Үлэнэн умайар буоллахха

Юрий Николаев, Айхаллааҕы быыбардыыр уокуруктан үһүс, төрдүс, бэһис уонна алтыс ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутаата. Бэһис уонна алтыс ыҥырыылаах барылааман бюджекка, үпкэ, нолуок уонна сыана бэлиитикэтигэр, бас билиигэ уонна приватизациялааһыҥҥа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ.

Учуутала өтө көрбүтэ

Юрий, Ньурба оройуонун биир кытыы нэһилиэгэ Аканаҕа улааппыта. 8 кылааска Үөһээ Бүлүү аатырбыт физмат оскуолатыгар, ССРС норуодунай учуутала Михаил Андреевич Алексеевка үөрэнэ барбыта. Кини ити аатырар оскуолаҕа үөрэнэ барыахтаах дьылҕата туох да мунааҕа суох этэ. Убайдара Сэмэн уонна Бэлиэрий Михаил Андреевичка үөрэммиттэрэ, салгыы үрдүк үөрэҕи бүтэрэннэр инсэниэр-элиэктирик уонна инсэниэр-мэхээнньик идэлэрин баһылаабыттара. Аны туран, Юра төрөөбүт нэһилиэгин 8 кылаас­таах оскуолатыгар үөрэнэригэр туочунай биридимиэттэргэ биир бастыҥнара этэ. Убайдара үктээбит суолларыгар олук уурсан, аар саарга аатырбыт оскуола аанын аһыахтааҕа, эрдэттэн суруллан турар курдуга.

Юрий Михайлович ахтар: «Онус кылааһы бүтэрэр сылбытыгар Михаил Андреевич ханна, туох үөрэххэ барар санаалаахпытын ыйыталаһар этэ. Мин Москубатааҕы эньэргэтиичэскэй үнүстүүккэ туттарсар баҕалаахпын эппиппэр, сөбүлээбитэ уонна: «Хайа, доҕор, кэлин Бүлүү ГЭС-ин дириэктэрэ буолуоҥ дии», — диэн эбэн эппитэ». Улуу педагог бу үөрэнээччитин инникитин көннөрү тыл дэгэтигэр сыһыаран буолбакка, уолчаан үлэһит быһыытынан үүнэр кэскиллээҕин сылыктаан, онуоха итэҕэйэн уонна киниэхэ олоҕор үрдүк сыалы туруоран эппитигэр кыратык да саарбахтыы барбаппын. Михаил Алексеев, Дмитрий Коркин курдук, саха ыччатын дьолугар төрөөбүт улуу педагогтар, дириҥ өйдөөх муударастар, үөрэнээччилэрин инникилэрин хаһан да быһа этэн кэбиспэтэхтэрин иһин, ким хайдах киһи уонна үлэһит буолуон сыыстарыыта суох сылыктаан билэ сылдьалларын, ама, ким саарбахтыы саныа этэй.

Юрий оскуолатын бүтэрээт  баҕатын хоту Москубатааҕы эньэргэтиичэскэй үнүстүүккэ (МЭИ-гэ) туттарсар. Туох тэһитэ кэйбитэ эбитэ буолла, эксээмэни тутар преподаватели кытта мөккүһэн (билии былдьаһан?), куонкурус тас өттүгэр хаалан хаалар. Дойдутугар кэлэн, Маардааҕы СПТУ-га үөрэнэн токарь идэтин ылар. Сайыныгар Новосибирскайдааҕы электро-тэхиниичэскэй үнүстүүт (НЭТИ) устудьуона буолар уонна 1985 сылга бүтэрэн дьупулуом ылар.

Үөрэҕи саҥа бүтэрбит олохтоох эдэр исписэлиис «кэрэгэй дьылҕатын» аһыы амтаныттан эмиэ амсайбахтаһан хаалар. Сахатын сиригэр үлэ миэстэтэ көстүбэккэ, Маҕадаанныыр толкуйдаах сырыттаҕына, Одессатааҕы байыаннай уокуруктан вербовкаһыттар кэлэннэр биһиги киһибитин ынньаҕалаталлар. Буккуллумахтыы түһэн баран, дойдулаах киһи оттон дойдутугар төнүннэҕэ дии. Кини бааттаах буолуон быатыгар, Светлэйдээҕи ГЭС тутуута саҕаламмыт кэмэ түбэһэр. Ыстаарсай инсэниэр дуоһунаһыгар ылыллан, тутуллан үлэҕэ киириэхтээх ГЭС уонна Светлэй бөһүөлэги хааччыйыах­таах оборудованиены булуу­ну-талыыны, аҕалтарыыны, миэстэтигэр кичэллээхтик харайыыны таһынан,  бөһүөлэк эньиэргийэнэн хааччыллыытын түбүктээх үлэтигэр төбөтүн оройунан түһэр. Бастааҥҥы кэмҥэ Светлэйдээҕи ГЭС тутуута Москубаттан салаллара. 1987 сылга Бүлүүтээҕи ГЭС каскаадын дириэксийэтигэр бэриллибитэ. 90-с сылларга, өйдөнөр биричиинэнэн, Светлэйдээҕи ГЭС тутуута уһун сылларга тохтоон хаалбыта.

1998 сыллаахха Бүлүүтээҕи ГЭС каскаадын дириэктэринэн саха киһитэ Прокопий Осипов ананар. Саҥа дириэктэр Юрий Михайловиһы эньэргиэтиктэр бөһүөлэктэрэ Чернышевскайга хааччыйыы отделын начаалынньыгынан ыытар. П.Д.Осипов үрдээн, «Якутскэнерго» ААУо дириэктэрдэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн Дьокуускайга кэлэр. Прокопий Дмитриевич кэскиллээх өйдөөх-санаалаах салайааччы, үчүгэй билиилээх-көрүүлээх, дьону табан салайар уонна бииргэ үлэлиир эдэр киһи, Юрий Николаев,  Бүлүүтээҕи ГЭС дириэктэрин солбуйааччынан ананарын ситиһэр.

Өрөспүүбүлүкэ бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев ыйааҕынан, 2001 сылга Юрий Николаев Айхал бөһүөлэгин баһылыгынан ананан үлэлиир.

2002 сыллаахха бэрэсидьиэн Вячеслав Штыров Бүлүүтээҕи ГЭС каскаадын дириэктэринэн аныыр. Юрий Михайлович бу дуоһунаска 2012 сылга диэри үлэлээбитэ. Баҕар, билигин да үлэлии сылдьар буолуон сөп этэ, хомолтолоох производственнай саахал тахсыбатаҕа буоллар. Бу кэлин өр сылларга «Якутскэнерго» ААУо салайбыт,  норуокка ыйга 46 мөл. солк. хамнастааҕынан киэҥник биллибит салайааччы, кини дьылҕатын талбытынан дьаһайбыта. Со­куон буукубата этэринэн, онуоха киһи тутуһара суох буолуоҕун сөп. Производственнай саахал бары салааҕа «сойуппакка уонна көтүппэккэ» тахсара — өрүүтүн баар суол. Ол ахсын предприятие сирэй салайааччытын төбөтө «көтөн иһэрэ» букатын сэдэх түбэлтэ буолар. Өрөспүүбүлкэ салалтата орооһор бырааба суоҕа: өссө 90-с сыллар саҥаларыгар «Якутскэнерго» аахсыйатын 1,5%-нын кыай­баты тутан хаалла диэн буолбуттаах.

Мииринэй улууһун, алмаас бырамыысыланнаһын эньэргэтиичэскэй кыамтатын дьаһайан, сүрүннээн олорбут, улуус биир улахан быыбардыыр уокуругуттан Ил Түмэн дьокутаата киһи, хайдах сыыс от кэриэтэ туора быраҕыллан хаалыай, Мииринэйдээҕи хайа байытар кэмбинээт дириэктэрин солбуйааччытынан үлэлээбитэ. Бу кэлиҥҥи 6 сылга барылаамаҥҥа бастайааннай төрүккэ үлэлии сылдьар.

Бырамыысыланнас эйгэтин дьокутаата

Юрий Михайлович дьокутаат быһыытынан тэлбит суо­ла балачча уратылаах. Түөрт ыҥырыы тухары биир быыбардыыр уокуруктан туран, дьокутаат мандаатын тутан сылдьар. Уокуругар Айхал, Светлэй, Чернышевскай, Сүлдьүкээр уонна Мииринэй куорат сорҕото киирэллэр. Мантан Сүлдьүкээр «эбэҥки национальнай нэһилиэгэ» анал туруктаах. Атыттара кэлии дьон нэһилиэнньэлээх улахан оробуочай бөһүөлэктэр уонна өссө Мииринэй куорат сорҕото эбиилээх быыбардыыр уокурук буолар. Уустук диэтэххэ уустук, судургу диэтэххэ судургу ис туруктаах быыбардыыр уокурук буоларын сэрэйиэххэ эрэ сөп.

Юрий Михайлович бэйэтин олоҕурбут бириинсибинэн салайтаран, ханнык да баартыйаҕа «умньаммакка», наар биир мандааттаах уокуруктан туран кэлбит дьокутаат буолар. Быыбардааччы бэйэтинэн «тутан-хабан» көрөн талбыт дьокутаата — дьиҥнээх дьокутаат буолар диэн бигэ өйдөбүллээх.

1987 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас Хаптаҕайын кыыһа Людмила Назаровалыын ыал буолаллар. Икки кыыс уонна уол оҕолоноллор. Билигин “кырдьаҕас” Николаевтар дьиэ кэргэн үс сиэн уолунан “ба­йан” олороллор. Людмила Ивановна алмаас бырамыысыланнаһын эйгэтигэр уһуннук үлэлээбит улахан уопуттаах буҕаалтыр.

— Бэйэм үлэлээн кэлбит ыҥырыыларбыттан, — диир Юрий Михайлович, — үһүс ыҥырыылаах Ил Түмэн састаабын чорбото тутабын. Произ­водствоҕа быһаччы үлэлии сыдьар дьокутааттар элбэх этилэр. Аҥаардас биһиги, эньэргиэтик дьокутааттар, 7 киһи этибит. Бу боппуруоска аҥы-аҥы сыһыан баара үчүгэйдик биллэр суол. Сорохтор, ол «производство генераллара» бары толоруулаах былаастан быһаччы тутулуктаах буолалларынан, кунуопканы эрэ баттыыр соруктаахтар диэн, туохха да туруорбаттыы этээччилэр, сыана быһааччылар. Оннук этии төрдүттэн оруна суох буолбатах. Ол эрээри, предприятие уонна улахан кэлэктиип салайааччыта ханнык баҕарар дьыала ис хоһоонун булгуччу иһигэр киирэн сыныйан билэр-көрөр, барыстаах уонна мөлтөх өрүттэрин, бэйэтин уопутугар олоҕуран, чинчилээн үөрэппит уонна билэр киһи буоларынан, боппуруоһу кэлимник көрөн туруорар уратылаах. Маннык хаачыстыбаны киниэхэ өр сыллаах үлэтин уопута соҥнуур, оттон кини бэйэтэ ол үөрүйэҕин олоҕун устата хаалларыа да, сүтэриэ да суоҕа. «Генерал» буолла да, боростуой дьонтон-сэргэттэн туора турар, кинилэр кыһалҕаларыгар кымаар­даан да көрбөт киһи диэн этэн кэбиһии, көстөн туран сыыһа санаа буолар. Кылаабынайа, киһи чиэһин уонна суобаһын дьыалатыгар сыттаҕа дии. Производство хамандыырдара хаһан да биир халыып толкуйдаах дьон буолбаттар.

Сирбит аннын баайыттан нолуоктаһан

— Арассыыйа бюджетын систиэмэтэ субьектарын дотацияҕа тутарга дьулуһуулаах. Биһиги сырье баайдаах субьект буоларбытынан, нолуоктан туһанар бырааппытын туруорсарбыт уонна ону дакаастыырбыт наада. Алмаастан киирэр туһалаах баайы хостооһун нолуогун 100% өрөспүүбүлүкэ бэйэтигэр ылар. Углеводород сырьетун хостооһун нолуогуттан бырыһыаннаһыахпытын наада. Дьэ бу манна элбэх дакаастабыллаах үлэни ыытыы биһиги өттүбүтүттэн эрэйиллэр. Былырыын бюджеппыт ыарахан туруктана сылдьыбыта. Онно эбиллэн ДьУоХХ тарыыбын уонна бэйэҕэ турар сыаналарын араастаһыыларыттан 9,5 млрд солк. иэс үөскээбитэ. Өрөспүүбүлүкэ Баһылыга Айсен Николаев кэпсэтиһэн уонна дакаастаһан, алмаас дибидиэниттэн киирэр харчыттан 10 тахса млрд солк. ыламмыт ол иэс сабыллан турар.

Үһүс ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутааттара, АЛРОСА АК аахсыйалара бас-баттах приватизацияланан хаалыахтарын сөптөөх балаһыанньатыттан уонна өрөспүүбүлүкэ өлүүтүн көмүскээһиҥҥэ туһуламмыт икки сокуону ылбыттара. Бу сокуоннарбыт дьайыылаахтык үлэлээн кэллилэр. Аахсыйа атыыланыытыгар Ил Түмэн сокуона төрүт буолар суолтатын сүтэриэхтээҕэр күүһүрэн биэрэн, билиҥҥитэ ханнык да сүүйтэриитэ суох тиийэн кэллибит. Бу сокуоннар бириэмэтигэр ылыллыбатахтара буоллар, аахсыйа биһиэхэ туох да туһата суох баран хаалбыт буолуон эмиэ сөп этэ. Оччотугар өрөспүүбүлүкэ компанияҕа ылар өлүүтэ кумаа­ҕыга көрүнньүк хаалан хаалар төһө баҕарар кыахтааҕа.

Айхал 17 тыһ. киһи нэһи­лиэнньэлээх бөһүөлэк, мөрөбүөй судьуйа учаастага суох олорбута. Итинник учаастак Удачнай куоракка баара. Бачча элбэх киһилээх улахан бөһүөлэк  суута-сокуона суох курдук быһыыга-майгыга олороро, дьоҥҥо төһөлөөх табыгаһа суох балаһыанньаны үөскэтэрэ буолуой. Нэһилиэнньэ мөрөбүөй судьуйа учаастагын астарар боппуруоһу мэлдьитин биир бастакынан туруорара. Ил Түмэн судаарыстыбаннай тутууга, сокуоннаска сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеевтиин бииргэ үлэлээн, Мииринэй улууһугар эбии 5 учаастак аһылларын ситиспиппит.

Төрүт дойдуларыгар олорор, үлэлиир бырааптаахтар

— «Эбэҥки национальнай нэһилиэгэ» ыстаатыстаах Сүлдьүкээр суй-сай буолан олорор. «Новай» сопхуос отделениета этэ. Сопхуос улахан ночооттоохтук үлэлиир буолан, компания салалтата сүрүн хайысхаҕа хапсыбат актыыптарыттан босхолонуу бэлиитикэтинэн, сопхуоһу салгыы тутан олорортон аккаастанар. Сокуонунан компания оннук дьаһанар бырааптаах. Өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин дьаһалыгар биэрэр этиилээх. «Новай» сопхуос оробуочайдарын орто хамнастара 70 тыһ. солк. тэҥнэһэр. Маннык хамнаһы кинилэр аны хаһан илиилэригэр туталлара биллибэт. Кинилэр бу хамнастарыгар ымсыырар, ордугурҕуур наадата суох. Олус ыарахан уонна хаһан да умнуллубат аһыылаах-кутуулаах сыананы кинилэр төлөөн тураллар. Сорохторун төрөөбүт буордара, дьиэлэрэ-уоттара, өбүгэлэрин мэҥэ уҥуохтара ускуустубаннай муора түгэҕэр тимирдиллибиттэрэ. Атыттара үгэс буолбут төрүт дьарыктарыттан мэлийбиттэрэ, бултуур сирдэрин-уоттарын бырамыысыланнаска былдьаппыттара.

Алмаас бырамыысыланнаһа атаҕар турарыгар, «Новай» сопхуос тэриллэригэр компания салалтата Арыылаах бөһүөлэгин таас дьиэлэринэн уонна эбийиэктэринэн тутан биэрэргэ эрэннэрбитэ. Ол эрэннэрии кураанах тылга хаалбыта. Уопсайынан, компания алмааһы хостообут сылларын былаһын тухары оройуон тыатын нэһилиэктэригэр боччумнаах тутууну ыыппата.

Таас Үрэх нэһилиэгэ бэйэтин сирин-уотун ньиэби уонна гааһы хостооччуларга туран биэрбитэ. Ол суотугар билигин профициттаах бюджеттаах олорор эрээри, ол олохторугар-дьаһахтарыгар, ыччаттарын инникилэригэр хайдах сабыдыаллаах буолуон этэргэ уустук.

Бүгүҥҥү күҥҥэ Сүлдьүкээр барыларыттан ордук ыарахан балаһыанньалаах. Сылы эргиччи сылдьыһар суола суох. Бу саҥардыыҥҥыттан эрэ оройуон муниципальнай суолталаах суолу тута сылдьар. Улахан уот баһаардарыттан электро-лиинньийэлэрин баҕаналара умайан хааланнар, быстар мөлтөх уоттаах-күөстээх олороллор. Киһи куһаҕантан сонньуйуох, бу икки улахан ГЭС-тээх, аарыма бырамыысыланнастаах улууска. Бүлүүтээҕи уонна Светлэйдээҕи ГЭС-тэр тулалыыр айылҕаҕа таһаарар буортуларын, Саха сирин олохтоохторуттан аан маҥнайгынан сүлдьүкээрдэр билэллэр уонна оҕустараллар. Итинтэн барытыттан саамай ыарахана, куттарын-сүрдэрин баттыыра, өйдөрүн-санааларын аймыыра – туга да биллибэт, тумаҥҥа муммут кэриэтэ буолбут инники кэскиллэрэ.

Сүлдьүкээр сиригэр-уотугар алмаастаах туруупка көстөн, билигин разработкаҕа сылдьар. Кулун тутар бүтүүтэ, Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ П.В.Гоголев көҕүлээһининэн, 9 дьокутааттан турар бөлөҕүнэн Мииринэй улууһугар сылдьан кэлбиппит. Улуус нэһилиэктэрин социальнай-экэнэмиичэскэй туруктарын боппуруостарыгар АЛРОСА салалтатын кытта көрсүбүппүт. Биһиги, компания нэһилиэктэр сайдыыларыгар анал бырагырааманы ылынарын туруорсабыт. «Новай» сопхуос өрөспүүбүлүкэҕэ бэриллэн ночооттоох туругуттан таҕыстаҕына, компания көмө хаһаайыстыба быһыытынан төттөрү ыларыгар этэбит.

Компания бэрэсидьиэнэ Сергей Иванов нэһилиэктэри кэрийэн көрүтэлээбит этэ. Гааһы аҕалар туһунан, анал бырагырааманы оҥорон таба иитиитин сөргүтэр, ыччаты идэҕэ үөрэтэн, үлэҕэ тардыы туһунан боппуруостары туруорарга эрэннэрэр. Компания кырата 60 сыл бүтүн оройуон социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын таһаҕас оҥостон сүгэн кэлбитэ, кими да мөккүһүннэрбэт чахчынан буолар. Компания ойоҕос суолталаах актыыптарыттан салгыы аккаастаннаҕына, бүтүн оройуон дэпэсииттээх бюджеттанан хаалар куттала эмиэ баар.

Тоҕотун, туохтанын билиэххэ

— Бу күннэргэ 5 буолан Орто Халыма улууһугар сылдьан кэллибит. Халыма уонна Индигиир сүнньүн сорох улуустара кэлиҥҥи сылларга биирдэ да өрөөбөккө килиимэт, күн-дьыл уустуктарыгар олус чаастатык оҕустарар буолан иһэллэрэ дьиксиннэрбэт буолуон сатаммат. Халымалар өрүстэрэ сыллата халаанныыр, онно барытыгар дьон-сэргэ иэдээннээх эрэйгэ уонна ороскуокка тэбиллэр. Булгуччу үөрэтэн, чинчийэн көрөн, наадалаах дьаһаллар ылылыннахтарына эрэ, дьон эрэйэ-муҥа кыччыах этэ. Биһиги наар халлааны кэтэһэн мыҥаан олорор курдукпут: быйыл саас халаанныа дуу, этэҥҥэ ааһыа дуу диир майгынан. Эрэйгэ тэбиллэн эрэ баран, дьэ хамсаммыта буолабыт. Үлүгэрдээх ороскуоту сүгэбит, дьоммутун эрэйгэ тэбэбит. Төһө да улахан ороскуоттааҕын иһин, айылҕа таһаарар содула туохтан төрүөттээҕин, ону хайдах туоратыахха сөбүн быһааран, быһаартаран баран, дьыалаҕа ылсыһар ордук судургу буолуо эбитэ ини.

Хотугу улуустарга тутууну ыытыы проблемата быһаа­рыллыахтааҕар өссө уустугуран иһэр. Орто Халыма Арҕахтааҕар каркаас оскуола тутуута 3 сыл ыытыллар. Кэлэр сылга бүтүө диэн буолар. Хоту ханнык баҕарар тутуу көмүс сыаната сыаналанара, оччоттон баччаҕа диэри, кубулуйбат. Хотугу улуустарга тутууну ыытыыга саҥа суоллар, саҥа ньымалар көрдөнүөхтэрин наада буолла. Омук дойдуларын биһирэмнээх уопуттара баар. Дойдубут технологическай эриэлсэтэ түргэтээһини хааччыйбата биллэр. Ол да буоллар…

Үчүгэй каадыры иитиэхпит — инникибитин оҥостуохпут

— Өрөспүүбүлүкэбитигэр каадыры кытта үлэ олох кыаллыбакка турар. Сэбиэскэй кэмнээҕи каадырга систиэмэ чахчы үчүгэйдик үлэлиирэ. Ону сүһэн ылыахха диэн этиллибэт гынан баран, бу үлэҕэ булгуччу уларыйыы киириэн наада. Дьокутааттыыр кэмнэрбэр бырамыысыланнаска олохтоох каадыры тардыы боппуруоһун кэмиттэн кэмигэр туруоран кэллим. Бэһис ыҥырыы дьокутааттара бу боппуруоһу күүскэ көҕүлээбиттэрэ. Билигин анал бырагыраама ылыллыбыта сэргэх санааны үөскэтэр.

Биһиги наар үрдүк үөрэххэ чарапчыланабыт. Оскуола оннук хайысханы биэрэр, төрөппүт муҥур баҕата биир итинник. Эдэр оҕо киһи бигэтик өйдүөхтээх: ханна да, хайа баҕарар салааҕа инсэниэр, өссө топ-инсэниэр  дуоһунаһа аҕыйаҕын. Ол оннугар орто идэлээх исписэлиис үлэтин миэстэтэ быдан элбэх буоларын. Идэтин туйгуннук баһылаабыт орто анал персонал хамнаһыгар да, кэлэктиибин убаастабылыгар да инсэниэртэн итээбэккэ биир муостаҕа тэҥҥэ турар кыахтаах. Дуоһунаһа үрдүөн, сулууспалаах карьераны оҥоруон баҕардаҕына, ол үчүгэй үлэһит, эдэр исписэлиис кыаҕын иһинэн буолуоҕа. Салгыы үөрэҕин уонна идэтин төһө баҕарар үрдэтиниэҕэ.

«Каадыр барыны быһаарар» диир дириҥ ис хоһоонноох этии, тирээн турар суолтата хаһан да сүппэт уонна уларыйбат. Туйгун профессиональнай бэлэмнээх, үлэлээн-хамсаан олоҕун оҥостор уонна өрөспүүбүлүкэтигэр туһалаах буолар баҕалаах каады­рынан хаҥыахпыт да, сайдыыбыт ытыллыбыт ох түргэнинэн барыаҕа.

Прокопий ИВАНОВ