Борис Павлов: «Суруналыыс чиэһинэй уонна сиэрдээх буолуохтаах»

17 сааһыттан — суруналыыстыка эйгэтигэр

— Борис Иванович, суруналыыс идэтин хайдах быһыылаахтык талбыккыный?
— Оскуолаҕа үөрэнэр эрдэхпиттэн суруналыыс буолуохпун баҕарар этим. Өйтөн үчүгэйдик суруйарым. Кыра дэриэбинэҕэ олорор уолчаан, Саха сирин бүтүннүү кэрийэн көрүөхпүн баҕарарым. Ити романтикалыы санааттан суруналыыс буоларга дьулуспутум.
Томпо улууһун Кириэс Халдьаайы диэн бөһүөлэгэр күн сирин көрбүтүм. Оскуоланы бүтэрээт да, 17 саастаахпар Хаандыгаҕа тиийэммин «Красное знамя-Кыһыл знамя» диэн икки тылынан тахсар улуустааҕы хаһыакка үлэлээбитим. Суруналыыстыка диэн тугун билэр-көрөр сыаллаах онно тиийбитим. Бу эйгэҕэ сыстыым итинник саҕаламмыта.
— Оҕо эрдэҕинээҕи ыра санааҥ туолла дуо? Саха сирин уһаты-туора сыыйдаҕын?
— Туолан. Мин хаһыаттарга үлэлиир кэммэр сыана чэпчэкитэ. Онон хотунан-соҕуруунан сылдьыбытым. Билигин Сахам сирин иккистээн эргийиэхпин баҕарабын. Өйүм-санаам уларыйан, атын харахпынан көрүөм, ылыныам этэ.

Үс кэрдиис кэми хабан

— Саха суруналыыстыкатын туһунан туох санаалааххыный?
— Классическай суруналыыстыка диэн сонуну түргэнник булан, дьоҥҥо тиэрдии буолар. Оттон саха суруналыыстыкатын уратыта диэн, тыа сиригэр олорор дьон-сэргэ иһитиннэриини эрэ ылбакка, уһун ыстатыйалары ааҕыан, анааран, ырытан көрүөн баҕарарынан туспалаах. Онон саха киһитэ кылгас сонуну астыммат. Аны, биһиги дьоммут үгүстэрэ айар дьоҕурдаахтар, сыстаҕастар, ити төрдүбүтүгэр баар. Онон ыччат суруйуон, айыан-тутуон баҕарар. Ол иһин Саха сиригэр айар үлэ биир көрүҥүн быһыытынан суруналыыстыка утумнаахтык үүнэ-сайда турар. Бииртэн-биир саҥа хаһыаттар, сурунааллар күн сирин көрөллөр. Саха суруналыыстыкатын күүһэ айар күүһүгэр сытар.
Мин суруналыыс быһыытынан үс кэрдиис кэми көрдүм-иһиттим. Бастакытынан, сэбиэскэй кэм суруналыыстыкатын. Иккиһинэн, демократия, суверенитет, ырыынак сыһыаннаһыыларыгар киирии бириэмэтин. Үсүһүнэн, билиҥҥи кэми.
Туох барыта тэҥнэбилгэ биллэр. Онон ити үс кэрдиис кэми тэҥнии тутан, ырытан көрдөххө, сэбиэскэй тутулга суруналыыстыка хааччахтааҕа. Ол курдук, Ленин: «Хаһыаттар боростуой үлэһит дьон, оробуочайдар, бааһынайдар суруйууларын бэчээттээҥ», — диэн эппит эбит. Онон үксүгэр дьон суруктарын бэчээттииллэрэ уонна бэчээт партийнай пропаганданы кытта сибээстээҕэ. Айар үлэһит айымньылаахтык үлэлииригэр кыаҕа кырата. Ону мин эмиэ амсайбытым.
1986 сыллаахха СГУ саха салаатын бүтэрбитим. Саха салаатыгар тоҕо үөрэнэ киирдиҥ диир буоллахха, таайым итиннэ үөрэннэххинэ, үчүгэй суруналыыс буолуоҥ диэн сүбэлээбитэ. Дьиҥэ, Владивостокка үөрэнэ бараары сылдьыбытым. Үөрэхпин бүтэрээт, Чурапчы улууһун «Саҥа олох» хаһыатыгар ананан үлэлээбитим. Манна биэс сыл устата үлэлээбитим. Улуус хаһыата хайа баҕарар суруналыыска буһуу-хатыы оскуолатынан буолар. Боростуой дьон олоҕун билэҕин. Сайынын биир-икки эрэ буолаҥҥын хаһыаты таһаараҕын.
Ол кэнниттэн «Кыым» хаһыакка сиппит-хоппут суруналыыс буоламмын, үлэлии кэлбитим. Аҕыйах ый үлэлээппин кытта «Саха сирэ» хаһыат тэриллибитэ. Өрөспүүбүлүкэбит бастакы Президенэ Михаил Николаев ити демократическай хаһыаты тэрийбитэ. Кылаабынай эрэдээктэринэн кини соратнига Василий Кириллин анаммыта. Саҥалыы, айымньылаахтык үлэлээн-хамсаан киирэн барбыппыт. 2-3 тыһыынчаттан биир сыл иһигэр тиражпытын 20 тыһыынчаҕа тириэрпиппит. Оннук күүскэ үлэлээбиппит.
Суруналыыстыкаҕа иккис кэрдиис кэмим ити курдук саҕаламмыта. Биллэрин курдук, 90-с сылларга туох барыта көҥүл буолар, этэргэ дылы, айар аартык аһыллар. Демократия кэмигэр өй-санаа уларыйан, туспа суоллаах-иистээх Уххан, Иван Ушницкай, Олег Сидоров, Станислав Алексеев, Иван Николаев, уо.д.а. суруналыыстар үүнэн тахсыбыттара. Оччолорго Бэчээт дьиэтэ «оргуйан» олороро, араас биллэр дьон сылдьаллара. Ити кэми саха суруналыыстыкатын саамай өрө көтөҕүллүбүт, арыллыбыт кэрдиис кэминэн ааттыам этэ. Суруйарбытыгар саҥаттан-саҥа ньымалары арыйарбыт, саҥаттан-саҥа сүүрээннэри толкуйдуурбут. Ити кэмҥэ «Бэйэм кэммэр командировка» диэн бастакы кинигэм бэчээттэнэн тахсыбыта. Бу кинигэни ааҕааччылар наһаа сэргээбиттэрэ. Ити кэнниттэн суруналыыстар бэйэлэрин кинигэлэрин бэчээттэтэн киирэн барбыттара.
Билигин, үөһэ ахтан ааспытым курдук, суруналыыстыкаҕа толору көҥүл суох дии саныыбын. Олох төһө уустугуран истэҕин ахсын суруналыыс хааччахтанара элбээн, улаатан иһэр. Тоҕо диэтэргин, дьиэ кэргэнин аһатыан-сиэтиэн, иитиэн наада. Өрөспүүбүлүкэбитигэр «Туймаада» хаһыат баара, региоммутугар демократия, плюрализм сорҕото баарын туоһулуур. Дьон туспа санаатын этэр площадкалаах.

Кириитикэтэ суох сайдыы суох

— Борис Иванович, арай сэбиэскэй тутул сууллубатах буоллун, эн түөрт-биэс кинигэлээх, туспа суоллаах-иистээх суруналыыс буола үүнүөҥ этэ дуо?
— Суох. Сэбиэскэй тутулга туспа санаалаах, көрүүлээх-истиилээх дьоҥҥо өрө тахсалларыгар, айымньылаахтык үлэлииллэригэр тоҕоосторо суоҕа.
— Билигин суруналыыстыка ханнык жанра ордук ааҕыллымтыа дии саныыгыный?
— Урут сэбиэскэй кэмҥэ фельетон эбит буоллаҕына, билигин суруналыыстыкаҕа саамай наадалаах жанрынан аналитиканы ааттыам этэ. Саха суруналыыстыката манна доҕолоҥнуур. Олоҕу, олох хайысхаларын, политиканы, экономиканы туох баарынан, чиэһинэйдик ырытан биэрэр киэҥ билиилээх суруналыыс суоҕун кэриэтэ. Эбэтэр аналитиктар ким эрэ интэриэһин көрөннөр ырыталлар. Дьон-сэргэ бу бутуурдаах олоххо мунара-тэнэрэ баар суол. Өй-санаа уган биэрэр аптарытыаттаах суруналыыстар наадалар. Саха норуотугар маннык дьоммут тарбахха баттаналлар.
Маны таһынан боростуой дьон олоҕун-дьаһаҕын, кыһалҕатын үгүстүк суруйуохха, сырдатыахха, кинилэр интэриэстэрин көмүскүөххэ, көмөлөһүөххэ наада.
— Борис Иванович, журналистскай чинчийиигэ хаста да холоммуккун билэбин. «Кистэлэҥҥин арыйыаҥ дуо, Көмнүө сайылыга?» диэн ыстатыйаҥ ааҕааччылар киэҥ сэҥээриилэрин ылбыта.
— Көмнүө сайылыкка буолбут түбэлтэ туһунан 1986 сыллаахха истибитим. Оччолорго ити түбэлтэ чып кистэлэҥҥэ тутулла сылдьара. Чурапчыттан 60 км сиргэ турар, суола-ииһэ мөлтөх Арыылаахха сатыы тиийбитим. Дьон куттананнар, кэпсээмээри куота сылдьаллара. Хайаан да бу туһунан суруйуохтаахпын диэн, бэйэм иннибэр сыал-сорук туруоруммутум. Чурапчынан, Дьокуускайынан, Москваҕа тиийэ үлэлэспитим.
— Суруналыыстары төрдүс былаас бэрэстэбиитэллэрэ дииллэригэр төһө сөпсөһөҕүн?
— Кырдьык, Сэбиэскэй кэмҥэ суруналыыстар төрдүс былаас бэрэстэбиитэллэрэ дэнэллэрэ сөптөөх этэ. Оччолорго анекдот баара. Хаһыатынан кими биир охсуунан өлөрүөххэ сөптөөҕүн туһунан. Ол анекдотка сахсырҕаны уонна салайааччыны диэн кэпсэнэр. Биир кыра кириитикэни суруйдуҥ, ол салайааччы, этэргэ дылы, аллараа диэки куугунуу турар. Эбэтэр арҕааҥҥы өйдөбүл буолуон сөптөөх. Кинилэргэ суруналыыстыка олус күүстээх.
Билигин төрдүс былаас диир кэрэгэй дии саныыбын. Билигин суруналыыстыка уопсастыба санаатын эрэ үөскэтиэн сөптөөх.
— Кириитикэ жанрын туһунан тугу этиэҥ этэй?
— Биһиэхэ кириитикэ жанра сайдар кыаҕа суох дии саныыбын. Сахалар ахсааммыт аҕыйаҕа бэрт. Онон кириитикэ өскө-сааска кубулуйан хаалар. Култуурабыт таһыма кириитикэни истэргэ, сатаан ылынарга тиийиэн наада. Дьиҥэ, кириитикэтэ суох, сайдыы суох.
— Үчүгэй суруналыыс буоларга ханнык киһи быһыытынан хаачыстыбалар наадаларый?
— Суруналыыс диэн, бастатан туран, ис-иһиттэн чиэһинэй уонна сиэрдээх буолуохтаах. Кини тылы кытта үлэлиир. Оттон «тыл — ох» диэн өбүгэлэрбит мээнэҕэ эппэтэхтэрэ. Суруналыыс биир суруйуутунан киһи олоҕун алдьатыан да, эбэтэр өрө таһаарыан да сөп. Салгыҥҥа тарҕанан хаалар тыллааҕар, бэчээттэммит тыл икки-үс төгүл күүстээх.

«Далаһа» сурунаал далаһа буолбута

— Эн хас да сурунаалы тэрийэҥҥин, таһааран турардааххын…
— 2000 сыллаахха аан бастаан чааһынай тэрилтэ тэриммитим. Тутулуга суох, бэйэтин бэйэтэ үбүлэнэр хаһыаты, сурунаалы арыйан үлэлэтиэххэ сөп эбит дуу, суох дуу диэн санааттан итинник тэрилтэни аһаммын үлэлэппитим. «Далаһа» диэн айар саха ыччатыгар анаан сурунаалы бэчээттээн таһаарбытым. Дьон сэргээбитэ. Ол эрээри ырыынак сыһыаннаһыылара саҥа киирэн эрдэҕинэ, чааһынай хаһыаты, сурунаалы бэйэ кыаҕынан таһаарыы наһаа уустуга. Үп-харчы өттүгэр ыарахаттары көрсүбүтүм. Биһиэхэ бэчээт, кумааҕы сыаната наһаа ыарахан.
Ити кэнниттэн «Көмүөл», «Илгэ», «Уус саха» диэн сурунааллары тэрийэммин, бэйэлэрин-бэйэлэрэ үбүлэнэр гына үлэлии сатаабытым. Ол кэнниттэн издательскай дьыалаҕа, кинигэлэри оҥорууга көспүтүм.
— Борис Иванович, издательскай дьыалаҕар «Далаһа» сурунаалыҥ далаһа буолбут эбит дии.
— Оннук. Бастакы бэйэ дьыалатыгар «Далаһа» сурунаалтан саҕаланнаҕа дии. Бюджеттан үбүлэнэр, судаарыстыбаннай тэрилтэттэн көһөн, бэйэ дьыалатын тэринии бастаан утаа наһаа ыарахан этэ. Өй-санаа уларыйыыта буоллаҕа дии. Оччолорго чааһынайдары ким да өйөөбөтө. Ол эрээри суолу солоотохпут. Билигин, биллэрин курдук, элбэх киһи сурунаал, хаһыат таһаарар.
Быйыл чааһынай тэрилтэ тэриммитим 15 сыл буолла. Билигин 4-5 киһини хамнастаан олоробун. Сылга ортотунан 60-ча кинигэни таһаарабыт. Сахам дьонум духуобунай сайдыытыгар көмөлөһө, кылааппын киллэрсэ олоробун дии саныыбын. Соҕотох киһи манныгы ситиспиппинэн астынабын.
Үбү-харчыны оҥоро үөрэннэххинэ, саха төгүрүк алааһыгар бэйэтин бэйэтэ дьаһанан олорорун курдук, көҥүллүк, тутулуга суохтук олорор кыахтанаҕын.
— Суруналыыстыкаҕа учууталларгынан кимнээҕи ааттыыгын?
— Университекка үөрэппит преподавательбин, кураторбын профессор Гаврил Филипповы уонна биир дойдулааҕым суруналыыс Дмитрий Кустуровы учууталларбынан ааттыыбын. Кинилэр миэхэ «бэйэҥ күүскэр эрэ эрэн» диэн өйдөбүлү иҥэрбиттэрэ.
— Борис Иванович, кэпсээниҥ иһин махтанабын.

Кэпсэттэ Людмила НОГОВИЦЫНА.