быыбарга кыттыбыт биэс партияттан түөрт партия ситиспиттэрэ. 2008 сыл кулун тутар 20 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрдүс ыҥырыылаах Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлинэн Виталий Николаевич Басыгысов талыллыбыта.
2013 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэһис ыҥырыылаах Ил Түмэнин дьокутааттарын быыбара буолбута. Быыбар тустаах хандьыдааттары уонна партиялар испииһэктэринэн талыыны дьүөрэлээһин тиһигинэн ыытыллыбыта: биир мандаттаах быыбардыыр уокурукка быыбардааччылар бэрэстэбиитэллэрин орто ахсаанын нуорматыгар олоҕуран тэриллибит биир мандааттаах 35 быыбардыыр уокурукка 35 бар дьон дьокутаата талыллыбыта уонна быыбардыыр холбоһуктар туруорбут бар дьон дьокутааттарыгар хандьыдааттар сабыылаах өрөспүүбүлүкэтээҕи испииһэктэригэр бэриллибит куолас ахсааныгар сөп түбэһиннэрэн өрөспүүбүлүкэтээҕи быыбардыыр уокуругунан 35 бар дьон дьокутаата талыллыбыта. Куоластааһыҥҥа быыбардааччылар 45,42%-ра кыттыбыта. 2013 сыл алтынньы 2 күнүгэр буолбут V ыҥырыылаах Ил Түмэн бастакы пленарнай мунньаҕар Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлинэн Жирков Александр Николаевич талыллыбыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин алтыс ыҥырыылаах Ил Түмэнин быыбара 2018 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр ыытыллыбыта. Куоластааһыҥҥа Саха сирин үрдүнэн быыбардааччы 50,88% кыттыбыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин 70 дьокутаатыттан 35 – биир мандааттаах уокуруктартан, 35 – быыбардыыр холбоһуктар туруорбут бар дьон дьокутааттарыгар хандьыдааттар сабыылаах өрөспүүбүлүкэтээҕи испииһэктэрин иһин бэриллибит куолас ахсаанынан өрөспүүбүлүкэтээҕи быыбардыыр уокуруктан талыллыбыттара. Талыллыбыт дьокутааттартан – 41 аан бастакытын талыллыбыттар, 29 – урут талылла сылдьыбыттар. Ол курдук, дьокутааттар корпустара 58,6 %-нан (бэһис ыҥырыыга – 68,5 %) саҥардылынна. Өрөспүүбүлүкэтээҕи быыбардыыр уокурукка баһыйар үгүс куолас «Биир ньыгыл Россия» партия иһин бэриллибитэ – 50,84 % (бэһис ыҥырыыга – 47,41 %), КПРФ – 19,44 % (12,82 %), «Сиэрдээх Россия» – 16,01 % (16,01 %), ЛДПР – 9,58 % (6,30 %). Биир мандааттаах быыбардыыр уокуруктарга «Биир ньыгыл Россия» партияттан 23 дьокутаат, КПРФ – 3, «Сиэрдээх Россия» – 4, ЛДПР уонна «Гражданскай платформа» – 1-дии, бэйэ туруорунуутунан – 3 дьокутаат талыллыбыттара. Алтыс ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутааттарын орто сааһа – 52,6 (бэһис ыҥырыыга – 49,4). Талыллыбыт дьокутааттартан аҕа саастаахтара – 73-һэ, эдэрдэрэ – 25-һэ. Эмиэ бэһис ыҥырыыга курдук, 70 Саха Өрөспүүбүлүкэтин алтыс ыҥырыылаах бар дьонун дьокутаатыттан эр киһитэ – 59, дьахтара – 11.
2018 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр ыытыллыбыт бастакы пленарнай мунньахха алтыс ыҥырыылаах Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлинэн Гоголев Петр Васильевич талыллыбыта. Алтыс ыҥырыылаах Ил Түмэҥҥэ 14 сис кэмитиэт уонна 1 хамыыһыйа тэрилиннэ. Ону таһынан 4 дьокутааттар фракциялара тэрилиннэ – «Биир ньыгыл Россия» Бүтүн Россиятааҕы политическай партия, «Россия Федерациятын Коммунистическай партията» политическай партия, «Сиэрдээх Россия» политическай партия уонна ЛДПР.
