Сокуонньут ким баҕарар буолуон сөп эрээри

Сокуон барылын оҥоруу ньымаларыгар ситимнээх үөрэтии барыахтаах

“Ким баҕарар сокуонньут буолуон сөп дуо?” — диэн ыйытыыттан уос номоҕор киирбит Саха АССР ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин, Ил Түмэн иккис ыҥырыытын депутатын, араас таһымҥа 43 сыл устата ити статуһу сүкпүт, өрөспүүбүлүкэ Общественнай палаататын чилиэнэ, юридическай наука доктора Владимир Петрович Даниловы кытта кэпсэтиибин саҕалаабытым.

— Дойду Төрүт Сокуона этэринэн, 21 сааһын туолбут, сууттана  сылдьыбатах хайа баҕарар киһи Госдума да, Ил Түмэн да  депутатынан буолуон сөптөөх. Ол аата ким баҕарар сокуон оҥоруутугар кыттыыны ылыан сөп. Онон РЛДП лидерэ Владимир Жириновскай этэрин курдук, юрист идэлээхтэр эрэ депутат буолуо суохтаахтар. Араас эйгэттэн, салааттан, араас саастаах норуот итэҕэллээхтэрэ баар буолуохтаахтар. Кинилэр ортолоругар юристар эмиэ баар буолуохтарын сөп.

Ол эрээри, биллэн турар, киһи ылла да сокуону кыайан оҥорон киирэн барбат. Сокуонньут ким баҕарар буолуон сөп эрээри, ити дьыалаҕа үөрэниэхтээх, уһуйуллуохтаах. Онон депутаттар ортолоругар судаарыстыба уонна быраап теориятын төрүттэригэр уонна сокуон барылын оҥоруу ньымаларыгар ситимнээх үөрэх ыытыллыахтаах. Ол курдук, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет юридическай факультетыгар курс аһан үлэлэтиэххэ баара. Уопуттаах юристар, депутаттар эдэрдэри үөрэтиэх этилэр. Парламент идэтийбит буолуохтаах.

Манна античнай бөлүһүөк Платон Сократ уонна Гермоген икки ардыларыгар кэпсэтиилэрин суруйбутун холобур быһыытынан аҕалыам.

Сократ: А как ты полагаешь законодателем может быть любой человек или тот, кто знает искусство?

Гермоген: Тот, кто его знает.

Сократ: Таким образом, не каждому человеку, Гермоген, дано устанавливать имена, но лишь такому, кого мы назвали бы творцом имен. Он же, видимо, и есть законодатель!

— Владимир Петрович, онон эн идэтийбит парламент буолуохтаах диэн этиигэ толору сөпсөһөр буоллаҕыҥ. Сорохтор итини утаралларын билэбин…

— Үөһэ да этэн аһарбытым курдук, идэтийбит парламент буолуохтаах диэн этиигэ толору сөпсөһөбүн. Ити туһунан урукку өттүгэр да суруйан турардаахпын. Парламеҥҥа талыллыбыт депутаттар, бары сокуону оҥорууга актыыбынай кыттыыны ылыахтаахтар.

Тустаах ыҥырыыга ылыллыахтаах сокуоннар барылларын былаана эрдэттэн, биэс сылы хабан бэлэмнэниллиэхтээх. Сокуону оҥоруу үлэтин сүрүн соругунан кэмигэр сөптөөх, хаачыстыбалаах сокуон барылын бэлэмнээһин буолар. Оччоҕо үлэлииргэ да чэпчэки буолуох этэ. Маны таһынан Регламент (депутат үлэтин күннээҕи быраабылата) бэрээдэктэниллиэхтээх, ситэриллэн оҥоһуллуохтаах.

— Парламент күүһэ туохха сытарый?

— Ил Түмэн өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай былааһын  бэрэстэбиитэллээх, сокуону оҥорор уонна хонтуруоллуур соҕотох уорганынан буолар. Күүһэ-кыаҕа итиннэ сытар.

— Владимир Петрович, эн өрөспүүбүлүкэ саҥа парламентаризмын историята Саха АССР ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтиттэн саҕаламмыта дииргин билэбин…

— Оннук. 1990 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин быыбара аан бастаан демократическай төрүккэ олоҕуран ыытыллыбыта. Ол курдук, биир мандааттаах уокуруктартан 165 киһи кытаанах илин-кэлин түсүһүүнү ааһаннар, депутатынан талыллыбыттара. Биир мандаат иһин биэстии-алталыы кандидат киирсибиттэрэ. Кинилэри дьиҥ-чахчы норуот депутаттарынан толору ааттыахха сөптөөҕө.

Конституциябытыгар «Государственное Собрание Ил Түмэн является преемником Верховного Совета Республики Саха (Якутия)» диэн киллэртэрбиппит.   

Итиннэ депутаттаатыбыт кэммин олоҕум биир бэлиэ кэрдиис кэминэн ааҕабын. Саха АССР ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтигэр юридическай сулууспаны салайбытым. Маны таһынан Дьокуускай куорат Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитим.

— Ханнык суолталаах сокуоннар ылыныллыбыттарай?

— Тустаах Үрдүкү Сэбиэт ыҥырыыта суверенитет туһунан Декларацияны уонна өрөспүүбүлүкэ Төрүт Сокуонун ылыммытын туһунан элбэхтик кэпсэниллэр да, суруллар да. Онон итиннэ тохтообоппун.

Киин куораппыт статуһун туһунан «Дьокуускай куорат — өрөспүүбүлүкэ киин куората» диэн сокуону оҥороммун ыллаттарбытым.

Эдэр депутаттары (кинилэр истэригэр Афанасий Мигалкин, Иван Ушницкай, Баһылай Харысхал, уо.д.а. бааллара) кытта сүбэлэһэн бараммын, саха тыла — судаарыстыбаннай тыл буолуохтаах диэн сокуон барылын оҥороммун ыллаттарбыппыт. Итини биир саамай суолталаах докумуонунан ааттыам этэ.

— Владимир Петрович, тус бэйэҥ саха тыла судаарыстыбаннай тыл быһыытынан туттуллуутугар сыһыан хайдах дии саныыгыный?

— Бэйэм юридическай эйгэбин ыллахха, судаарыстыбаннай тылга сыһыан толору тутуһуллубат. Ол курдук, суут төрөөбүт тылынан барара буоллар, элбэх дьыалаттан буруйга уорбаланар киһи ыраас тахсыах этэ дии саныыбын. Тылбаас диэн тылбаас.

— 1992 сыллаахха муус устар 4 күнүгэр ылыллыбыт өрөспүүбүлүкэбит Төрүт Сокуонун туһунан син биир кылгастык ахтан ааһары наадалааҕынан ааҕабын.

— Саха АССР Төрүт Сокуонун оҥорууга, этэргэ дылы, ССРС уонна РСФСР диэннэри Саха АССР диэн эрэ уларытан биэрэр этибит. Оттон 1992 сыллаахха ылыллыбыт Конституциябытыгар улахан да буолбатах, сүдү үлэ барбытын бэлиэтиибин.

Ол курдук, тас дойдуларга, атын субъектарга ылыллаары сылдьар барыллары, барытын, ааҕан, үөрэтэн, ырытан бараммыт, Төрүт Сокуоммутун суруйууну саҕалаабыппыт. Онон Конституциябыт наһаа хаачыстыбалаахтык бэлэмнэммитэ. Үгүс юрист кыттыыны ылбыта.

Биллэрин курдук, Төрүт Сокуоммут Российскай Федерация Конституциятын иннинэ ылыллыбыта. Мин эксперт быһыытынан итиннэ сылдьыбытым. Онно хамыыһыйабыт бэрэссэдээтэлэ Олег Румянцев ыытар мунньаҕар биһиги Төрүт Сокуоммутун остуолун үрдүгэр ууруна сылдьарын көрбүппүт уонна астыммыппыт.

— Бастакы ыҥырыылаах Ил Түмэн икки палаататын бэрэссэдээтэллэрин, биир идэлээхтэргин Афанасий Илларионовы уонна Егор Ларионовы үчүгэйдик билэр буоллаҕын.

— Олус үчүгэй дьон, күүстээх политиктар уонна үрдүк таһымнаах юристар.  Афанасий Илларионов сокуону суруйууга, этэргэ дылы, олох маастар этэ. Итиннэ киниэхэ тэҥнэһэр киһи, арааһа, суоҕа буолуо.  Оттон Егор Ларионов билиитэ-көрүүтэ киэҥэ, тулхадыйбат бигэ позицията.

Бастакы, иккис ыҥырыылаах Ил Түмэн дьиҥ-чахчы идэтийбит парламент этэ. Аллараа палаата 35 депутата сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри сокуон барылын оҥоруунан дьарыктанара. Парламент диэн итинник буолуохтаах.

— Өрөспүүбүлүкэ парламена 70 депутаттааҕа сөп дуо?

— Ити чопчу биир сыыппараҕа, этэргэ дылы, хам хатаныа суохтаахпыт. Үп-харчы балаһыанньатыттан, бюджет туругуттан көрөн, сыыппара уларыйыан сөптөөх дии саныыбын. Тоҕо диэтэргин, дьиҥ-чахчы үлэлиир парламент өрөспүүбүлүкэҕэ наада.

Оттон урукку икки палааталаах парламент курдук 35 депутат бастайааннай төрүккэ үлэлиирэ буоллар, 70 депутакка сөбүлэһэбин.

— Владимир Петрович, оттон икки палааталаах парламент туһунан туох санаалааххын?

— Икки палааталаах парламент үлэлиирэ олус үчүгэй этэ. Биир палааталаахха көһүүнү биһирээбэппин.

— Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин иһинэн үлэлиир общественнай-консультациялыыр Сүбэ тэриллэн, үлэтин-хамнаһын саҕалаабытыгар туох санаалааххын?

— Спикер иһинэн үлэлиир общественнай-консультациялыыр Сүбэ тэриллибитэ саамай сөптөөх. Үчүгэй. Өрөспүүбүлүкэбит бастакы Президенигэр Михаил Николаевка бастакы көмөлөһөөччүнэн үлэлии сылдьан, Президент иһинэн үлэлиир консультациялыыр Сүбэни тэрийбиппит. Өрөспүүбүлүкэҕэ ытыктанар дьон Василий Яковлев-Далан, Софрон Данилов, Егор Кычкин, Николай Андросов, уо.д.а. бааллара. Президент Ыйаахтарын барылларыгар экспертиза оҥотторор этим. Онон биир да Ыйааҕы прокуратура да, суут да утарбатахтара.

Саха АССР ХII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутаттарын ааттарыттан Климент Иванов, Матвей Мучин буоламмыт, олунньуга Ил Түмэн бэрэссэдээтэлигэр Петр Гоголевка киирэн, докумуону тутан олорон, икки чаас устата наһаа үчүгэйдик кэпсэппиппит.

Тус бэйэм наставниктааһыны биһириибин. Урукку өттүгэр прокуратураҕа биһиэхэ уопуттаах киһини сыһыараллара. Кини коллегияҕа эдэр үлэһит хайдах үлэлии сылдьарын туһунан отчуоттуура. Наставник үөрэтэрэ-такайара. Миэхэ олоххо учууталларым элбэхтэр. Барыларын ытыктыыбын. Кинилэрэ суох мин маннык үлэһит буола үүнүөм суох этэ. Атын да эйгэлэргэ итинник этэ. Билигин ити уопут олоххо киирэрэ наадалаах.

— Владимир Петрович, кэпсэтиибит түмүгэр тугу этиэҥ этэй?

— Билигин өрөспүүбүлүкэбитигэр гражданскай актыыбынаһы үрдэтэр соруктаах үлэ барыахтаах. Быыбардарга кыттыы наһаа мөлтөөтө. Маны таһынан бөдөҥ суолталаах сокуоннар барылларыгар общественнай истиилэри ыытар хайаан да наада. Инникитин ити тутуһуллара буоллар диэн баҕалаахпын.

— Владимир Петрович, кэпсээниҥ иһин махтанабын.

Кэпсэттэ Людмила НОГОВИЦЫНА