Үлэ — сыралаах: түмүк да баар

— Саарбаҕа суох, саа­май суолталаах түгэн­нэртэн биирдэстэрэ – бу Дьокуускайга бэс ыйыгар буолбут РФ Федерация Сэбиэтин иһинэн Арктикаҕа уонна Антарктикаҕа Экспердэрин сэбиэтин көһө сылдьар мунньаҕа. Манна РФ Арктикатааҕы зонатын туһунан федеральнай сокуон барыла дьүүллэһиллибитэ. Мунньаҕы Федерация Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Валентина Матвиенко салайан ыыппыта.
РФ Арктикатааҕы зонатыгар ханнык сир-уот киириэхтээҕин туһунан эрэ буолбакка, Арктикаҕа төрүт суолталаах сокуон концепциятын туһунан кэпсэтии барбыта. Манна сүрүн ис хоһооно – бу зона атын ханна да суох усулуобуйаларыгар хаһаайыннааһын ураты быраабылаларын олохтооһун, ону сэргэ кини оҥорон таһаарыытын, тырааныспарын уонна социальнай инфраструктуратын сайдыытыгар судаарыстыба өттүттэн өйөбүлү көрүү. Онон биһиги, биллэн турар, Хотугу Муустаах акыйаан кыраныыссатыгар чугас оройуоннарбыт барылара бу кэнэҕэски сокуон дьайыытыгар киирэллэрин туруорсабыт. Биһиэхэ маннык 13 оройуон баар, оттон сокуон барылыгар баара-суоҕа 5 эрэ киирбитэ. Бу туһунан мунньахха эмиэ кэпсэтии барбыта. Санаа атастаһыытын түмүктэрэ үөрдэллэр. Федерация Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Валентина Матвиенко салалтатынан мунньах кыттыылаахтара этиилэрбитин өйөөтүлэр.
Итинтэн итэҕэһэ суох суолталаах түгэн – «РФ аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттарын бырааптарын мэктиэлиир туһунан» Федеральнай сокуон 7-с ыстатыйатыгар көннөрүүлэри киллэрэр туһунан СӨ Ил Түмэнин, Россия кэккэ парламентарийдарын уонна Федерация Сэбиэтин чилиэннэрин (ол иһигэр Саха сириттэн сенатордар Вячеслав Штыров уонна Александр Акимов) кыттыгас сокуону көҕүлээһиннэрин Госдума ылыммыта. Бу түмүгэр аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттар түөлбэлээн олорор сирдэригэр кинилэр бырааптарын уонна интэриэстэрин көмүскээһиҥҥэ анаан, бу дьон бэрэстэбиитэллэриттэн муниципальнай тэриллии баһылыгын сэбиэтин олохтоох салайыныы уорганнара тэрийэр быраабы ыллылар.
2014 сылга биллэриллибит Арктика сылын салгыытын быһыытынан «СӨ Хоту сирин аҕыйах ахсааннаах норуоттара түөлбэлээн олорор сирдэригэр сир аннын туһанааччы промышленнай хампаанньалары кытта хардарыта үлэлэрин боппуруостарын правовой сүрүннээһин» диэн парламент истиилэрэ буоллулар. Манна ити сирдэргэ промышленность дьайыытын сокуонунан сүрүннээһин туһунан кэпсэтии тахсыбыта.
— Анатолий Анатольевич, Саха сирин сүрүн промышленноһын оҥорон таһаарыытыгар олохтоох каадырда­ры үлэлэтиигэ өрөс­­пүүбүлүкэ интэ­риэс­тээҕин биллэрбитэ ыраатта. Ол эрээри манна киһини астыннарар түмүктэр тустарынан билигин этиллибэт. Мииринэйгэ буолбут парламент истиилэрин кэнниттэн балаһыанньа уларыйыа дуо?
— Чахчы, бу проблема уруккуттан баар, онон да буолуо, Мииринэйгэ буолбут кэпсэтиигэ биһиги сылтан ордук кэмҥэ бэлэмнэммиппит. Сэтинньи 24 күнүгэр «СӨ сиригэр-уотугар үлэни ыытар промышленнай тэрилтэлэргэ үлэһит илиини тардыы уонна сыһыарыы» диэн темаҕа парламент көһө сылдьар истиилэрэ буолан ааспыттара. Урукку өттүгэр үлэ барбытын үрдүнэн, ким баҕалаах маннык тэрилтэлэргэ үлэлиэн сөп диэн билигин этэр кыахпыт суох. Хампаанньалар олохтоох дьону үлэҕэ ыла сатаабаттар, өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр специалистары бэлэмнииллэрин уонна манна вахта ньыматынан үлэҕэ аҕалалларын ордороллор.
Өрөспүүбүлүкэ бэйэтэ да бүгүҥҥү күҥҥэ диэри бу туһаайыыга утумнаах уонна кэлимсэ үлэни ыыппакка олороро итиннэ эмиэ төрүөт буолбута. Онон стратегияны уларытар тоҕоостоох этэ. Мииринэйгэ буолбут мунньахха кэккэ суолталаах быһаарыылар ылылыннылар. Бастакытынан, биһиги эдэр специалист туһунан сокуон барылын оҥоруохтаахпыт, ону сэргэ «Үрдүк уонна орто профессиональнай үөрэхтээх специалистары контрагынан тус сыаллаах бэлэмнээһин туһунан» уонна «СӨ-гэр үөрэх туһунан» сокуоннарга көннөрүүлэри киллэрэрбит күүтүллэр. Иккиһинэн, кэккэ федеральнай сокуоннарга, чуолаан «Сир аннын туһунан» сокуоҥҥа көннөрүүлэри киллэриэхтээхпит. Холобурга, бу сокуоннар сир аннын туһанааччыны олохтоох каадырдары үлэҕэ тардарыгар эбээһинэстиэх тустаахтар.
Манна даҕатан эттэххэ, биһиги номнуо икки оробуочай бөлөҕү тэрийдибит: бастакыта Бүлүү бөлөх улуустарга туһаайыылаах, иккиһэ – киин уонна илин эҥэр оройуоннарга. Бу үлэҕэ олохтоох дьаһалталары, үөрэх управлениеларын, дьарыктаах буолуу Департаменын тардыы суолталаах – кинилэр эмиэ бэйэлэрин каадырдарын үлэҕэ олохтооһуҥҥа интэриэстээх буолуохтаахтар.Түмүк баар буолуо диэн эрэнэбин.
— Политическай сезон кэмигэр парламент нөҥүө туох да хара баһаам сокуон барыла ааһар. 2015 сылга олортон ханныктар тутаах суолталаах буоллулар?
– Саарбаҕа суох, кризис олус судургута суох усулуобуйаларыгар таҥыллыбыт судаарыстыба бюджета. Кинини дьүүллэһии да уустук этэ: барыта 92 көннөрүү киирбититтэн 58 ылылынна. Түмүгэр, төһө да ыарахаттар баалларын үрдүнэн, биһиги бырабыыталыстыбаны кытта биир санааҕа кэлэрбит ситиһилиннэ. Бюджет 164 млрд 338 мөл. солк. кээмэйинэн таҥылынна.
Сыл суолталаах докумуоннарын ортотугар – өрөспүүбүлүкэ баһылыга киллэрбит «СӨ-гэр тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын туһунан» сокуон барыла. Бу кэнэҕэски сокуонтан дьон элбэҕи эрэйэр. Чуолаан, туһааннаах усулуобуйалар тэрилиннэхтэринэ, кини салаа көдьүүстээх сайдыытыгар тирэх буолуохтаах. Ол эрээри иккис ааҕыыга депутаттар да, бырабыыталыстыба да ымпыктаан-чымпыктаан үлэлииргэ күһэллиэхтэрэ.
Өссө биир суолталаах докумуон – «СӨ-гэр стратегическай былааннааһын» (бастакы ааҕыыга ылылынна). Манна стратегическай былааннааһын докумуоннарын уонна кыттыылаахтарын кэрискэтин быһаарыыны таһынан, итинник докумуоннары уопсастыбаҕа дьүүллэһии туһунан нуорма көрүллэр.
Биллэн турар, «уһук илиҥҥи гектар» туһунан федеральнай сокуон барыла улахан мөккүөрү тарта. Өрөспүүбүлүкэ парламена бу сокуон барылын сүнньүнэн өйөөбүтүн үрдүнэн, биһиги ааҕарбытынан, кини Уһук Илин олохоохторун интэриэһин толору учуоттаабат. Чуолаан, бастакы уочаратынан учаастактар төрүт олохтоох нэһилиэнньэҕэ бэриллиэх тустаахтар, сокуон олоххо түһүмэхтэринэн киириэхтээх, о.д.а. Элбэх мөккүөрдээх түгэннэр баалларын учуоттаан, биһиги сокуону 2018 сыл тохсунньу 1 к. күүһүгэр киллэрэр туһунан этии оҥордубут. Ити боппуруостарга Госдума туһааннаах кэмитиэтин кытта үлэлиир оробуочай бөлөх парламеҥҥа тэриллиэхтээх.
— Экономикаҕа таҥнары түһүү ардыгар ханнык эрэ быһаарыылары суһаллык көннөрөн биэриини ирдиир. Ити сокуону оҥоруу үлэтигэр сабыдыаллаата дуо?
— 9 ый түмүгүнэн солкуобай долларга сыһыаннаан чэпчээһиниттэн бюджет биллэрдик аһара толорулунна. Ити түмүгэр бастакы уонна иккис кыбартаалларга депутаттар 16 млрд солкуобай кэриҥэ үбү хаттаан тыырдылар, онон эрдэттэн бюджекка киирбэтэх объектартан үгүстэрэ тутуллалларыгар үбүлээһин баар буолла. Ордук бу социальнай инфраструктураны таарыйар.
Төрдүс кыбартаалга кризис содула ордук билиннэ. Бриллианнары, алмаас сырьетун атыылааһын, баҕарыллыбытын курдук, актыыбынайдык барбата. Ол икки ардыгар ньиэп баррелын сыаната түһэ турар, оттон доллар сыаната үүнэр. Онон 2016 сылга тахсыан сөптөөх уустуктарга бэлэм буолуохтаахпыт.
Ити үрдүнэн 2015 сылга өрөспүүбүлүкэ социальнай эбэһээтэлистибэлэрин барытын толордо: хамнаһы төлөөһүҥҥэ, социальнай мэктиэлэргэ уо.д.а. Итилэр 2016 сылга эмиэ көрүллэллэр. Үгүс өттө бэйэ дохуоттара туолуутуттан уонна федеральнай субвенциялартан тутулуктаныаҕын да иһин, балаһыанньа туруктаах буолуо диэн эрэнэбит.
— Парламент кэлэр сылга былааннарыгар туох киириэҕэй?
— Сис кэмитиэттэр этиилэрин киллэрдэхтэринэ, сааскы сессия былаана тохсунньу саҥатыгар оҥоһуллуоҕа. Ол эрэн 8 пленарнай мунньаҕы, кэккэ парламент истиилэрин тэрийиэхпит диэн номнуо билигин этиэххэ сөп.
Бастакы кыбартаалга тыа дьонун, өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин аҥаарын таарыйар тирэх докумуону – тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын туһунан сокуону бүтэһик ааҕыыга ыларбыт күүтүллэр. Манна олус элбэх этии киирдэ, билигин да киирэ турар. Онон кулун тутарга диэри ыкса үлэлиэхпит.
Итини таһынан, 2016 сыл – бу Госдума быыбардара. Сотору кэминэн быыбар иннинээҕи киирсии күүскэ тэнийиэҕэ. Онон кэлэр сыл политика өттүгэр баай ис хоһоонноох буолара сабаҕаланар.
Ханнык да түгэҥҥэ олохпут хайдах буолара үгүс өттүгэр бэйэбититтэн тутулуктаах. Онон Саха сирин дьоно Саҥа дьылы инникигэ эрэллээх, үчүгэй настарыанньалаах көрсөллөрүгэр баҕарыам этэ. Олоҕу тупсарар айымньылаах көҕүлээһиннэр элбии турдуннар! Бөҕө доруобуйаны, дьолу уонна тапталы баҕарабын!

Елена ВОРОБЬЕВА суруйуута.