Ыраас суобаһынан, кытаанах санаанан

Ааспыт үйэ 90-с сылларын саҥалара. Аарыма дойду судаарыстыбаннай тутулун, олоҕун укулаатын тосту уларытан, инники сайдыы атын хайысхатын тутуһар. Ону кытта сэргэ, дойду Төрүт сокуонун тутулун төрүттэрэ, үрдүкү салайар судаарыстыбаннай уорганнар, салайыы бары  үнүстүүттэрэ уларыта тутуу, эрэпиэрмэлээһин, эбиитин төрдүттэн аккаастаныы, булгуччулаахтык суох оҥоруу эриэлсэтигэр көһөрүллэллэр.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин 1989 сылга быыбардаммыт XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин үлэтэ, 1993 сыл алтынньыга Москубаҕа Үрдүкү Сэбиэт дьиэтин буусканан ытыалааһын кэнниттэн,  болдьоҕун иннинэ тохтотуллар. 1992 сыл муус устар 4 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ саҥа Төрүт сокуона ылыллар. Бу сыл ахсынньытыгар бэрэсидьиэн быыбара ыытыллар, ол кэнниттэн бэрэсидьиэн дуоһунаһа олохтонор. Онон, 1993 сыл саҕаланыытыгар өрөспүүбүлүкэ Төрүт сокуоннаах, бэрэсидьиэннээх, ситэриилээх уонна суут былаастаах олорор. Бэрт сотору кэминэн үрдүкү судаарыстыбаннай былаас сокуону таһаарар саҥа уорганын быыбара ыытыллыахтааҕа адьас дьэҥкэ буолар.

Оччотооҕуга дойду үрдүнэн үөскээбит быһыыга-майгыга, үрдүттэн саба быраҕан тохтуу түһэн ыллахха, Арассыыйа курдук бутуурдаах-буккуурдаах, үгүс хаан тохтуулаах историялаах судаарыстыбаҕа, ити барыта кырасдааныскай сэриинэн түмүктэммэтэҕэр махталлаах буолуохтаахпыт. Нуучча былыргы ынырыктаах бууннарын болҕомтоҕо ылымыахха да сөп. Бэл, 1918 сыллааҕы кырасдааныскай сэрии диэн бэтэрээнэн дьыала буоллаҕа. Оттон бу кэпсэнэр 90-с сылларга, ядернай сэрии сэбин араас көрүҥүнэн ыгыччы симиллэн турар державаҕа арай бэйэтигэр сэрии буолбут буоллун?! Бука, сир халлаанныын бииргэ дьигиһийбиттэригэр тэҥнээх алдьархай буолуо этэ.

Билигин сомоҕолоһуу диэн тыл улам дорҕоонноохтук этиллэр буолан иһэр. Арассыыйа норуотун сомоҕолоһуута былыр-былыргыттан соҕотох төрүөттээх буолара – ол тас өстөөҕү утары бүтүн норуотунан турунуу.

Арассыыйа итинник алдьархайга тиийбэтэҕэ, кини урукку да, саҥа да былаастарын үтүөлэрэ буолбатах. Урукку былаас, кинини ким да өйөөбөтүттэн, турбутунан баралыыстаан, ону-маны быһаарар кыаҕыттан тахсыбыта. Саҥа былаас дьоно (Руцкой, Хасбулатов) сэриилэһиилээх утарыта турсууга аһаҕастык ыҥырбыттара. Саамай көрүдьүөстээҕэ, өлөрүллэ илик эһэ тириитин бэйэҕэ тардыныы майгынынан, былааһы былдьаһыы ухханыгар атыны барытын умнан кэбиспиттэрэ.

Арассыыйа саҥа баһылыктарын кураатардара АХШ, нуучча хараахтырын балачча ыйдаҥардар буолан, иинэ биллибэт иэдээни, аана биллибэт алдьархайы төлө тардартан улаханнык дьааххаммыта. Биһиги дьолбутугар, АХШ оччолорго аан дойдутааҕы жандарм оруолугар өссө толору киирэ илигэ. Импиэрийэ эстиитэ уонна ыһыл­лыыта, үөһээҥҥи сокуонунан уонна ыйааҕынан ананар дьылҕа буолар. Маннык кэмҥэ олорон ааһар уопсастыбаҕа ымсыырыахха сатаммат, оттон ол уопсастыба бэйэтин дьылҕатын кыранара, быста айманара табыллыбат. Оттон импиэрийэ өссө да сөҕүрүү илик бэйэтин итии күлүттэн сириэдийэн, бастаан кыымҥа, онтон кутааҕа кубулуйан туран кэлиэн сөп. Эбэтэр төттөрүтүн кыччаабыт, тардыбыт арбаҕаһыгар сөп түбэһэр саҥа эттэнэн-сииннэнэн сэмэй, чуумпу олоҕунан олорорго улам үөрэнэн барыаҕа.

Саха сирэ, кини норуота түөрт үйэ анараа өттүгэр дьылҕатын холбообут судаарыстыбатын кытта сэнньэлиһэн, кэлсэн иһэр. Арассыыйаҕа тахсар үчүгэй да, куһаҕан да барыта, манна биһиэхэ атын көрүҥү эбэтэр кыччыгый куорманы ылынан, ол эрээри үүт-маас түһэрсэн, хатыланан иһэр. Онтон атыннык буолар кыаҕа суох, биир дьылҕаны сүксэн, биир суолунан айанныыбыт.

Уларыйыылаах 90-с сыллар саҕа­ланыыларыгар буолуохтааҕар, 2000 сыллар ортолоругар диэри, сомоҕолоһуу туһунан тыл ончу турбат этэ. Ол онно бириэмэ да суоҕа. Былааска олорооччулар «ким-кими» диэн охсуһуулара сөҕүрүү илигэ. Дьон ньымса өттө «бастакы хапытаалы оҥоруу» түбүгэр сылдьара. Оттон норуот киэһээ тугу аһыырын булунартан атыны толкуй­дуур кыаҕа суоҕа. Билигин сомоҕолоһуу диэн тыл улам дорҕоонноохтук этиллэр буолан иһэр. Арассыыйа норуотун сомоҕолоһуута былыр-былыргыттан соҕотох төрүөттээх буолара – ол тас өстөөҕү утары бүтүн норуотунан турунуу. Этэргэ дылы, ытык уонна кырдьыктаах дьыала. Мантан атын суолга Арассыыйа норуота хаһан да сомоҕолоспотоҕо. Мэлдьи хайдыһыы, ырыта тыыттарыы, кыргыһан силиктэһии. Бүгүн Арассыыйаны өстөөхтөр тулалыыллар. Норуот уруккутунуу бииргэ буолуо, сомоҕолоһуо дуо? Эппиэтэ биллибэт, ыарахан боппуруос.

Г.М. Артемьев, Саха сиригэр киэҥник биллэр салайааччы, бэлиитик. Саха Өрөс­пүүбүлүкэтин XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин, СӨ I, III уонна IV ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэнин) дьокутаата. РФКП фракциятын биир саамай көхтөөх кимэн киириилээх уонна халбаҥнаабат бириинсиптэрдээх бэрэстэбиитэлинэн биллэр.

— Георгий Михайлович, саҥа кэм саҥа барылаамана Ил Түмэн тэриллибитэ 25 сыла субу бэлиэтэнээри турар. Өрөспүүбүлүкэ бэлитиичэскэй олоҕор бэлиэ сабыытыйа. Үйэ чиэппэрэ, бэл киһи олоҕун миэркэтинэн да ылар буоллахха, оннук  ыраах, уһун кэмҥэ киирсибэт. Оннугун да иһин, бүгүҥҥү олохпут күлүмэх тэтимигэр оҕустаран, иирбит элбэх информациятыгар тэптэрэн, бэҕэһээҥҥи умнуллар, оттон былырыыҥҥы былытынан сабыллан хаалар быһыыта-майгыта баһыйбыта ыраатта.  Ол үрдүнэн, өйгүн-санааҕын түмэн, өрөөбүт уоскун өһүллэргин, хоммут уоскун хоҥнордоргун төһө-хачча буолуо этэй? 

— XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт 1993 сыл алтынньытыгар ыһыллар. Бу ый 13 күнүгэр СӨ бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев сокуону таһаарар уорганнар быыбардарын ахсынньыга ыытар туһунан ыйааҕа тахсар. Саҥа талыллар барылааман икки палааталаах буолуохтааҕа эрдэттэн быһаарыллыбыт этэ. Ол курдук, Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар 35, Бэрэстэбиитэллэр палааталарыгар 21 дьокутаат талыллар гына оҥоһуллубут. Мин Таатта улууһуттан Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар, оройуоннааҕы сэбиэт сэкирэтээрэ Ирина Бояринова Бэрэстэбиитэллэр палааталарыгар быыбардаммыппыт. Ил Түмэн быыбара 1993 сыл ахсынньытыгар ыытыллыбыта. 1994 сыл тохсунньу 24 күнүгэр барылааман бастакы мунньаҕа тэриллибитэ. Онон, 1994 сыл тохсунньутуттан I-кы ыҥырыылаах Ил Түмэн боломуочуйата саҕаламмытынан ааҕыллар.

Бэрэсидьиэн ыйааҕа өрөспүүбүлүкэ Конституциятын (Төрүт сокуонун) кэһэрэ көстөн тахсыбыта. Төрүт сокуон 51 ыстатыйатыгар «Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын бэрэстэбиитэллээх, сокуону таһаарар уонна хонтуруоллуур саамай үрдүкү уорганынан СӨ Үрдүкү Сэбиэтэ буолар» диэн өрөспүүбүлүкэ 1992 сыл муус устар 4 күнүгэр ылыммыт саҥа Конституциятыгар этиллэн сылдьар. Оттон бэрэсидьиэн ыйааҕар, Конституцияҕа  ханнык даҕаны көннөрүү  ылылла илигинэ, «сокуону таһаарар уорган» туһунан эрэ этиллэр.

Аны бэрэсидьиэн иккис ыйааҕа тахсар. Ил Түмэн Өрөспүүбүлүкэ палаататын бэрэссэдээтэлинэн өрөспүүбүлүкэ вице-бэрэсидьиэнэ буолуохтаах диэн. Төрүт сокуоммут 78 ыстатыйатыгар «Бэрэсидьиэн уонна вице-бэрэсидьиэн дуоһунастарыгар олорор кэмнэригэр норуот дьокутаатыгар талыллыбаттар» диэн этиллэр. Төрүт сокуон итинник быһаарар буоллаҕына, норуот дьокутаата буолбатах  ситэриилээх былаас салайааччыта, вице-бэрэсидьиэн барылааман  палаататын хайдах да салайар бырааба суох буолан тахсар.

Дьокутааттар маҥнайгы мунньахтарыгар Төрүт сокуону кэһиилэри утарбыттара. Бэйэбит испититтэн Өрөспүүбүлүкэ палаататын бэрэссэдээтэлинэн Егор Ларионовы, Бэрэстэбиитэллэр палааталарыгар Афанасий Илларионовы талбыппыт.

Иккис мунньах тохсунньу 22 күнүгэр буолар. Ааты булуу боппуруоһа турар. «Судаарыстыбаннай» ааттанар дуу, эбэтэр «сокуону таһаарар уорганынан» уолдьаһар дуу диэн боппуруоска мөккүөр тахсар. Бэрэсидьиэн «сокуону таһаарааччы» ааты тутуһар. Эмиэ Конституцияны көрөбүт, онно «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай  уорган эрэ сокуону таһаарарын» туһунан чуолкайдык суруллан сылдьар. Аны «өрөспүүбүлүкэ – судаарыстыба буолар» диэн Арассыыйа Төрүт сокуонугар эмиэ этиллэр. Онон толоруулаах (ситэриилээх) былаас өрөспүүбүлүкэ уонна Арассыыйа Конституцияларын кэһэрэ көстөн турар.

«Эһиги урукку Үрдүкү Сэбиэт утумнааччыта, дьыалатын салҕааччыта буолбатаххыт, бэйэҕит саҥа суолгутун тыырыныахтааххыт» диэн ыйыы оҥоһуллар. Биһиги онуоха киириммэппит. Саҥа Конституция «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ» диэн түһүмэҕин ыстатыйаларыгар этиллэр бары эппиэтинэстэрин уонна боломуочуйаларын ыйыыга ылабыт. Онтон атыннык буолар кыаҕа суох. Конституцияны кэһэр, утары барар кимиэхэ да көҥүллэммэт. Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин, Конституционнай суут бэрэссэдээтэлин кандидатураларыгар Ил Түмэн сөбүлэҥин биэрэр. Үп, Ис дьыала, Экэнэмиичэскэй сайдыы, Баай-дуол сыһыаннаһыытын миниистирдэрин бигэргэтэр боломуочуйа Өрөспүүбүлүкэ  палаататыгар бэриллибитэ уонна күн бүгүн даҕаны Ил Түмэн боломуочуйатыгар киирэн сылдьар.

Дьокутааттар маҥнайгы мунньахтарыгар Төрүт сокуону кэһиилэри утарбыттара. Бэйэбит испититтэн Өрөспүүбүлүкэ палаататын бэрэссэдээтэлинэн Егор Ларионовы, Бэрэстэбиитэллэр палааталарыгар Афанасий Илларионовы талбыппыт.

 

Ылыллар сокуоннар ким илии баттаа­һынынан олоххо киллэриллэллэрий диэн ыйытык турбута. Бэрэсидьиэн илии баттааһынынан  олоххо киириэхтээх диэн Конституцияҕа суох. Оттон Конституция 56 ыстатыйатыгар «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлэ СӨ Үрдүкү Сэбиэтэ ылыммыт сокуоннарыгар уонна уураахтарыгар илии баттыыр» диэн этиллэр. Барылааман туһааннаах Палаататыгар сыһыаннаахха   сирэй бэрэссэдээтэл, оттон холбоһуктаах мунньаҕынан ылыллыбыт дөкүмүөннэргэ икки бэрэссэдээтэл илии баттыыр диэн, I-кы ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутааттарын быһаарыылара ылыныллыбыта. Маннык бэрээдэк 90-с сыллар бүтүүлэригэр диэри тутуһуллубута. Онтон «Олохтоох салайыныы уопсай бириинсиптэрин туһунан» РФ сокуона тахсыбыта. Бэдэрээлинэй сокуону утарбат инниттэн, бэйэбит атылыы сокуоммутун ылбыппыт. Онтон ыла ылыллыбыт сокуоннарга өрөспүүбүлүкэ бэрэсидьиэнэ илии баттыыр бэрээдэгэ олохтоммута. Бэрэсидьиэн дьокутааттар ылбыт сокуоннарын кытта сөпсөспөтөҕүнэ, бобуу (вето) уурар бырааптаах. Оннук түбэлтэҕэ, хос көрүллэн, боппуруос куоластааһыҥҥа киллэриллэр. Онно куолас үс гыммыт иккитин ыллаҕына, ол аата квалифицированнай эбэтэр конституционнай элбэх куолаһы ыллаҕына,  бэрэсидьиэн илии баттыырыгар тиийэр.

Төрүт сокуон 51 ыстатыйатыгар Үрдүкү Сэбиэт өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай былааһын бэрэстэбиитэллээх, сокуону таһаарар уонна хонтуруоллуур саамай үрдүкү уоргана буоларын туһунан этиллэр. Ситэриилээх былаас барылааман хонтуруоллуур функцияланарын утарбыта. Ону дьокутааттар, эмиэ Конституцияҕа тирэҕирэн, Ил Түмэн Хонтуруоллуур кэмитиэтэ тэриллэрин ситиспиттэрэ. Бу кэмитиэт бастакы бэрэссэдээтэлинэн Михаил Санников үлэлээбитэ. Өрөспүүбүлүкэ палаататын дьокутааттара бастайааннай хамыыһыйаларга, оттон Бэрэстэбиитэллэр палааталара кэмитиэттэргэ хайдыһан үлэлииллэрэ. I-кы ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутааттара барылааман хонтуруоллуур функциятын туруулаһан ситиспит уонна быыбардааччыларыгар эрэннэрбит иэстэрин толорон, Хонтуруоллуур кэмитиэттэрин сэргэ хамыыһыйаларынан, кэмитиэттэринэн чахчы күүстээхтик үлэлээбиттэрэ.

— Ааҕар-суоттуур палаата тэриллиэҕиттэн, Судаарыстыбаннай Дуума да, эрэгийиэннэрдээҕи  сокуону таһаарар мунньахтар да бу хайысхаҕа төрдүттэн кыттыспат буоллулар. Ол аата норуот талбыт дьокутааттара бу дьыалаттан туора турдулар. Дьиҥэр, Арассыыйаҕа бэрэбиэркэлиир, хонтуруоллуур сулууспалар дэлэй ахан курдуктар. Ону таһынан, өссө уопсастыбаннаһы норуоту бу сыалга тардар инниттэн палааталар, фроннар, хамсааһыннар тэрилиннилэр. Көдьүүһүн хайдах сыаналыыгын?

— Биһиэхэ үһүс ыҥырыылаах Ил Түмэн үлэтэ саҕаланар. Бэрэсидьиэн Вячеслав Штыров дуоһунаһыгар олороот, барылааман палааталарын холботолоон кэбиһэр. Дойду үрдүнэн бэлитиичэскэй баартыйаларынан уонна биир мандааттаах уокуруктарынан буккаас быыбардары ыытыы олоххо киллэриллэр. Ол түмүгэр биир баартыйа, «былаас баартыйата» дэнээччи баһылыыр-көһүлүүр оруола инники күөҥҥэ тахсар. Судаарыстыбаннай Дууматтан саҕалаан эрэгийиэннэргэ барылааманнарыгар тиийэ,  үптээх-харчылаах, дуоһунастаах эрэ дьон олорор «кулууптарыгар» кубулуйар. Былааһы уонна биисинэһи кытта силбэһии үөскүүр. Мантан ыла, парламентарий өйүгэр-санаатыгар, сиэригэр-майгытыгар мөлтөх диэки өттүгэр күүстээх уларыйыы тахсыбыта. Тиһэҕэр, Арассыыйаҕа хоруупсуйа муҥутуурдук «чэлгийэ сайынна». Утары күүстээх үлэ син барар курдук эрээри, уодьуганныыр улахан уустуктардаах. Судаарыстыба төрүтүн алдьатар, дьон өйүн-санаатын ыһар, норуот эрэлин эһэр бу иэдээннээх буруйу оҥорууну уодьуганнааһыҥҥа аналлаах сокуоннарбыт суохтар. Ол тоҕо суохтарын бары да сэрэйэр буолуохтаахпыт. Хоруупсуйа — көннөрү уоруу, сиэһин-аһааһын, хоро таһыы эрэ буолбатах. Бу бэлитиичэскэй дьиэйэтэллэр, үрдүк чыыннаах уонна дуоһунастаах араас араҥа дьон, бэриги ылан уонна биэрэн, наадалаах дьонунан кэккэлэрин хаҥатан сытыйа байар, эбиитин судаарыстыбаны куорҕаллаан эстэр турукка тиэрдэр сыалы туруоруналлар. Хоруупсуйаҕа уйаламмыт үрдүк чыыннаахтар уонна сололоохтор сокуон иннигэр эппиэтинэстэрэ ордук күүһүрдүллүбүт уонна кытаатыннарыллыбыт буолуохтаах этэ.

— I-кы ыҥырыылаах Ил Түмэн ыыппыт үлэлэрин ханнык түгэннэригэр тохтуоҥ этэй?

— Өрөспүүбүлүкэ уонна Ил Түмэн көҕүлээһиннэринэн, Судаарыстыбаннай Дуума сокуоннарын барылларыгар көннөрүүлэри киллэрэр этибит эрээри, кыайан ааспаттар этэ. Болҕомтоҕо да ылбат быһыылаах этилэр. Дуумаҕа бэйэ аналлаах бэрэстэбиитэлин тутар туһунан боппуруос күөрэйэн тахсыбыта. Ханнык да тардыалаһыыта суох, Арассыыйа ытыллыбыт Үрдүкү Сэбиэтигэр дьокутааттаабыт, көнө, чиккэ майгылаах Андрей Кривошапкин талыллыбыта. Андрей Васильевич чахчы эппиэтинэстээхтик үлэлээбитэ. Ол түмүгэр бэдэрээлинэй сокуоннар барылларыгар Ил Түмэн киллэрэр көннөрүүлэрэ дьэ аахсыллар буолбуттара.

Дэлэгээссийэнэн Судаарыстыбаннай Дуумаҕа тиийэн, барылааман туһааннаах кэмитиэттэрин кытта бииргэ үлэлэһии тэриллэр этэ. Кэмитиэттэр үлэлэрин былааннарын кытта билсэҕин, Дуума үрдүкү салалтатын бүрүйүөмүгэр киирэн, чопчу боппуруостарга бэйэбит көрүүбүтүн уонна санаабытын этэбит. Оччоттон баччаҕа диэри, Москуба көннөрү олохтооҕуттан, дьокутаатыгар, үрдүк дуоһунастаах чунуобунньугар тиийэ, Уһук Хотугу сир усулуобуйатын уонна балаһыанньатын төрдүттэн билбэттэрэ кистэл буолбатах. Аарыма дойду уһук хотугу провинциятыгар сыһыаннаах сокуону оҥорор дьокутаат, онно сөптөөх билиилээх-көрүүлээх буолара булгуччулаах. Аартыка зонатын олохтооҕо, инньэ Хара муора кытылын киһитин кытта майгыннаһар сокуонунан олоҕун оҥостуо суохтааҕа өйдөнөр. Оттон быраактыкаҕа итинник бутуйан дуу, буккуйан дуу кэбиһии түбэлтэтэ тахсыбат буолбатах.

Өрөспүүбүлүкэ палаататын бэрэссэдээтэлэ Егор Ларионов, Арассыыйа Бэдэрээлинэй Мунньаҕын  Бэдэрээссийэ Сэбиэтин чилиэнинэн талыллар үрдүк чиэскэ тиксибитэ. Онон, наада буолар түбэлтэтигэр, дойду судаарыстыбаннай үрдүкү бэрэстэбиитэллээх уорганыгар боппуруоһу туруорар уонна туруорсар киһилэммиппит. Дьокутааттар Егор Ларионов, Анатолий Петраков, Макар Яковлев уонна Георгий Артемьев Арассыыйа дэлэгээссийэтин састаабыгар киирэммит Германияҕа тахса сылдьыбыппыт. Аан дойду биир сайдыылаах судаарыстыбата сокуону оҥорор мэхэньиисимнэрин кытта билсибиппит.

— Тыа сирин, тыа хаһаайыстыбатын өйөөһүн, сайыннарыы – төрүт олохтоох норуоту харааннааһын, кини бүгүҥҥүтүн уонна инники түһүн оҥорорго дьулуһуу буолар. Оччотооҕу дьокутааттар бу мииссийэлэрин төһө үчүгэйдик өйдүүр этилэрэй?

—  Өйдөөн, өйөөн бөҕө буоллаҕа. Бюджеты бигэргэтиигэ, тыа хаһаайыстыбатын үбүлэниитин боппуруоһугар биирдэ эмэтэ дьокутааттар хааххайдаһар, сөбүлэспэт боппуруостары биэрбиттэрин өйдөөбөппүн. Саха дьокутааттары өйдүөххэ сөп, «хааннара тардар» буоллаҕа дии. Атын омук дьокутааттар эмиэ бу төрүт олохтоох норуот туһа диэн үчүгэйдик өйдүүр этилэр. Арааһынай сыллар кэлэн ааспыттара, ол иһигэр бэрт «ырыган» дьыллар. Ол онно даҕаны тыа хаһаайыстыбатын үбүлэниитэ, урукку үбүлэммит кээмэйдэриттэн хаһан да намтаан көрбөтөҕө. Ол эбэтэр үбүлээһин намтааһына таһаарыллыбатаҕа, оттон үрдээһинэ булгуччулаах сорук быһыытынан ылыныллара.

Бастакы ыҥырыы дьокутааттара тыа сирин уонна тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга туһаайыллыбыт элбэх тирэх сокуоннары ылбыттара. Үһүс ыҥырыылаах Ил Түмэҥҥэ Филипп Охлопков салайааччылаах хамыыһыйа утумнаахтык үлэлээн, «Тыа сирин сайдыытын бырагыраамата» ылыллыбыта. Ил Түмэн, оччолорго төһө кыалларынан, тыа хаһаайыстыбатын сокуоннарынан уонна үбүнэн-аһынан хааччыйбыта. Оттон ол өйөбүл сэниэлээх түмүгэ суох буолбут, хамсатыылаах дьайыыны таһаарбатах биричиинэтэ адьас дириҥҥэ сытар быһыылаах.

—  Бииргэ үлэлээбит кэллиэгэлэргиттэн ахтыталыы түһэн ыл эрэ.

—   Үһүс ыҥырыы тиһэх икки сылыгар бэрэссэдээтэллээбит Ньургун Тимофеевы барылааман үлэтигэр үчүгэй хамсааһыны киллэрбит салайааччынан ааҕабын. Барылааман истиилэрин улуустарга тиийэн, быһаччы миэстэтигэр тэрийтэлээбитэ. Ол дьон интэриэһин уонна көҕүн үрдэппитэ. Дьокутааттары, кэмитиэттэр бэрэссэдээтэллэрин хотугу улуустарга, нэһилиэктэригэр сырытыннартаан, балаһыанньаны эмиэ миэстэтигэр билсэллэрэ. Кэскили санаан, ыччат барылааманын тэрийбитэ. Ньургун Семенович олох кылгас кэмҥэ салайан, үлэлээн хаалбыта хомолтолоох.

Өрөспүүбүлүкэ барылааманыгар, мин кэммэр, Иван Черов, Климент Иванов, Филипп Охлопков, Юрий Готовцев, Андрей Кривошапкин, Егор Егоров, Вячеслав Филатов, Борис Бубякин курдук мындыр өйдөөх, көнө сүрүннээх дьон үлэлээн ааспыттара.

— Хас биирдии саҥа кэлэр Ил Түмэн бэйэтэ туспа суоллааҕа-иистээҕэ, уопсай дьыалаҕа киллэрбит уонна киллэриэхтээх тус кылааттааҕа мөккүөргэ турбат. Уһун кэмҥэ дьокутааттаабыт уопуккар олоҕуран, түмүккэ туох санааны этиэҥ этэй?

— Дьокутаат — норуот киниэхэ эрэммит уонна итэҕэйбит киһитэ. Туох ханнык иннинэ, кини ол эрэли уонна итэҕэли толоруохтаах. Чиэһинэйдик, ыраас суобастаахтык. Дьиҥэр, дьокутааттан оннук айылаах кыаллыбат, ыарахан ирдэммэт эбээт. Барыта кини суобаһыттан тутулуктаах.

Прокопий ИВАНОВ