30 октября 2015 в 09:15

Иирэ талах курдук

Сыл – хонук. Улуу Кыайыы кэнниттэн номнуо 70 сыл элэстэнэн аастаҕа. Ол эрээри өрөгөй үөрүүнэн көтөллөммүт ол ыам ыйын аҕа көлүөнэ дьон умнубат. Оччолорго 14 саастаах Вера кыыс Кыайыы күнүн хайдах көрсүбүттэрин субу курдук өйдүүр: «Эдьигээн Мэҥкэрэтигэр оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахпына «Сэрии бүттэ. Кыайыы!» диэн сурах дэриэбинэни биирдэ тилийэ көттө, кулуупка улахан миитин буолбута быһыылааҕа. Биһигини, оҕолору, киллэрбэккэлэр, түннүгүнэн көрө-көрө, үөрэн эккирэһии бөҕө. Мин санаам эрэ дьоммор: «Оччоҕо сотору дойдубутугар, Чурапчыга, төннүөхпүт, балтыбын булар инибит, аҕам сэрииттэн тыыннаах эргиллэн кэллэр ханнык...»

Мин бүгүн кэпсиир киһим – Вера Львовна Прокопьева, тыыл, педагогическай үлэ ветерана. Поэт эппитинии, «сэрии, сут-кураан сыллара сиидэлээбит араскыларыттан» биирдэстэрэ. Быйылгы 2015 сыл киниэхэ – ураты сыл. Улуу Кыайыы 70 сылын көрсөр чиэскэ тигистэҕэ, аны бу сэтинньи 2 күнүгэр 85 сааһын томточчу туолар. Кини бу уһун үйэлэнии боруогун атыллаан эрэр кэрдиис кэмигэр хоп курдук сылдьар, кэпсээннээх-ипсээннээх, хаһыаты-кинигэни ааҕа олорор, дьиэ кэргэнигэр күүс-көмө буолар ытык киһи. Ол эрэн бу үбүлүөйүнэн суруйуу буолбатах. Аҕа саастаах дьоммутун, дойдубут историятын тыыннаах туоһуларын, болҕойон истэр, кинилэр кэпсээннэрин сурукка тиһэр – биһиги ытык иэспит.
Вера Львовна – үөрүнньэҥ, олоххо куһаҕаны бэлиэтии, күүркэтэ сылдьыбат, нууччалыы эттэххэ, позитивнай, оптимист киһи. Биһиги аҕаларбыт-ийэлэрбит бары да оннук дьон буоланнар, Аҕа дойду Улуу сэриитин туох баар ыарахаттарын кыайдахтара. Кини оҕо сылдьан Чурапчы көһөрүллүүтүгэр түбэспитин кэпсээн ыһа-тоҕо сылдьыбат. Ким кутургуйатын таарыйтарыан баҕарыай? Кэм-кэрдии да аастар, ол кыһарҕаннаах кэм өйдөбүлэ дууһа бааһа буолан иҥэн сырыттаҕа. Истиэҕиҥ эрэ кини кэпсээнин.

«Оонньооботох оҕо сааһым»

«Иэдээн соҕотоҕун кэлбэт эбит. Алдьархайдаах сэрии саҕаланаатын кытта биһиэхэ, Чурапчыга, сут-кураан бүрүүкээн, сир-дойду кубарыччы хаппыта. Аһатан олорбут алаастарбыт сып-сыыгынас аһыҥанан туолбуттара, аны тыаҕа түүлээх үөн үөскээн туох үүммүтү утары сиэн иһэрэ. Эр дьон эдэр-сэнэх өттө фроҥҥа ыҥырыллан биһиги, оҕолор, адьас кырабытыттан үлэҕэ эриллибиппит. Мин холкуоска 1941 сылтан үлэлээбитим, ийэм оҕус сиэттэрэр этэ. Сайын куул айаҕын талахха тиирэн баран, хонуу устун сылдьан аһыҥа куйуурдуурбутун өйдүүбүн.
Дьэ ол аас-туор олох сатыылаан турдаҕына, 1942 сыл күһүнүгэр, Чурапчы 41 холкуоһун фроҥҥа балыктата диэн ааттаан хоту көһөрөр буоллулар. Билигин Чурапчы көһөрүллүүтүн туһунан барыта суруйуллан, сыыппаралар-чахчылар чопчуланан, сыанабыл бэриллэн турдаҕа. Оттон оччолорго байыаннай бириэмэ уурааҕа –сокуон. Дьоммут улаханнык хараастар, айманар этилэр. Биһиги дьиэттэн бэһиэ буолан – ийэм, 15 саастаах убайым Вася, үстээх уонна сэттэлээх балтыларым Катя, Харыйаана, мин – төрөөбүт-үөскээбит Хайахсыппытыттан арахсан, айаҥҥа туруммуппут. Кыра оҕолор сыарҕаҕа олорон айаннаабыттара, мин, 12-лээх киһи, Бэстээххэ диэри сатыы хаампытым. Унньуктаах уһун айан этэ, аны тиийэн баран, өрүс кытылыгар күһүҥҥү хахсаакка баарса кэтэһэн өр олорбуппут. Хоргуйуу, өлүү-сүтүү Бэстээхтэн саҕаламмыта.
Ол буолан Эдьигээн Натааратыгар хаар үллүктүү түспүт, тыал-буурҕа тымныынан чыһыыра турар кэмигэр (алтынньы ый 2 күнүгэр – З.И.) тиийбиппит. Биһигини, үс көһүүгэ тиийбит холкуос дьонун, ким да күүппэтэх этэ. Дьааҥы хайатын быарыгар кураанах кытылга сүөкэммиппит. Чугас эргин туох да суох! Үөт талахтар төбөлөрүн холбоон, таҥаһынан бүрүйэн, сиргэ сытан утуйарбыт. Ийэм убайбынаан, дьону кытары кыттыһан, үүнэ турар мастары кэрдэн хахха дьиэ оҥостор кыһалҕаҕа күһэллибиттэрэ. Кытаанах кыстык этэ, хоргуйан, тымныйан ыал ыалынан эстибитэ, ити кыһын хайахсыттар 120-чэ киһилэрин сүтэрбиттэрэ. Балтыларым босхоҥноон сытан хаалбыттара.
Кэнники олохпут арыый көммүтэ дуу, иккис сылбытыгар миигин «бу оҕо тоҕо үөрэммэт» диэн, биир былаас киһитэ көрөн, Мэҥкэрэҕэ илдьэн интернакка уган кэбиспитэ. Онно иккис-төрдүс кылаастарга үөрэммитим.
Сэрии бүппүтүн кэннэ 1946 сыл күһүнүгэр дойдубутугар эргиллибиппит. Ити будулҕаҥҥа хайдах тыыннаах ордубуппутун билигин да сөҕөбүн. Ийэбэр Варвара Трофимовнаҕа махтанабын, кини туруу үлэһит, айылҕаттан күүстээх-уохтаах буолан, биһигини, оҕолорун, өлөр өлүүттэн быыһаатаҕа. Араас үлэҕэ барытыгар үлэлиирэ: бэрэбинэ да таһыытыгар, балык тууһааһыныгар, интернакка асчытынан. Балтыбын Харыйаананы сэллик балыыһатынан, детдомунан сылдьыбытын булан, төттөрү ылбыппыт. Баччаҕа кэлэр быатыгар буолуо, көһүүгэ тиийбиппит нөҥүө сылыгар «инбэлииттэри төттөрү ыытабыт» диэннэр, кинини ийэм эдьиийэ Матрена Трофимовна Борисова дойдутугар илдьибитэ. Кэлин үтүөрэн, хата, үлэһит бэрдэ буолбута, ийэбиниин ыанньыксыттаабыттара.
Аҕам Лев Иннокентьевич Прокопьев 1942 сыл бэс ыйыгар сэриигэ барбыта, сураҕа суох сүппүттэр ахсааннарыгар сылдьара. Кэлин, үлэһит буолан бараммын, военкомат архыыптарын хасыһан билбиппит: аҕам уоттаах сэрии толоонугар 1944 сыл олунньу 23 күнүгэр охтубут. Кини көмүс уҥуоҕа Украина Днепропетровскай уобалаһын Кривой Рог оройуонугар баар Скеливетка диэн сиргэ көмүллэн сытарын туһунан докумуон көстүбүтэ.
Сэрии кэнниттэн хойукка дылы ас-таҥас мөлтөҕө, бурдук ас суоҕа. Ол эрэн биһиэхэ, көһөрүү алдьархайын мүччү түспүт дьоҥҥо, дойдубут аҥаардас салгына да көмөлөһөр курдуга. Мин интернатынан эҥин сылдьан, кэлин Чурапчы орто оскуолатыгар үөрэнэн онус кылааһы бүтэрбитим. Бу санаатахха, оҕо сылдьан кинигэ ааҕааһын суох, бириэмэ көстүбэт буолара, куруук үлэлэтэн тахсаллара. Хата, идэбин сөпкө таламмын, кэлин ону ситиспит эбиппин».

Бибилэтиэкэр Биэрэ[/b]

Вера Львовна Дьокуускайга культпросвет училище библиотечнай салаатын бүтэрэн, библиотекарь идэтин ылан, 1958 сыллаахха төрөөбүт оройуонугар Одьулууҥҥа ананан үлэлии кэлбит. Онтон ыла ханна да халбарыйбакка, нэһилиэк уонна оскуола библиотекаларыгар отучча сыл эҥкилэ суох үлэлээн, дьон-сэргэ убаастабылын ылбыт. Дойдутугар кинини баччааҥҥа дылы «бибилэтиэкэр Биэрэ» диэн аатынан билэллэр.
Манна олоҕун аргыһын Дьячковскай Терентий Терентьевиһы көрсөн, дьиэ-уот тэринэн, үс кыыс оҕону төрөтөн, дьоллоох ийэ-аҕа буолбуттара.
– Ийэбит куруук олох үөһүгэр сылдьара, ол кэмнэргэ библиотекарь нэһилиэккэ ыытыллар араас тэрээһиннэргэ төһүү күүс буолара, – диэн кэпсиир кыыһа Сусанна Терентьевна Дьячковская, ХИФУ Научнай библиотекатын үлэһитэ. – Сайынын от үлэтигэр буһара-хатара. Үрэх-Күөрэ учаастагар, Бабаҕаҕа, Хараандыйа, Ыыстаах, Төҥүргэстээх фермаларын үлэһиттэригэр, отчуттарга бэлисипиэтинэн сылдьан кинигэ таһара. Ферма үлэһиттэрин көрдөрүүлэрин «кыһыл муннукка» түмэрэ. Күһүн аайы нэһилиэк олохтоохторун хаһыакка, сурунаалга сурутууларын тэрийэн ыытара. Ийэм онно сурутууну үчүгэйдик ыытан, обком грамотатынан наҕараадаламмыта. Кулууп маассабай үлэтигэр, субботниктарга куруук инники күөҥҥэ сылдьара, ону үс төгүл нэһилиэк сэбиэтин депутатынан талылла сылдьыбыта туоһулуур. Оскуола библиотекатыгар үлэлиир кэмигэр педколлективы кытта иитэр-сырдатар бары үлэҕэ тэбис-тэҥҥэ сылдьара. Кыра библиотека иһэ толору оҕо буолар этэ. Ийэбит араас суруйааччыларга аналлаах быыстапкалары, стендэлэри оҥороро. Оҕолорго уларсыбыт кинигэлэрин ис хоһоонун ыйыталаһан баран тутар этэ. Кинигэ ааҕар сатабылы, кинигэҕэ харыстабыллаах сыһыаны биһиэхэ ийэбит иҥэрбитэ. Дьиэбитигэр эмиэ, библиотекаҕа курдук, кинигэлэрбит тустаах миэстэлэригэр туралларын ирдиирэ, эдьиийдэрбинээн аахпыт кинигэлэрбитин тэтэрээккэ испииһэктээн иһэрбит.
Вера Львовна кэлин, пенсияҕа да тахсан баран, олох үөһүгэр сылдьыбыт. «Үлэлээбит коллективын кытары ситими быспат этэ, агитзона концердарыгар кыттара, инсценировкаларга оонньуурун сөбүлүүрэ. Аны дуобатчыт бэрдэ, олох хойукка дылы нэһилиэгин чиэһин улуус таһымыгар көмүскээн, күрэхтэһиилэргэ кыттара», – диэн кэпсииллэр оҕолоро. Кэргэнэ Терентий Терентьевич ыалдьан 1989 сыллаахха күн сириттэн барбыта.
Кыргыттара бары үөрэхтэнэн, олоххо бэйэлэрин суолларын булан, талан ылбыт идэлэригэр специалист бэртэрэ. Туохтан да толлон турбат үлэһиттэр, кыайыгастар, минньигэс астаах хаһаайкалар. Барытыгар холобур – ийэлэрэ. Удьуор утумун биэс сиэн оҕо, икки хос сиэн салҕыыллар.
«Уһун үйэлэнии сэкириэтинэн хамсаныы, үлэ буолар», – диир Вера Львовна. Кини кыһын куоракка кыыһыгар олорор, сайын саҕаланаатын кытта дойдутугар талаһар. «Ааспыт сыллааҕы сайын Одьулууммут ууга баран, «дьиэҥ суох, ханна бараҕын» диэбиттэригэр син биир тиийбитим, дьон дьиэтигэр олорон сайылаабытым. Кыанарым тухары тыабар тахса турар буоллаҕым дии», – диир ытык кырдьаҕас.
«Үөлээннээхтэрим өлөн-сүтэн бүттүлэр, кэпсэтэр да киһим суох буолла», – диэн сонньуйар. Кини аҕыйах сыллааҕыта Чурапчы көһөрүүтүн 70 сылыгар анаммыт Эдьигээн, Булуҥ, Кэбээйи улуустарынан «Демьян Бедный» теплоходунан айаҥҥа сылдьан кэлбитин кэпсиир. «200-чэкэ буолан сырыппыппыт. Мин барымаары кэтэмэҕэйдээбиппин «оннооҕор баттыктаахтар бараллар» диэн агитациялаабыттара. Хата, кимнээҕэр үчүгэйдик сылдьан, уруккуну-хойуккуну санаһан, чэпчээн ахан кэлбитим. «Шведскэй остуол» буолан ас үчүгэйин аһаабыппыт», – диэн үөрэ-көтө ахтар.

Чурапчы алдьархайын туһунан кыбытык тыл

Сир Ийэ, кырдьык да, кыараҕас. Биһиги, сахалар, кылгастык сэһэргэһэ түстүбүт да, уопсай билэр дьонноох, аймахтыы да буола түһэбит. Ол курдук, Вера Львовна миэхэ олус чугас. Кини дьоно, Прокопьевтар, мин аҕабынан аймахтарым – удьуор аҕа ууһа Илларионовтары кытары биир түөлбэҕэ олорон, үгүс үөрүүнү да, хомолтону да тэҥҥэ үллэстибит ыаллыылар эбит. Вера Львовна мин аҕабынаан Кешалыын (Сут-кураан оҕото, ыалдьан эдэр сааһыгар өлбүтэ. – З.И.) биир паартаҕа олорон үөрэммит. Оттон кини кыра кыыһа Сусанналыын мин Сылаҥ оскуолатыгар үрдүкү кылаастарга бииргэ үөрэммиппит. Ситигирдик.
Чурапчы иэдээнин, көһөрүллүү кыттыылаахтарын туһунан мин элбэхтэ суруйан турабын. Оччотооҕу былаас биир сыыһа уурааҕа чурапчыларга эрэ буолбакка, аҕыйах ахсааннаах саха норуотун бүтүннүүтүгэр хайдахтаах улахан охсууну аҕалбыта, тэмтэриппитэ – историябыт «хара мэҥэ». Ол туһунан кэнэҕэски ыччаппыт билиэхтээх, умнуо суохтаах.
Ити Натаараҕа, оройуон кииниттэн 400 км сытар сиргэ, кырыа кыһын саҕаланыыта (сибээс суох, көмө суох!) оҕолуун-уруулуун кураанах кытылга быраҕыллыы – чахчыта өлөр өлүүгэ ыытыы. Ким туга-ханныга онно билиннэҕэ! Дьоммут барахсаттар хорсун санааларынан, үлэҕэ үөрүйэхтэринэн, кыһалҕаны туруулаһан кыайар үгэстэринэн имири эстибэккэ, тыыннаах ортохторо. Хор, нөҥүө сылыгар, сири-дойдуну билсэн, дьонун-сэргэтин кытта бодоруһан, айылҕалыын «эн-мин» дэспит дьон буолан, бултаан-балыктаан фронт сакааһын толорууга инники күөҥҥэ тахсан барбыттар.
Ити курдук, олоххо ураты тардыһыы, күүстээх санаа биһиэхэ, кинилэр оҕолоругар, ген таһымыгар бэриллэн сырыттаҕа. Онон, иирэ талах курдук имиллэн улааппыт сэрии оҕото Вера Львовна этэринии, биһиги, чурапчылар, хаһан да, ханнык да ыарахаттарга өлөн-охтон биэриэхпит суоҕа.

Зинаида ИЛЛАРИОНОВА.