Владимир Прокопьев: «Нэһилиэнньэ интэриэһин көмүскүүр сөптөөх этиилэр оҥоһулуннулар»

Манан сиэттэрэн, Ил Түмэн сир сыһыан­наһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев биһиги ыйытыыларбытыгар хоруйдаата.
— Владимир Михайлович, биир сокуон барылыгар тоҕо икки уураах ылылынна?
— Кырдьык, буолан ааспыт сессияҕа икки уураах ылылынна. Ахсынньы 17 күнүнээҕи уураахха депутаттар сокуон барылын концепциятыгар харда оҥордулар, этиилэрин туһаайдылар. Бу сокуон барылын Ил Түмэн депутаттара сүрүннээн өйөөтүлэр, ол эрээри итэҕэстэри ыйар тоҕоостооҕун уураахха бэлиэтээтилэр. Ол курдук, биһиги көрөрбүтүнэн, Уһук Илин уокуругар төрүт олохтоох, түөлбэлээн олорор дьон интэриэһэ толору учуоттамматах, сир сыһыаннаһыыларыгар сорох боппуруостар сокуоннарга эппиэттээбэт түгэннэрэ баалларын ыйабыт. Онтон ахсынньы 18 к. ылыныллыбыт уураах ис хоһоонун эттэххэ, биһиги бу сыыһалары туоратыыга сокуон тустаах ыстатыйаларыгар этиилэрбитин – көннөрүүлэри киллэртэрэри бэлэмнээн, сокуону иккис ааҕыыга Госдума депутаттара көрүүлэригэр анаан, регламеҥҥа олоҕуран ылбыт уураахпыт. Барыта холбоон 10 сү­рүн этии бэлэмнэннэ уонна Дума тустаах кэмитиэтигэр ыыты­лынна.
— Сүрүн этиилэр, көннөрүүлэр тустарынан тугу этиэҥ этэй?
— Бастатан туран, сокуону оҥорооччулар этэллэринэн, сокуон үлэҕэ киирдэҕинэ, дойду ханнык баҕарар муннугар олорор киһи Уһук Илин территориятыгар көһөн кэлэн олохсуйара, сир ылара судургу ньымаҕа олоҕуруохтаах диэн эппиттэрэ. Ол эрэн, бу барылга ити киһи хайдах көһөн кэлэн олохсуйара, регламена суох. Биһиги ол иһин «ценз оседлости», ол эбэтэр гражданин биэс сыл устата олохсуйан баран биирдэ бас билиигэ сирин учаастагын ыларын туруорсабыт.
Иккиһинэн, биһиги санаабытынан, Уһук Илин уокуругар төрүт олохтоох нэһилиэнньэ интэриэһэ учуоттаныахтаах, ол эбэтэр, сир учаастага бастакытынан олохтоох дьоҥҥо бэриллиэхтээх диибит, ол иһин биһиги этэбит, сокуон олоххо киириитин үс түһүмэххэ үллэрэн, бастакы түһүмэххэ – олохтоох муниципалитеттарга олорор дьоҥҥо, иккискэ — Уһук Илин уокуругар олорор дьоҥҥо, үһүскэ – РФ атын уобаластарын олохтоохторугар биэриэххэ диэн. Онно эбии биир учаастакка хас да сайабылыанньа баар буоллаҕына, сири олохтоох киһиэхэ бастакынан биэрэри туруорсабыт.
Маны таһынан, сир учаастага хас төгүл бэриллэрэ – «принцип однократности» диэн бырайыакка суоҕун бэлиэтээтибит. Бу сир учаастага сүрүннээн туохха анаан, хайдах туттулларын бэрэбиэркэлиир механизма ыйыллыбатах. Ол иһин, чуолкайдаан чааһынай дьиэ тутуутугар, бааһынай, фермерскай, чааһынай кэтэх хаһаайыстыбаҕа, тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарыытынан дьарыктаныыга бэриллиэхтээх уонна ханнык көрүҥҥэ бэриллэрин субъект сокуонунан бигэргэтиэххэ наада диибит.
Биир өттүнэн ыллахха, биһиги Сахабыт сирэ ураты айылҕалаах, ирбэт тоҥҥо олоробут, ытык кэрэ сирдэрбит, кыра ахсааннаах норуоттар сирдэрэ-уоттара өссө да ситэри статустара бигэргэнэ илик, бу манна 2016 сылтан үп-харчы көрүллэн тустаах үлэ барыахтаах.
— Саха сирэ, маны таһынан, өссө сиртэн хостонор баайдааҕынан биллэр.
— Биһиги этиибит — биир. Учуоттаммыт, ол эбэтэр бу сир учаастага өскөтүн үөрэтиллэн, сирин баайа баара биллэр, кыраныыссата ыйыллыбыт, иһитиннэрии киинигэр баар буоллаҕына, бу сир бэриллиэ суохтаах. Уопсайынан, сир учаастагын сир баайын хостуурга анаан көрдүүр дьоҥҥо аккаастыыр наадалааҕын ыйабыт.
— Атын өссө ханнык аккаастыыр төрүөттэри ыйыаҥ этэй?
— Биһиги биир туруорсуубут — өскөтүн олохтоох нэһилиэнньэ, нэһилиэк уопсай мунньаҕар эбэтэр референдумҥа олоҕуран бу сир бэриллибэтин туһунан бигэргэппит буоллахтарына, ордук чуолаан бу кыра ахсааннаах норуоттар түөлбэлээн олорор сирдэригэр уонна ураты харыстанар сирдэрбитигэр сыһыаннаах, оччоҕо сир бэриллиэ суохтаах. Уонна биһиги биир этиибит — маһы бэлэмниир сыаллаах дьоҥҥо эмиэ аккаастыырга.
— Бу сокуону депутаттар арыый хойут үлэҕэ киирэрин туруорсаллар. Туох сыалтан?
— Сокуон үлэҕэ 2018 сыл тохсунньу 1 күнүттэн киирэрэ оруннаах диэн этиилээхпит. Билигин ааптардар 2016 с. ыам ыйын 1 күнүттэн дииллэр. Биһиги этиибитинэн, ити болдьоххо диэри хаалбыт сир учаастактарыгар докумуоннарын гражданнар ситэри толорор кыахтаныа этилэр.
— Сир учаастагын сайаапкатын ханнык баҕарар регионтан Интернет ситимин нөҥүө биэриэххэ сөп диэн буолар. Оттон биһиги нэһилиэктэрбитигэр, улуустарга да сибээс быстар мөлтөх.
— Биһиэхэ Интернет ситимэ түргэнинэн арҕаа регионнары кытары тэҥнэспэппит. Ол иһин Интернет ситимэ бытаан сирдэригэр суругунан киллэрэр бэрээдэги олохтуурга туруорсабыт.
Госдума ахсынньы 18 к. бу сокуону бастакы ааҕыыга ылынна. Онно биһиги Госдумаҕа үлэлиир депутаттарбытыгар эрдэттэн этиилэрбитин ыытан турабыт. Ол иһин Федот Тумууһап итиниэхэ маарынныыр ис хоһоонноох этиилэри оҥордо.
Ол эрэн, Саха сирин позицията маннык диэн тоһоҕолоон бэлиэтиэххэ баар этэ. Бу этиилэри бэлэмнииргэ элбэх дьон, биэдэмистибэлэр икки ардыларынааҕы хамыыһыйалар тэриллэн үлэлэстилэр. Правительство, депутаттар, Баай-дуол, сир сыһыаннаһыыларыгар министерство, Общественнай палата, аҕыйах ахсааннаах норуоттар, улуустар бэрэстэбиитэллэрэ кыттыгас үлэлэрин түмүгүнэн бу этиилэр түмүлүннүлэр. Маны таһынан Ил Дархан бэйэтин суругун Госдума туһааннаах кэмитиэтигэр ыытан турар. Бу сокуон барыла РФКП, Аграрнай партия регионнааҕы салааларыгар дьүллэһиллибитэ. Биһиги кэмитиэппит иһинэн киэҥ ыҥырыылаах мунньахтарга алтынньы 14 к., ахсынньы 10 к. этиилэр дьүүллэһиллэн, кэмитиэт быһаарыытынан сокуон барылыгар көннөрүүлэр Ил Түмэн сессиятыгар киллэриллибиттэрэ.
Уопсайынан эттэх­хэ, сокуон барылын дьүүл­лэһиигэ бириэмэ төһө да ыгымын аахсыбакка туран, республика өттүттэн нэһилиэнньэ интэриэһин көмүскүүр сөптөөх этиилэр, көннөрүүлэр оҥоһулуннулар диэн сыаналыыбын. Ил Түмэн быһаарыытынан, мин салалтабынан анал хамыыһыйа тэрилиннэ, састаабыгар уопуттаах норуот депутаттара В.Н.Губарев, И.И.Шамаев, Г.П.Пара­хин, В.М.Власов киирдилэр, Госдума фракцияларыгар, кэмитиэттэригэр өссө да үлэ ыытан, республика этиилэрин туруулаһарга, туруорсарга бэлэммит.

Ил Түмэн пресс-сулууспата.