Баайбытыгар кыттыгаһа суох олоробут

Бастакы бэрэсидьиэммит Михаил Николаев былдьаһыктаах 90-с сылларга, саҥалыы тэриллибит Арассыыйа саҥа ыраахтааҕыта Борис Ельцины кытта ыкса сыһыаҥҥа киирэн, алмаас тэрилтэтэ кыттыгас бас билиигэ хааларын уонна кини харчытыттан өлүүлэһэр кыаҕы ситиспит ситиһиитэ, бука, Сахабыт сирин саҥа историятыгар суруллуо турдаҕа. Норуот олоҕо, бүтүн дьылҕата история араас үөйбэтэх-ахтыллыбатах түгэннэриттэн тутулуктанан, араастаан уларыйан-тэлэрийэн хаалара мэлдьитин да баар суол. Туох да үөнэ-күрдьэҕэтэ суох эттэххэ, быстарыктаах бу ааспыт кэмнэргэ сирбит аннын баайын харчытыттан өлүүлэспэтэхпит эбитэ буоллар, арааһа, улахан холондооруулаах тахсыбыт буолуо этибит.

Дьиҥэр, алмаас диэн күн көрө, баай дьон ыаһаҕа, дьахтар киэргэлэ-мааныта буоллаҕа. Бүгүн аан дойду кыһалҕата – эньиэргийэнэн хааччыллыы. Туох баар хапытаал, айдаан, сэрии углеводород сырьета – ньиэп уонна гаас – тула эргийэр. Аҥаардас ньиэптээх уонна гаастаах эрэ дойдулар, сыччах ол баайдарын суотугар тоттук уонна «дьоллоохтук» көрүлээн-нарылаан олороллорун билэбит.

Саха сирин ньиэбэ-гааһа киэҥ хоннохтоохтук хостонор күнэ-чааһа тиийэн кэллэ. Сэбиэскэй кэмҥэ сорох киин эрэгийиэннэр уонна сүрүннээн уһулуччу улахан саппаастаах Арҕаа Сибиир углеводороднай сырьелара хостоммута. Ол саппаастар быста чарааһааннар, аарыма хостуур компаниялар хоту уонна илин сыҕарыйан тиийэн кэллилэр. Сахабыт сирин үөс өттүн баайа-дуола аҕырамнаатаҕына, Уһук хотугу сирдэрбит уонна Аартыкатааҕы кытылбыт диэки туһаайыы тутуһуллуоҕа. Сир уһугар олохтоох уонна тыйыс тымныылаах буоламмыт, баччаҕа диэри тулуктаһан кэллибит. Бүгүҥҥү тэхиниичэскэй уонна технологическай сайдыы сир ырааҕын уонна тымныытын билиммэт.

Сир аннын хостооһуну кытта сиэттиһэ сылдьар экология, миграция, доруобуйа, этнос, о.д.а.проблемалары таарыйбакка туран, сир анна баайдаах субьект уонна федеральнай киин икки ардыларыгар ханнык да экэниэмикэ уонна ырыынак сыһыаннаһыылара олохсуйа иликтэрин бэлиэтиэххэ наада. Бэл, дойду баар-суох сүрүн сокуона – Конституцията бу боппуруоска туох да дьайыыта суох, көннөрү бэлиэтиир эрэ ис хоһоонноох. Федеральнай сокуон суолтата үрдүкү тутулларынан, аҥаардастыы онон салайтарыы баар.

Чуолаан ньиэп-гаас бырамыы­сыланнаһын кэлиҥҥи кэмнээҕи сайдыытыгар сыһыаннаан, өрөспүүбүлүкэ өттүттэн улахан стратегическай сыыстарыылар, наадалаах түгэннэри мүччү тутуу, хойутааһын таһаарыллыбыт түбэлтэлэрэ суох буолбатахтар. Ол хойутун хойут даҕаны, бука, кэпсэтиигэ туруоҕа.

А.Ф.Сафронов, Арассыы­йа наукатын акадьыамыйатын Сибиирдээҕи салаатын ньиэп-гаас проблемаларыгар үнүстүүтүн дириэктэрэ, РНА кэрэспэдьиэн-чилиэнэ, СӨ НА акадьыамыга.

— Александр Федотович, үнүстүүт хаһан, тоҕо, туох сыаллаах тэриллибитэй? Ити ааккытыгар баар «проблемаларыгар» диэн тыл туох суолталааҕый?

— Биһиги үнүстүүппүт 1999 сыллаахха СӨ бастакы бэрэсидьиэнэ М.Е.Николаев көҕүлээһининэн тэриллибитэ. Кини этиитин РНА Сибиирдээҕи салаатын салалтата өйөөбүтэ. Үнүстүүт үлэтин-хамнаһын сүрүн сыала-соруга – өрөспүүбүлүкэ ньиэбин-гааһын комплексын сайдыытын науканан хааччыйыы, Сибиирдэҕи платформа холобуругар олоҕуран, былыргы платформалар ньиэп-гаас геологияларын теоретическай боппуруостарын уонна материаловедение боппуруостарын ырытан оҥоруу. «Проблемалара» диэн тыл туһунан. Өрөспүүбүлүкэбит сирин анна ирбэт тоҥноох буолан, углеводородун сытар сирэ эмиэ уратылаах усулуобуйалаах: аномальнай намыһах дьапталҕа температуралаах уонна баттааһыннаах. Ол быһыытынан, хостонуутугар эмиэ ураты усулуобуйа ирдэнэр, модифицированнай углеродтаах матырыйааллары ырытан оҥоруу ирдэнэр.

— Үнүстүүт каадырын туһунан тугу этиэҥ этэй?

— Үнүстүүккэ 9 наука дуоктара, 38 хандьыдаата үлэлиир. Наука үлэһитин аҥаарыттан ордуга 39-тан эдэр саастаах, бу балаһыанньабытынан РНА Сибиирдээҕи салаатын научнай тэрилтэлэрин ортолоругар биллэ уратыйабыт. Үлэһиттэрбит, чуолаан эдэр үлэһиттэрбит, бэйэбит үнүбүрсиэппитин бүтэрбит уонна хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит дьон.

— Тэрилтэҕит кэлиҥҥи кэмҥэ биир эмэ бөдөҥ бырайыакка үлэлэстэ дуо?

— 2011 сылга Чайыҥдатааҕы баайдаах сир баазатыгар гелий федеральнай саппааһын тэрийиини көҕүлээбиппит. Ону кытта сэргэ Ленскэй улууһугар гааһы таҥастыыр комплекс тутуутун боппуруоһун туруорбуппут. Өрөспүүбүлүкэ баһылыга Егор Борисов ити боппуруоска дойду бэрэсидьиэнэ Владимир Путины кытта иккитэ кэпсэтэ сылдьыбыта. Хайы-үйэ 2011 сыл бүтүүтэ, Ленскэй улуһугар гелий хараллыахтаах сир аннынааҕы хранилищетын тутуу боппуруоһа Газпром ААУо былааныгар турбута. Ол эрээри Газпром кэлин Амурдааҕы барыйааны ордорбута. Биһиги санаабытыгар, ол барыйаан, гелий хараллар кыаҕа суоҕуттан, Арассыыйаҕа адьас барыһа суох. Харайыы усулуобуйата суоҕуттан, гелий ордуга турбанан Кытайга экспорданан хаалыан сөп. Оннук дьалаҕай буолуу таһаарыллар түбэлтэтигэр, сыаната быһаарыллыбатах бырамыысыланнай кээмэйдээх гелий турбанан туора дойдуга таһаарыллыытын аан дойдутааҕы бастакы холобурунан буолуоҕа!

– Эһиги үнүстүүккүт Арассыыйа наукаларын акадьыамыйатын састаабыгар киирэр. Бу гынан баран, Саха сиригэр киирэн үлэлиир биир да бөдөҥ хостуур компания эһиги өҥөҕүтүнэн туһаммат, биир тылынан эттэххэ, онно наадыйбат. Тоҕо?

— Хомойуох иһин, ити баар чахчыны этэҕин. Өрөспүүбүлүкэ баһылыга Егор Борисов бөдөҥ хостуур компаниялар салалталарыгар ити туһунан сурукка элбэхтэ илии баттаан турар. Бэйэттэн көлбөрүтүнэр «эйэҕэс» эппиэти эрэ тутан кэллибит. Наука олохтоох тэрилтэтигэр итинник хобдохтук сыһыаннаһыы төрүтүгэр сүрүннээн, бэйэ «этигэр» чугас турар устуруктууралары «аһатар» баҕа күүстээхтик турар. Сорох проблемаларга наука киин тэрилтэлэрэ биһигиннээҕэр ордук квалификациялаахтара мөккүөргэ турбат. Оннугун да иһин, олохтоох диэн олохтоох буолар, биһиги испэсэлиистэрбит Саха сирин геологическай тутулун боппуруостарын ордук киэҥник уонна чуолкайдык баһылаабыттара эмиэ ханнык да саарбахтааһыҥҥа туруон табыллыбат. Маныаха эбэн, өссө киин сир дьоно провинциалларга сыһыаннаан улахамсыйа, киэбирэ туттар «үйэлээх үгэстэрэ» хаһан да өлөн биэрбэт.
Дьиҥэр, маныаха уун-утары турар холобур эмиэ баар. Омук кыттыгастаахтара (ньиэби уонна гааһы хостуур оборудованиеларга идэтийэр «Камерон» Эмиэрикэ фирмата, биһиги технологиябытынан гидравлическай систиэмэлэргэ аналлаах чиҥэтэр деталлары оҥорон таһаарыыга кыттыгас предприятиены тэрийэр туһунан сөбүлэһиигэ илии баттаспыт Кытай устуруктууралара) биһиги үнүстүүппүт ырытан оҥорор материаловедениетын бэрт хамаҕатык туһаналлар. Оттон бэйэбит Арассыыйатааҕы устуруктуураларбыт омуктар атылыы оҥоһуктарын сүр хамаҕатык атыылаһаллар.

— Ньиэби таҥастыыр собуот булгуччу улахан, аарыма буолуохтаах дуо? Бу үлүгэрдээх сирин аннын баайын харыыта суох биэрэ олорор өрөспүүбүлүкэҕэ, бэйэтин наадыйыытын хааччыйар дьоҕус собуот тоҕо тутуллар кыаҕа суоҕуй?

— Уустук уонна араас өрүттээх проблема буолар. Федеральнай киин позициятыттан ылар буоллахха, Енисейтэн илин өссө биир ньиэби таҥастыыр собуоту ис наадыйыыга анаан тутуу, стратегия өттүнэн туһата суох. Енисейтэн илин үлэлии турар 4 таҥастыыр собуот бары толору кыамталарынан үлэлээбэттэр. «Илин Сибиир-Чуумпу акыйаан» ньиэби хачайдыыр турбаны сырье баазатынан хааччыйыыга проблемалар бааллар. Ол аата «Транснефть» ААУо турбатыттан ньиэби ылыы эмиэ проблема буолан тахсар. Маныаха өссө Роснефть компания кыраныысса таһыгар таһаарарга анаан, Владивостокка бөдөҥ таҥастыыр собуоту тутарга былаанныырын эбэн кэбиһиэххэ. Биһиэхэ ньиэби таҥастыыр собуот тутуллуон сөп, өскөтө өрөспүүбүлүкэ бэйэтэ толору хонтуруоллуур устуруктуурата ньиэптээх сири баһылааһыҥҥа лицензиялаах буоллаҕына. Аны туран, ол баайдаах сирэ олох кыра кээмэйдээх буолуохтаах. Улахан баайдаах сирдэр, федеральнай сокуоҥҥа олоҕуран, бары федеральнай бас билиигэ киирэллэр. Биһиги проблемабытын быһаарыы биир суолунан, айылҕа гааһыттан мотуор оттугун ылыы буолуохтаах этэ. Маныаха проблема инвестицияҕа сытар, бэйэбит ис боппуруостарбытын быһаарыыга инвесторы тардар букатын даҕаны кыаллыбат дьыала. Инвесторга туох нааданый? Кини аан дойдутааҕы ырыынакка тахсыан наада, ону баара биһиги уустук логистикабыт төрдүттэн өлөрөн түһэрэр.

— Александр Федотович, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун дириҥник долгуппут, ону ааһан ыксары аймаабыт химиичэскэй собуот бырайыагын туһунан туох санаалааххыный?

— Мин санаабар, тактическай алҕас таһаарылынна. Бэл, тэхиниичэскэй-экэнэмиичэскэй төрүттээһинэ оҥоһуллубатах бырайыак боппуруоһа туох гынаары көтөҕүлүннэ, туох сыаллаах-соруктаах? Дьиҥэр, карбамид бэйэтэ ууга түргэнник суураллар, ханнык да сүһүрдүүнү таһаарбат вещество. Кармабиды уоҕурдуу быһыытынан аан дойду бүттүүнэ туһанар, ууга түһэр ахсаана кыайан учуоттанар кыаҕа суох. Биһиги Өлүөнэбитигэр хоромньута олох кыра буолуо этэ. Оттон кармабиды таҥастааһын, дьэ ол, кырдьык, сэрэхтээх дьыала. Хайа баҕарар производствоҕа саахал тахсар кыахтаах уонна тахса турар даҕаны. Хайа баҕарар бырайыак тулалыыр эйгэҕэ таһаарыллар хоромньуну муҥутуурдук кыччатарга туһуламмыт Тулалыыр эйгэҕэ дьайыыны сыаналааһын (ОВОС) диэн дьаһаллаах буолар. Былаас бары таһымнаах уорганнара бу хайысхаҕа кытаанах хонтуруолу олохтуохтаахтар. Ити биһиэхэ кыаллыбат, проблемалар үксүгэр сабыылаах кэмбиэрдэр көмөлөрүнэн быһаарыллаллар. Оттон уопсастыбаннас түмүллүүтэ уонна эйэлэһимтиэтэ суох хардата киһиэхэ убаастабылы эрэ үөскэтэр. Дьон тулалыыр эйгэтэ чөл буоларын туһугар ис сүрэҕиттэн ыалдьара ким баҕарар дууһатын таарыйыахтаах. Ол эрэн, биир суолу эмиэ үчүгэйдик өйдүөхтээхпит: киин куораппытыгар аныгы ыраастыыр тутуу суоҕуттан, Өлүөнэбитигэр бэйэбит улахан буортуну оҥоро олорорбутун.

— Дальнай Востоктааҕы федеральнай уокуругу сайыннарыыга төрүт буолуохтаах социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыы урутаан территорияларын — ТОСЭР-дар тустарынан туох санаалааххыный? Ол «урутаан сайдыбыт территориялар» дьиҥнээх хаһаайыннарынан саҥа олигарх бөлөҕүн бэрэстэбиитэллэрэ буолуохтара суоҕа дуо?

— Да-а. Араас санаалар киирэн тахсаллар. 2020 сылга 20 мөл. үрдүк квалификациялаах үлэ миэстэтин тэрийии соруга — умнуллубуттара ырааппыт быданнааҕы луоһун тылларын санаталлар. Интенсификация, модернизация, инновация… диэ. Эмиэ былыргылыы хампаанньа тыынынан илгийэр. Маныаха сыһыаннаан биир холобуру аҕалыахпын баҕарабын.

20-с үйэ саҥатыгар Дьокуускайы таарыйан ааһыахтаах Париж – Нью-Йорк тимир суолу тутуу бырайыага киэҥник дьүүллэһиллэ сылдьыбыта. Ыраахтааҕы бырабыыталыстыбата сорох усулуобуйалары кытары сөбүлэспэтэҕэ – инвестор трасса икки өттүнэн 8-тыы миль сири 90 сылга ыларга көрдөөбүтэ, бу ылбыт сиригэр көстөр баайы муҥутуурдук туһанар быраабы, ыытыллыахтаах бары үлэни омук оробуочайдара уонна испэсэлиистэрэ толороллорун, хаһаайыстыбаннай уонна сир-уот өттүнэн иммунитеттаах буолуу ураты быраабын көрдөөбүтэ. Арассыыйатааҕы өрүт итини холуонньалаах усулуобуйанан аахпыта. Бу былыргы түбэлтэ тугу да өйдөппөт, санаппат дуо?

Бүгүҥҥү айаҕаланыы ааптардара эмэрикээннэр уонна французтар сүүстэн тахса сыллааҕы ыаһахтарын сүһэн ылбыт курдуктар. Мөккүөр суох, судаарыстыбабыт уустук экэнэмиичэскэй балаһыанньалаах. Оннугун да иһин, ТОР-ры уонна ТОСЭР-ры үөскэтиигэ омук инвестордарын тардарга холонуу, туох да күттүөннээх түмүгү биэриэ суоҕа. Оттон инвестор барбытын кэннэ, биһиги «ый пейжаһын» тутан хаалыахпыт. Соторутааҕыта биир бөдөҥ федеральнай чунуобунньук: «Инвестор барыаҕа, оттон кини туппута хаалыаҕа», — диэбитэ. Туох хаалара, төһөтө хаалара, хайдах хаалара – улахан боппуруос буолуоҕа. Египет, аан дойду намыһах олох таһымнаах дойдуларыттан биирдэстэрэ, олохтооҕун үксүтэ күҥҥэ 2-3 дуолларга аһаан-таҥнан олорор судаарыстыбата миигин сөхтөрөр. Мөлтөх социальнай олохтоох-дьаһахтаах дойду биир сыл иһигэр Суэц ханаалын саҥа үөһүн тутан кэбистэ. Оттон биһиги «Восточнай» космодрому, харчытын уоран бүтэрэн баран, «үрдүк күүрүүлээхтик» туппута буола сатыыбыт. Киһи саатар суола.

— Арассыыйа ньиэптээх уонна гаастаах эрэгийиэннэрэ экэнэмиичэскэй уонна социальнай балаһыанньаларынан төһө уратылаһалларый?

— Балаһыанньа араастаһар. Холобур, Татарстааны уонна Башкортостааны ылар буоллахха, ньиэптэрин-гаастарын инфра-устуруктууралара сэбиэскэй кэмҥэ олохтоммуттара. Ситэн-хотон, баараҕай күүстэммит, кыахтаммыт кэмнэрэ эмиэ сэбиэскэй систиэмэҕэ этэ. Аныгы Арассыыйа туруору интеграциялаах биир да бөдөҥ устуруктуурата бу өрөспүүбүлүкэлэр компанияларын кыайан ыйыстыбата. 90-с сылларга федерация субьектарыгар, ол иһигэр биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр ньиэп-гаас устуруктууралара тэриллибиттэрэ. Билигин олор ханналарый? Саамай бэркэлээбиттэрэ бөдөҥ компаниялар састааптарыгар бааллар. Үгүстэрэ сурахтыын мэлийдилэр. Киһи биһирии истэр холобура диэн суоҕун кэриэтэ. Биллэринэн, чааһынай бас билиилээх Иркутскайдааҕы ньиэп компанията ситиһиилээхтик үлэлиир. Үгүс субьектар бэйэлэрин сирдэригэр-уоттарыгар киирэн үлэлиир бөдөҥ компанияларга илиилэрин уунарга тиийэллэр.

— Сир аннын баайын туһаныыга үлэлээн сылдьыбыт «икки күлүүс» бириинсибэ хаһан эрэ төннүөн сөп дуо?

— «Икки күлүүс» бириинсибэ 1993 сылтан 2004 сылга диэри үлэлээн сылдьыбыта. Элбэх бэйэ-бэйэтигэр утарсар өрүттэрдээх этэ, ону туһанан интэриэстээх устуруктууралар араас үүтү-хайаҕаһы чэпчэкитик булаллара. Ол да буоллар, бу бириинсип сир аннын туһаныыга публичность усулуобуйатын хааччыйара. В.Путин бэйэтин биир этиитигэр бу быраабылаҕа төннүөххэ сөбүн туһунан бэлиэтээн ааспыттаах. Оттон, бэйэм санаабар, субьект сиригэр-уотугар үлэлиир компания булгуччу ол миэстэтигэр эрэгистирээссийэлээх буоларын уонна нолуоктааһын баазата субьект интэриэһигэр улаатарын ситиһии ордук улахан суолталаах буолуо этэ.

— Федеральнай сокуон субьект сокуонуттан үөһэ турар. Маннык балаҕыанньаҕа олохтоох сокуону оҥорооччу кып-кыараҕас көрүдүөрүнэн көнөтүк буолбакка, кыбылла-кыбылла кырыытынан хаамарыгар тиийэр.

— Проблемалары быһаарар суоллары көрдөнүүгэ биһиэхэ ким да мэһэйдээбэт. Бэйэ дьулуура уонна көҕө наада. Холобур, Иркутскай уобалаһыгар Газпром ААУо устуруктуурата тэрилиннэ, алҕаһаабат буоллахпына, «ИркутскГазпромдобыча». Газпром хостуур үлэтин биһиги Чайыҥдабытыгар Иркутскай уобалаһын Ковыктатын иннинэ ыыппыта эбээт. Уобаласка бэйэтигэр эрэгистэрээссийэлээх устуруктуура тэриллиитэ, биллэрин курдук, субьекка нолуок киириитин улаатыннарар. Биһиги парламентарийдарбыт уобаласка бэйэтигэр баран, балаһыанньаны миэстэтигэр билистиннэр. Нолуоктааһын баазатын улаатыннарыыны быһаарар суоллары көрдөөһүн, туруорсуу, ситиһии – нус-хас олохпут биир бигэ мэктиэтэ буоллаҕа.

— Сир аннын ханнык да баайа, хостонон бүттэҕинэ, чөлүгэр кыайан түспэт айылҕа ресурсата буолар. Ньиэпкэ-гааска сыһыаннаан, Сахабыт сирин бу ресурсата төһө өр кэмҥэ – 50-100-200 сылга – барыа диэн сылыктыыгыный?

— Геологтар уонна буровиктар үгүс көлүөнэлэрэ Саха сирин ньиэбин, гааһын саппаастарын арыйбыттара уонна хостонор баазатын тэрийбиттэрэ. Өрөспүүбүлүкэбит Российскай Федерация быстыспат сорҕото буоларынан, кэпсэтии ити сүнньүнэн барыахтаах. Арассыыйа чинчиллибит айылҕатын гааһын саппааһынан аан дойдуга бастакы, оттон ньиэпкэ – 5-6 миэстэҕэ турар. Саппааһа быһа холоон, 50-60 сылга тиийиэн сөп. Киһи аймах углеводородтары туһаныыта өссө сүүстэн тахса сылга салҕанан барыан сөп. Билиҥҥи кэмҥэ «сланец өрөбөлүүссүйэтэ» саҕаланна. АХШ-ка туой боруодатыттан углеводороду хостоон ылыы технологията айыллар. Эспиэрдэр сыаналааһыннарынан, туой боруодатыттан хостонор углеводород ресурсата, үгэс буолбут ньиэп уонна гаас саппаастарын кытта араа-бараа. Оттон өссө хостуур технологията чулуутунан, туой боруодатыттан ылыллар углеводород саппааһа баһыйан тахсыан сөп.

— Александр Федотович, уонна тиһэххэ, Арассыыйа наукаларын акадьыамыйата Саха Өрөспүүлүкэтигэр ыытыахтаах эспэдьииссийэтин туһунан?

— Идьиэйэтэ сүрдээх интэриэһинэй. Бастакы уочарат, 20-с үйэҕэ өрөспүүбүлүкэҕэ барбыт урбанизация араас процесстарын сабыдыалынан, тулалыыр эйгэ туругун мониториннаан көрүү позициятыттан ылар буоллахха. Үчүгэйдик биллэр, хотугу уонна аартыкатааҕы улуустарбыт киэҥ нэлэмэн сирдэрэ-уоттара, туундаралара олус уйан, кэбирэх үрүттээхтэрэ. Хотугу уйан сиргэ-уокка сылдьарга аналлаах, муҥутуур кыра алдьатыылаах анал тиэхиньикэни оҥоруу федеральнай бырагырааматын ылыныыга этиилээх тахсыахха сөп.
Билиҥҥи балаһыанньаҕа судаарыстыба таһымыгар дьоҕус авиацияны урукку чөлүгэр түһэрии дьыалата төрдүттэн кыайтарбата көстөн турар суол. Научнай эспэдьииссийэ, бастакы уочарат, төрүт олохтоох нэһилиэнньэ олоҕун таһымын аныгы ирдэбиллэргэ сөп түбэһэрин тэрийии федеральнай суолталанарын ситистэҕинэ, сүрдээх улахан мииссийэни толоруо этэ. Бүгүн айах муҥунан айаҕаланар ТОР-гар итинник сыал-сорук турбат. Өрөспүүбүлүкэ бэйэтин экэниэмикэтин кыаҕынан итинник баараҕай соругу быһаарар кыаҕа суох.
Кырдьыгынан эттэххэ, биһиги аартыкатааҕы территорияларбыт сорох-сорох муннуктарыгар, ааспыт үйэ саҥатынааҕы балаһыанньаттан улахан уларыйыы тахса илик эбээт. Быһаччы эттэххэ, бу научнай эспэдьииссийэ үлэтигэр-хамнаһыгар гуманитарнай хайысхалаах сыал-сорук уруттата тутуллуохтаах.

Прокопий ИВАНОВ кэпсэттэ.