Миитэрэй Наумов: “Тыа сирин дьонун-сэргэтин туһугар үлэ күүһүрдүн…”

Мин суруналыыс быһыытынан көрүүбүнэн, дьон-сэргэ биһирэбилин, ону кытта омуннаабакка эттэххэ, тапталын ылбыт норуот депутаттарыттан биирдэстэринэн Ил Түмэн IV ыҥырыытын депутата Дмитрий Наумов буолар. Дмитрий Наумовы дьон-сэргэ биир бастакынан тыа сирин дьиҥ олоҕун хоһуйар суруйааччы, ол кэнниттэн судаарыстыбаннай үлэһит быһыытынан ылынар буолуохтаах. Ол гынан баран, кини оскуола учууталыттан саҕалаан тыа хаһаайыстыбатын миниистиригэр, Ил Түмэн биир сис кэмитиэтин салайааччытыгар тиийэ үүммүт үлэтин суола айымньыларын курдук баай ис хоһоонноох.

Дмитрий Наумов 1970-с сс. төрөөбүт Үөһээ Бүлүүтүгэр И. Барахов аатынан сопхуоска зоотехнигынан үлэтин саҕалаабыт. Үлэ уруогун учууталынан, Үөһээ Бүлүү Нам сэлиэнньэтин исполкомун бэрэссэдээтэлинэн, сопхуос бэрэссэдээтэлинэн, Амма улууһун баһылыгынан, СӨ тыа хаһаайыстыбатын миниистиринэн үлэлээбит. 2008 сыллаахха Амма, Уус Маайа, Чурапчы кэккэ нэһилиэктэриттэн кандидатынан туран, быыбарга кыайан, норуот депутатынан талыллыбыта.

Дмитрий Наумов былырыын 70 сааһын бэлиэтээбитэ, кини төһө да сынньалаҥар олордор, уопсастыбаннай олоххо көхтөөхтүк кыттар. Ол курдук ыраах улууска командировкаҕа бараары сылдьан, бириэмэ булан редакциябытыгар кэлэн, Ил Түмэн IV ыҥырыытын үлэтин туһунан санаан-ахтан ааста.

— Дмитрий Федосеевич, Ил Түмэн депутатын быһыытынан үлэҥ хайдах саҕаламмытай?

— Мин ситэриилээх былааска үлэбин түмүктээн баран “Анаабыр алмаастара” АУо генеральнай дириэктэрин солбуйа сырыттахпына, Ил Түмэн быыбарыгар кыттарбар этии киирбитэ. Амма, Уус Маайа улуустарыттан уонна Чурапчы Мындаҕаайы, Одьулуун, Чакыр нэһилиэктэриттэн Аграрнай баартыйаттан тураммын, кыайбытым. Бу санаатахха, баартыйабыт олус күүстээх этэ. Баартыйаттан алта депутат талыллан, фракция тэриммиппит. Ил Түмэн салалтатын, сис кэмитиэттэрин бэрэстэбиитэллэрэ: вице-спикер Александр Жирков, парламент бюджекка кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Уаров, Ил Түмэн дьиэ кэргэн, оҕо аймах, ыччат дьыалаларыгар, физическэй култуураҕа уонна спортка сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Подголов уонна да атыттар бааллара. Мин Ил Түмэн тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн буолбутум. Онон фракциябытыгар Ил Түмэн суолталаах кэмитиэттэрин бэрэстэбиитэллэрэ киирбиттэрэ. Миигин фракция бэрэссэдээтэлинэн талбыттара. Оччотооҕу Ил Түмэн ыҥырыытын биир уратытынан, билигин санаатахпына, бастаан утаа оппозицияҕа сылдьар баартыйалар үлэлииллэригэр кыах диэххэ эбитэ дуу, бэриллэрэ. Холобур, эппитим курдук, Ил Түмэҥҥэ күүстээх састааптаах аграрнай фракция чилиэннэрэ улахан дьайыылаах этибит, салайар хамаанданы кытта сөпсөспөт түгэннэр да бааллара. Ол эрэн, 2008 сыллаахха РФ Аграрнай баартыйатын ыһаннар, 2009 сылга “Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйаҕа холбообуттара. Ол курдук, биһиги да хайыахпытый, быыбардааччыларбыт эрэллэрин салгыы толорор баҕаттан салайар баартыйаҕа холбостохпут дии.

— Депутаттар норуот интэриэһин үрдүк таһымҥа туруулаһыыларынан үлэлэрэ дьэҥкэтик көстөр дии саныыбын. Төрдүс ыҥырыы Госдуманы уонна Федерация Сэбиэтин кытта үлэтэ төһө ситимнээх этэй?

— Мин санаабар, олус ситимнээхтик барбыта. Аҥардас “Булт уонна булт ресурсатын харыстааһын туһунан” РФ сокуонугар биһиги парламеммыт киллэрбит көннөрүүлэринэн 28  ыстатыйа киирбитэ. Тоҕо диэтэххэ, РФ сокуонун барылыгар этиллэр быһаарыылар биһиэхэ отой барсыбаттара. Сокуон бастакы ис хоһоонугар булт саатааһын, аралдьыйыы курдук көрдөрүллүбүт этэ. Заповедникка, анал сирдэргэ бултааһыны көҥүллээһин туһунан этиллэрэ. Ону биһиги уонна Ил Түмэн баайга-дуолга уонна сир боппуруостарыгар кэмитиэтин оччотооҕу бэрэссэдээтэлин Афанасий Софронеевы кытта уонна атын депутаттар буолан Саха сирин олохтоохторугар булт айаҕы ииттэр ньыма буоларын дакаастаан, кэккэ уларытыылары киллэртэрбиппит. Госдумаҕа сокуон барылын дьүүллэһэр мунньахха элбэхтэ кыттыбыппыт, Госдума аграрнай боппуруостарга кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Валентин Денисовы бэйэбитигэр хаста да ыҥыран, киэҥ ыҥырыылаах мунньах тэрийбиппит.

Мин бэйэм суруйар идэлээх буоламмын, биир кэмҥэ айымньылары тылбаастааһын олох тохтоон эрэриттэн долгуйбутум. Өрөспүүбүлүкэтээҕи национальнай библиотека чахчыларынан Сойуус тутула ыһыллыар диэри 686 кинигэ нууччалыыттан сахалыыга уонна төттөрүтүн тылбаастаммыт эбит буоллаҕына, 90-с сылтан 2015 сылга диэри икки эрэ кинигэ тылбаастаммыт. Бу тиэмэҕэ улахан мунньах тэрийбиппит, Федерация Сэбиэтиттэн бэрэстэбиитэллэри ыҥырбыппыт. Сенатордар кыттыбыттара, улахан кэпсэтии тахсыбыта. Тэрээһиммит түмүгүнэн төһө да сокуон тахсыбатаҕын иһин, бу кыһалҕаҕа болҕомто ууруллубута. Билигин ХИФУ иһинэн тылбаас салаата тылбаасчыттары иитэн-үөрэтэн таһаарар.

— Дмитрий Федосеевич, эстибит-быстыбыт тыа хаһаайыстыбата судаарыстыбаттан улахан болҕомтону эрэйэр кэмигэр үлэлээн-хамнаан аастаҕыҥ…

— Сэбиэскэй Сойуус улахан үбүн бараан туран тэрийбит тыа хаһаайыстыбатын систиэмэтин биирдэ үрэйэн кэбиспиппит. Холкуостан сопхуоска көһөрөн, тыа хаһаайыстыбатын судаарыстыба бас билиитигэр ылан, дуостал өйөөн олордоҕо. Ол систиэмэни ыһан баран, бүгүҥҥү күҥҥэ диэри бу салааны кыайан өрө көтөхпөккө сылдьабыт. Биһиги үлэлиирбит саҕана сүөһү ахсааныгар, үүккэ субсидиялары хото көрөн кэлбиппит. Бырабыыталыстыбаҕа тыа сирин өйүүр бырагыраамалар оҥоһуллаллара, биһиги кэмитиэт бырагыраама сорох түгэннэрин кытта сөпсөспөккөбүт үгүстүк тыл-тылга киирсибэтэх кэмнэрдээхпит. Холобур, РФ таһымыгар тыа сиригэр көмөлөһөрү мэктиэлиир сокуон суох этэ. Көннөрүтүн көмөлөһүөххүтүн сөп диэн эрэ этиллэрэ.  Ол да буоллар, ситимнээхтик үлэлээн тыа хаһаайыстыбатыгар ханнык да региоҥҥа буолбатын курдук элбэх үбү көрөрбүт. Атын региоҥҥа сылдьан бюджеппытыттан төһө үбү көрөрбүтүн кыбыстан эппэт этибит. Амур уобалаһа тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар 400 мөл. солк. курдук көрөр эбит буоллаҕына, биһиги 8 млрд солк. көрөр этибит. Улахан хотоннору тутуу, фермердэри өйөөһүн үлэтэ барбыта. Оччотооҕу СӨ Бэрэсидьиэнэ Вячеслав Штыров тыа хаһаайыстыбатын өйүүргэ туһуламмыт бырагыраама төһө туолан иһэрин хонтуруоллаан ыйын аайы кэриэтэ мунньахтааччы. Ол да буоллар, ол онтубут улахан көдьүүстээх буолбатаҕа. Ол, үөһэ эппитим курдук, Сойуус тэрийбит сүөһү аһылыгын хааччыйар, иитэр систиэмэтэ ыһыллыбытын түмүгэр таҕыста дии саныыбын.

Мин санаабар, биһиги өрөспүүбүлүкэбит оччоттон баччааҥҥа диэри тыа хаһаа­йыстыбатын оҥорон таһаарар салаатыгар ордук болҕомтотун уурар. Аны туран, сүөһүнү төбөтүнэн очуоттуубут, дьиҥэр, биэрэр үүтүнэн, этинэн сыаналыахтаахпыт. Саха боруода ынаҕын утарбыт киһи бу эн иннигэр олоробун. Үүттээх, эттээх симментальскай боруоданы туруорсубутум.

— Эн норуот депутатын быһыытынан үлэлэспит сокуоннаргыттан ханнык  сокуон ордук киирсиилээх этэй?

— 2003 сыллаахха «Россия Федерациятыгар олохтоох салайыныыны тэрийии уопсай тускулларын туһунан» Федеральнай сокуон ылыныллыбыта. Бу федеральнай сокуоҥҥа олоҕуран 2004 сыл сэтинньи 30 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр «Саха Өрөспүүбүлүкэтин муниципальнай тэриллиилэрин кыраныыссаларын олохтуур уонна олорго куораттааҕы уонна тыа сиринээҕи поселение анал туругун биэрэр туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуона ылыныллыбыта. Бу сокуонунан Ленскэй оройуонугар Орто Наахара олохтоохторо өбүгэлэрин төрүт сирдэриттэн, оттуур ходуһаларыттан, мэччирэҥнэриттэн, бааһы­наларыттан, үгэс быһыытынан айылҕаны туһанар – балыктыыр, бултуур, сир аһын хомуйар сирдэриттэн маппыттара. Биһиги бу сокуоҥҥа орто наахаралар конституционнай бырааптара күөмчүлэммитин дуу, суоҕун дуу бэрэбиэркэлээһинтэн саҕалаан, олохтоохторго төрүт сирдэрин төннөрүүгэ үлэ ыыппыппыт. Ол боппуруос биһиги үлэлээбит ыҥырыыбытыгар быһаарыллыбатаҕа. Алдан оройуонун Хатыыстыыр сэлиэнньэтэ эмиэ маныаха маарынныыр балаһыанньаҕа түбэспитэ, ону туруулаһан, нэһилиэк статуһун ылан, территориятын турууласпытыгар биһиги көмөлөспүппүт.

— Дмитрий Федосеевич, Ил Түмэн үбүлүөйдээх күнүн бэлиэтиирбит чугаһаата. Бүгүн үлэлии-хамныы сылдьар депутаттарга туох диэн алгыс тылларын этиэҥ этэй?

— Ил Түмэн норуот интэриэһин көмүскүүр үрдүкү бэрэстэбиитэллээх былааһынан буолар. Дьонун-сэргэтин туһугар үлэлиэхтээх. Тыа сирэ сүһүөҕэр тура илик, уустук кэмнэрин туоруу илик. Тыа сирин дьонун-сэргэтин олоҕун тупсарарга болҕомто баар буолуохтаах. Биһиги үлэлээбит кэммитигэр аҕыйах ахсааннаах сэлиэнньэлэргэ оскуолалары сабар туһунан үөһэттэн уураах кэлбитэ. Утарылаһан, биир да оскуолабытын саптарбатахпыт. Оскуола сабылыннаҕына, дэриэбинэ эстэрэ чуолкай. Билигин “глобализация” үйэтигэр туох баар күүстэрин мунньан сирбитин-уоппутун, экологиябытын, култуурабытын, үгэспитин харыстыырга соруктанан үлэлиэхтэригэр эрэнэбин.

Сардаана КУЗЬМИНА