Баҕа санаабыт — саҥа оскуола

Кини бэрт наҕыл, холку куолаһынан кэпсээн киирэн барбытыгар киһи эрэ истэ олоруох курдук холкутуйан, кэпсэтиигэ киирэн Учуутал диэн ытык идэ тула элбэҕи эргитэ санаатым.

— Екатерина Афанасьевна, үтүө күнүнэн! Бастатан туран, ааспыт Учуутал күнүнэн уонна учууталлар, педагогическай общественность XIII съезтэригэр кыттар чиэскэ тиксибиккинэн эҕэрдэлиибин! Эн санааҕар съезд хайдах ааһан эрэрий?

— Мин Саха Өрөспүү­бүлүкэтин учууталларын уонна педагогическай общественность XIII съезтэригэр кыттар чиэскэ тиксибиппиттэн олус үөрэбин уонна киэн туттабын. Горнай улууһуттан уопсайа 11 буолан кэлэ сылдьабыт. Съезкэ кыттыы – миэхэ улахан эппиэтинэс уонна үрдүк чиэс буолар. Съезд тэрээһинэ сүрдээх үрдүк таһымнаах. Кыттааччылары барыбытын олус үчүгэйдик көрүстүлэр. Биир тылынан эттэххэ, ытыс үрдүгэр сылдьабыт. Педагогическай энциклопедия V туомун сүрэхтэниитэ Оҕо Дыбарыаһыгар олус интэриэһинэйдик буолан ааста. Күн аайы араас тиэмэлээх “төгүрүк остуолларга”, кылаас чаастарыгар, аһаҕас уруоктарга, маастар-кылаастарга, быыстапкаҕа, театрга сылдьабыт. Тэрээһин бырагырааматын аттаран, тиэмэлэринэн тарҕатан туруорбуттара олус кэрэхсэбиллээх. Холобура, бүгүн “ФГОС: внеурочная деятельность и дополнительное образование” диэн тиэмэлээх “төгүрүк остуолга” кыттыыны ыллыбыт, санаабытын эттибит. Кырдьык, бу тиэмэҕэ биһиэхэ, учууталларга, олус наадалаах уонна туһалаах кэпсэтии буолла. ФГОС систиэмэтинэн үөрэтиигэ араас мөккүөр, өйдөммөт да түгэн үгүс. Ону таһынан бүгүн М.К.Аммосов аатынан ХИФУ-ка сырыттыбыт, “Сэргэлээх уоттара” култуура киинин үлэтин-хамнаһын кытта билистибит. Ил Түмэн депутаттара И.И.Шамаевы, Г.Н. Алексеевы, М.С. Филиппованы, СӨ экономикаҕа миниистирэ В.И.Максимовы кытта көрсүһүүлэргэ сылдьыахтаахпыт. Өрөспүүбүлүкэ бары муннуктарыттан мустубут учууталлар үлэлэрин, уопуттарын көрөн-истэн, ылынан бэйэм бииргэ үлэлиир коллегаларбар, үөрэнээччилэрбэр тиэрдиэҕим, кэпсиэҕим.

— Учуутал диэн олус эппиэтинэстээх идэ буолар. Тус бэйэҥ учуутал идэтин талан ыларгар ханнык санаа төрүөт буолбутай?

— Мин Елена Константиновна Захарова, Афанасий Егорович Баишев дьиэ кэргэннэригэр төрдүс оҕонон төрөөбүтүм. Ийэм 40-ча сыл алын сүһүөх оскуола учууталынан үлэлээбитэ. Кини элбэх оҕону иитэн-үөрэтэн олох киэҥ аартыгар атаарбыта. Уонна бастакы учууталым Татьяна Алексеевна Михеева сүрдээх сымнаҕас майгылаах, элэккэй учуутал этэ. Онон мин ийэм туйаҕын хатаран, маҥнайгы учууталбын утумнаан бу идэни таларга быһаарыммытым. 8 кылаас кэнниттэн Бүлүүгэ педучилищеҕа үөрэнэ барбытым. Билигин санаатахха, 14-тээх оҕолор олус да кыра эбиппит… Бүлүүгэ 4 сыл үөрэнэн баран кэнники педакадемияҕа кэтэхтэн үрдэтиммитим. Биһиги дьиэ кэргэммит — учууталлар династиялара буолабыт. Эдьиийим Маргарита Афанасьевна – алын сүһүөх учуутала, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, убайым Афанасий Афанасьевич – СӨ үөрэҕириитин туйгуна, педагогическай наука кандидата, билигин дойдутугар Орто Сурт нэһилиэгэр баһылыгынан үлэлии олорор, мин кыыһым Кэскилээнэ Вячеславовна – 2014 сыллаахха ХИФУ ХИНТуоКИ-тун кыһыл дипломунан бүтэрэн Намҥа саха тылын учууталынан үлэлиир.

— Бэйэҥ 30 сыл ыстаастаах учуутал буоларыҥ быһыытынан араас көлүөнэ оҕолорун кэтээн көрөрүҥ буолуо… Билиҥҥи оҕолор урукку көлүөнэ оҕолордооҕор төһө уларыйбыттарый?

— Урукку оҕолорго учуутал эппитэ сокуон курдук буолар эбит буоллаҕына, аныгы оҕолор бэйэлэрин санааларын куруук аһаҕастык этэллэр, мөккүһүөхтэрин да сөп. Аныгы оҕо – сытыы. Билиҥҥи сайдыылаах үйэ оҕото олох хаамыытынан өйө-санаата кэҥээтэ, билиигэ-көрүүгэ тардыһыыта күүһүрдэ. Холобур, бэйэм үлэлиир оскуолабын ылан көрдөххө, оҕолор кыра кылаастан саҕалаан үрдүк үөрэххэ киирэргэ бэлэмнэнэллэр, кыһаналлар.

— Эһиги оскуолаҕыт Өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастыҥ көрдөрүүлээх оскуола буолар… Оскуолаҕыт туһунан кылгастык кэпсээ эрэ.

— Биһиги оскуолабыт саха народнай суруйааччыта Савва Иванович Тарасов аатын сүгэр. Оскуола билиҥҥи дьиэтэ 1963 сыллаахха тутуллубутунан турар. Быйылгы үөрэх дьылыгар оскуолаҕа барыта 95 оҕо үөрэнэр. 2008 сыллаахха физика-математика кылааһа арыллан, атын сирдэртэн үөрэнэ кэлэр оҕолорго анаан интернат тэриллибитэ. Ол интернакка билигин 30 оҕо олорор. Биһиэхэ өрөспүүбүлүкэ араас улуустарыттан кэлэн үөрэнэллэр.
Дириэктэрбит Басхардырова Наталья Егоровна сатабыллаах салайааччы буолан, тыа сиригэр физиканы, математиканы дириҥэтэн үөрэтэр кылаас арыллан, интернат тэриллэн ситиһиилээхтик үлэлии олоробут дии саныыбын. Завучпут Людмила Николаевна Тимофеева сүрдээх уопуттаах, 20-чэ сыл үөрэх чааһын завуһунан үлэлиир. Билигин оскуолаҕа 18 учуутал үлэлии-хамсыы сылдьар. Оскуоланы бүтэрээччилэр сылын аайы 100% үөрэххэ киирэллэр. Онтон 77% үрдүк техническэй үөрэхтэргэ киирэллэр. Маныаха физиканы-математиканы үөрэтэр кылаас аһыллыытын сүрүн тэрийээччитэ, энтузиаст-учуутал, СӨ үтүөлээх учуутала Татьяна Алексеевна Васильева өҥөтө улахан.

Оскуолабыт 2011, 2014 сс. түмүгүнэн “Тыа сирин бастыҥ оскуолата” ааты ылбыта. Былырыын СӨ Ил Дарханын аатыттан махтал суругу туппуппут. Эһиил оскуолабыт 85 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээри бэлэмнэнэбит. Биһиги саамай улахан баҕа санаабыт – саҥа оскуола дьиэтэ тутуллара буоллар диэн. Улуус үрдүнэн саамай эргэ дьиэлээх оскуола буолар. Спортивнай саалабыт суох буолан оҕолор физкультура уруогар тэйиччи баҕайы турар нэһилиэк саалатыгар тиийэн үөрэнэллэр, дьарыктаналлар.

— Тус бэйэҥ федеральнай государственнай үөрэх стандартын туһунан туох санаалааххыный? Ханнык үтүө уонна мөкү өрүттэрдээҕий?

— Саха сиригэр федеральнай государственнай үөрэх стандарта 2008 сылтан киирбитэ. ФГОС тула араас санаа баар. Биһиги билигин бу стандарт сүрүн ирдэбилинэн, оҕону киһи гына иитэргэ сыал-сорук туруорунан үлэлиибит. Оҕо бэйэтин санаатын толору этэр, туруорбут сыалын ситиһэр буоларыгар иитэн-үөрэтэн таһаарыахтаахпыт.

Учууталларга, ордук тыа сиригэр, биллэн турар, ыарахаттар бааллар. Үлэ төлөбүрүн саҥа тиһигэр (НСОТ) киирбит буоламмыт хамнаспыт оҕо ахсаанынан ааҕыллар. Холобур, билигин биһиги оскуолабытыгар алын сүһүөххэ икки учуутал кылаастарыгар үстүү эрэ оҕолоохтор. Ол иһин үрдүк категориялаах, 35 сыл ыстаастаах учуутал 15 тыһ. хамнаһы ылар. Бу учуутал “үс оҕолоохпун” диэн эрдэ үлэлээн бүтэн баран хаалбат, син биир 15-30 оҕолоох учуутал үлэтин толору оҥорор. Эбии дотация курдук харчы көрүллэрэ эбитэ буоллар…

Ону таһынан наһаа элбэх программа баар буолла. Холобур, аҥардас алын сүһүөххэ “Система Занкова”, “Петерсон”, “Планета знаний”, “Школа России” уо.д.а. Тоҕо өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн биир программаны ылынар сатамматый? Холобур, миэхэ атын улуустан үөрэнэ кэлэр оҕо бэйэтин оскуолатыгар олох атын систиэмэнэн, учебниктарынан үөрэммит буолар… Миэнэ “Планета знаний” буоллаҕына, кини “Школа России” программанан үөрэммит буолуон сөп. Оччоҕо улахан буккуур тахсар уонна, бастатан туран, оҕоҕо наһаа охсуулаах буолуон сөп.

Урут ордук оҕо билиитин көрөр этилэр. Билигин кумааҕы үлэтэ наһаа элбээн, учуутал бириэмэтэ олох суох буолла. Ону таһынан эбии дьарыктары, куруһуоктары хайаан да ыытыах­таахпыт. Элбэх оҕолоох оскуолаларга хамнастара, баҕар, үчүгэйэ буолуо… Оттон кылааска 3-6 оҕолоох тыа сирин оскуолаларыгар ыарахаттар бааллар диэн бэлиэтиэхпин баҕарабын.

— Оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ ханнык сүбэни биэриэҥ этэй?

— Кыра оҕолор учууталы иккис ийэлэрин кэриэтэ ылыналлар. Төһөнөн оҕону кытта истиҥник сыһыаннаһаҕын, чугастык алтыһаҕын да оҕолор эйиэхэ истиҥ буолаллар, санааларын сайа этэллэр. Ол да буоллар учуутал ирдэбиллээх буолуохтаах. Үөрэнээччилэр дьиэҕэ үлэлэрин толороллорун, кылааска үлэлииллэрин ирдиир буоллаххына кинилэр онно үөрэнэллэр. Ону таһынан учуутал бириэмэтин сөпкө аттарар буолуохтаах. Оҕолоруҥ оскуолаҕа кэлиэхтэрин иннинэ тиийэн уруокка бэлэмнэнэн, бэлэмнээн көрсөҕүн. Оччоҕо оҕолор учууталы үтүктэн да хойутаабат буоларга үөрэниэхтэрин сөп. Үөрэнээччи эппиэтинэстээх, толоругас буоларын туһугар кыһаллабыт. Үөрэппит оҕолорбор куруук чугаспын, кинилэр тустарыгар бэйэм төрөппүт оҕолорбор курдук долгуйабын…

— Екатерина Афанасьевна, истиҥ, сэргэх кэпсээниҥ иһин махтанабын! Үлэҕэр өссө үрдүк ситиһиилэри, үүнэр көлүөнэни иитиигэ-үөрэтиигэ өссө да уһуннук үлэлииргэр баҕарабын!

Кэпсэттэ Мария ПАВЛОВА.