Саха сирин кэскилигэр үлэлиэ

Глобальнай сылыйыы, ирбэт тоҥ муус араҥатын ириитэ курдук кыһалҕалар кэлиҥҥи 30-50 сылларга үөскээбит курдуктар. Дьиҥнээҕинэн, саҕаланыыта ырааппыт буолуон сөп. Сир-халлаан куйаарыгар тахсыталыыр арааһынай уларыйыылар, көстүүлэр уһун кэмҥэ «иитиллэллэрэ», биир оннук тэтимнээхтик «кимэн киирэллэрэ» уонна «дэлби тэбэллэрэ» үчүгэйдик үөрэтиллибит биллэр дьыала.

А.Н.Федоров, Ирбэт тоҥ үнүс­түүтүн криогеннай ландшафтарга лабаратыарыйатын сэбиэдиссэйэ, география наукатын хандьыдаата. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ирбэт тоҥу харыстыыр сокуонун барылын көҕүлээччилэртэн биирдэстэрэ.

— Лабаратыарыйабыт, — диир Александр Николаевич, — криогеннай ландшафка — ирбэт тоҥноох сир ньууругар — килиимэт дьайыытыттан туох уларыйыылаах процесстар баралларын чинчийэр. Ааспыт үйэ 70-80-с сылларыгар диэри, аан дойдуга ирбэт тоҥ проблемата дьиҥэр турбатаҕа. Сылыйыы бара турарын наука мэлдьэспэт буолан баран, дьиҥнээҕинэн, ирбэт тоҥ ол дьайыыны тулуйуон, уйуон сөп этэ. Сылыйыы элбэх кэмнэрин этэҥҥэ туораан, баччаларга тиийэн кэллэҕэ дии. Дьэ, ол эрэн ала-чуо билигин, ирбэт тоҥ араҥатыгар алдьатыылаах криогеннай процесстар — сир аннын мууһа ууллан дьөлө түһүүтэ, суураллыыта, үллүүтэ, сиҥниитэ үөскүү турар кэмнэрэ буолла. Бу сэрэхтээх дьайыылар сир аннынааҕы муус ууллуутун, ол онтон уу үөскээһинин кытта сибээстээхтэр.

Оттон урут хайдах этэй? Сыл аайы барар сир ириитэ, сир аннынааҕы дьапталҕа мууска тиийбэт этэ. Саха сиригэр сыллааҕы орто тэмпэрэтиирэ 1965 сылтан үрдүү турар. Ол саҕана – 10 кыраадыс буоллаҕына, билигин – 7 кыраадыс. Ити – 3 кыраадыс араастаһыыны мыына санаамыахха наада. Бу – Ленскэй, Өлүөхүмэ килиимэтэ буолар. Онно ирбэт тоҥноро маардаах сирдэригэр эрэ арыы-арыы быһытталанан бааллар.

Ирбэт тоҥ проблемата Саха сиригэр эбэтэр Арассыыйаҕа эрэ турар диэн өйдөөмүөххэ наада. Бастатан, ирбэт тоҥҥо алдьатыылаахтык дьайар көстүүлэр, аан дойду ирбэт тоҥугар бүттүүнүгэр бэлиэтэнэллэр. Сайдыы өрүүтүн икки өрүттээх: прогресс уонна регресс. Хайа эрэ уобаласка инники диэки тоҕу түһүөҥ, туохха эрэ кэхтии тахсыа. XX үйэ – тиэхиньикэ,  XXI үйэ – технология сайдыылара. Оттон бу сайдыы төттөрү өрүтэ –киһи харбааһыннаах дьайыытын кытта быһаччы сибээстээх, ол аата  «киһи факторыттан» тутулуктанар техногеннай проблема.

Биһиги кэммитигэр ирбэт тоҥ үөскэтэр уустуктара, этиллибитин курдук, аан дойдуга бүттүүнүгэр сыһыаннаахтарынан, үгүс дойдулар учуонайдара бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса сибээстээхтик үлэлииллэр. Биһиги онтон туора турар бырааппыт суох. Саха сирэ, туох да мөккүөрэ суох, ирбэт тоҥ «ийэтинэн-аҕатынан» сокуоннайдык ааҕыллар.

Биһиги үнүстүүппүтүн кытта Дьоппуон, Кэриэйэ, АХШ, Германия, Скандинавия дойдуларын учуонайдара бииргэ үлэлэспиттэрэ үйэ чиэппэриттэн орто. Хардарыта көдьүүстээх уонна туһалаах бииргэ үлэлээһин ыытыллар диэтэххэ, киэргэтэн этии буолуо суоҕа. Омук кэллиэгэлэрбит көмөлөрүнэн, стационарнай баазаларбыт лаппа тубустулар, наука тэрилинэн, прибордарынан кыаҕырдыбыт. Эмиэ омук кэллиэгэлэрбит бэчээккэ таһаарбыт үлэлэринэн, кинилэр оҥорбут түмүктэринэн биһиги көҥүллүк туһанабыт.

Манна сыһыаран эттэхпинэ, кэлин сылга ирбэт тоҥ наукатыгар саҥа арыйыы баар буолла. Урукку өттүгэр Саха сирин саамай халыҥ ирбэт тоҥо Марха өрүс баһыгар, алмаастаах Айхал үөһээ өттүнэн 1500 миэтэрэ халыҥнаах сытар дэнэрэ. Бу ирбэт тоҥ 300 миэтэрэтэ муустаах ирбэт тоҥнооҕунан, онтон аллараата – 2, – 3 кыраадыстаах туустаах уулааҕынан ааҕыллар. Красноярскай кыраай Таймыырыгар 1100 миэтэрэ халыҥнаах дьиҥ ирбэт тоҥ сытар сирэ арылынна. Таймыыр бу ирбэт тоҥо географическай өттүнэн Саха сирин ирбэт тоҥун кытта биир провинция састаабыгар киирсэрин бэлиэтиэххэ наада.

Ирбэт тоҥ үөскэтиэхтээх уус­туктарын бэлэмнээх көрсөр инниттэн, хайдах дьаһанабыт уонна тугу оҥоробут диэн боппуруостары бэйэбитигэр туруорунуохпутун наада. Ирбэт тоҥ экологиятыгар уонна кини туругар оҥоһуллар тастан куһаҕан дьайыылар содуллара норуот хаһаайыстыбатын араас салааларыгар охсуулах буолуохтарын сөп. Хостуур бырамыысыланнаска, тутууга, суолу оҥорууга, инфра-устуруктуураны тэрийиигэ, тыа хаһаайыстыбатыгар, о.д.а. салааларга. Ол түмүгэр, сүрдээх улахан проблема үөскээн тахсыан сөп. Күүстээх ирбэт тоҥ сүрүннээн хотугу курдааһыннарга уонна хайалаах сирдэргэ үөскээн сытар. Аныгы технологияны туттуу, туһаныы бара турар. Холобур, Кытай Тибиэт муустаах сирдэригэр анал турбаларынан тымныыны үрдэрэн чиҥэтэн баран, наадалаах үлэлэри ыытар.

Ирбэт тоҥунан дьарыктанааччылар аан дойдутааҕы тэрилтэлэрэ (түмсүүлэрэ) баар. Сыл аайы кэриэтэ түмсэн, сүбэ мунньах ыыталлар. 2016 сыллааҕы мунньахтарыгар аан дойдутааҕы ирбэт тоҥ туруорар проблемаларын уонна ол содулларын бэлиитиктэргэ киэҥник быһааран биэрэр уонна балаһыанньаттан тахсарга кинилэр күүстэрин туһанар туһунан резолюция ылыныллыбыта.

Өрөспүүбүлүкэбитигэр граж­­­данскай, уопсастыбаннай хамсааһын күүһүрэн киирэн иһэрэ сүрдээх үчүгэй дьыала. Эдуард Романов диэн тутааччы идэлээх эдэр киһи, ирбэт тоҥу көмүскүүр сокуон баара  буоллар диэн санаатын эппитэ. Ити идьиэйэбитинэн Ил Түмэн сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьевка тахсыбыппыт. Онуоха кини сокуон барылын ырытан оҥорор туһунан этии киллэрбитэ. 15 киһилээх сокуону көҕүлүүр бөлөх тэриллибитэ. В.М.Прокопьевы кытта бастайааннай сибээһи тутуһабыт.

Саха сиринээҕи чинчийэр кэлим эспэдьииссийэ бырагырааматын иһинэн, 2017 сылга ирбэт тоҥ кутталлаах сирдэрин каартата оҥоһулунна. Ирбэт тоҥо куттал­лаах сирдэргэ улахан кээмэйдээх тутуу, тыа хаһаайыстыбатын, о.д.а. үлэлэрэ ыытыллыа суохтаахтар. Биһиги, исписэлиистэр, өрөспүүбүлүкэ сирин-уотун 25%-нын ирбэт тоҥ кутталлаах зоналарыгар киллэрэбит. Өссө чопчулаан эттэххэ, итинник сирдэргэ сүрүннээн саха дьоно-сэргэтэ түөлбэлээн төрөөн-ууһаан, иитиллэн олорор Бүлүү сүнньүн, киин уонна Илин эҥээр улуустара киирэллэр.

Ирбэт  тоҥ үнүстүүтүн учуонайдара 90-с сыллартан саҕалаан, сир-уот алдьаныытын кэтээн көрөр полигоннары өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тэрийтэлээбиттэрэ. Олорор сирин-уотун ньуура алдьана турарын, туһаттан тахсан иһэрин олохтоох дьон-сэргэ бэйэтэ үчүгэйдик билэн олорор. Өрөспүүбүлүкэ туһааннаах сокуона таҕыстаҕына, сир-уот алдьаныытын-кээһэниитин туоратар, онтон көмүскэнэр, бобууну-хаайыыны олохтуур, о.д.а. хайысхалаах дьаһаллар ылыллыахтара. Судаарыстыбаннай, муниципальнай уорганнар, уопсастыбаннай күүстэр соруктара чопчуланыахтара.

Киин куораппыт турар сирин анна мууһа суох, онон куттал суоһаабат. Дьиҥнээх ирбэт тоҥо 250 миэтэрэ халыҥнаах, оттон үөһэ турар Маҕаҥҥа 450 миэтэрэҕэ тиийэр. Маны геокриологическай процесс­тар дьайыыларынан олохтоммут тус-туһунан ирбэт тоҥ ландшаба үөскээһининэн быһаарыллар. Дьокуускай 10 тыһыынча сыллааҕыта үөскээбит ирбэт тоҥ ландшафтаах. Куорат аннын ландшабыгар өрүс үөһүн сүүрүгэ улахан дьайыылаах.

Киһи туһанар араҥата сүн­ньүнэн 10-20 миэтэрэ халыҥнаах үрүт араҥа буолар. Сир аннын баайын туһаҕа таһаарыыга дириҥник түһүү таһаарыллар. Ирбэт тоҥ үөскэтэр проблематыгар хостуур бырамыысыланнас ыытар үлэтэ-хамнаһа булгуччу учуоттаныахтаах. Улахан иэннээх сиргэ-уокка кэлимсэ хостуур үлэ ыытыллар буоллаҕына, сэрэҕи үөскэтиэн сөп. Ирбэт тоҥу үөрэтээччилэртэн үгүстэрэ уҥа кытылга хиимийэ собуотун тутуу сабаҕалааһын былаанын утардылар. Павловскай мыраанын ирбэт тоҥо итинник тутууну уйар кыамтата суох.

Ирбэт тоҥ харыстабылын туһунан сокуон үлэлээтэҕинэ, «Дальнай Востоктааҕы гектар» Саха сиригэр салгыы олоххо киириитигэр кытаанах ирдэбиллэр олохтонуох­тарын сөп этэ. Эмиэ ол курдук, «Урутаан сайдар сирдэри-уоттары» чопчулааһыҥҥа, сокуоҥҥа олоҕурбут киритиэрийдэринэн салаллыы баар буолуохтаах.

Кэпсээммэр кытыаран этэн аһардахпына, айылҕа гааһын хачайдыахтаах «Сибиир далааһына» үөс турба өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар 1200 килэмиэтир усталаах ааһар. Мантан 400 км ирбэт тоҥноох, биһиги үнүстүүппүт исписэлиистэрэ маны үөрэппиттэрэ икки сыл буолла. Турба Саха сирин соҕуруу өттүнэн ааһар буолан, арыы-арыы бысталанан сытар ирбэт тоҥноох. Билиҥҥитэ экологияҕа куттала суох. Туһаҕа киирдэҕинэ, толору кыаҕынан үлэлээн бардаҕына, атын проблемалар туран кэлиэхтэрин сөп. Ньиэби уонна гааһы баһылааһын Арҕаа Сибиирдээҕи эпопеятыгар таһаарыллыбыт хобдох холобурдар биһиэхэ уруок буолуохтаахтар.

Сахабыт сирин ирбэт тоҥун харыстабыла норуоппут историятын, мифологиятын, бөлү­һүөпүйэтин, омук быһыытынан уратытын таһынан, олоҕун-дьаһаҕын, экэниэмикэтин тутулун уонна, саамай кылаабынайа, инники кэскилин кытта быһаччы ситимнээх. Ситинник сыалынан-соругунан сирдэтиниэхтээхпит.

Ирбэт тоҥу чинчийиигэ оло­ҕун анаан үлэлии сылдьар учуонай кэпсээниттэн мин, сэһэргэһэ олорор киһи, үөрдүм. Аҥаардас наука интэриэһинэн эрэ салайтаран буолбакка, дойдутун, дьонун-сэргэтин туһугар ыалдьар сырдык санаалааҕыттан.

Сирин-уотун 65%-на ирбэт тоҥ­ноох модун судаарыстыба, ол географическай уратытын ха­рыстыыр  анал сокуона суоҕа дьик­тиргэтиэн эрэ  сөп. «Этиҥ этэ или­­гинэ, бааһынай кириэстэнэн сап­сыныа суоҕа» диир өс хоһооно, араа­һа, бу түбэлтэҕэ сөп түбэһэрэ дуу.

Ил Түмэн бу кэлиҥҥи пле­нар­­най мунньаҕар «Саха Өрөс­пүүбүлүкэтигэр ирбэт тоҥу харыс­­тааһын туһунан» сокуон барыла иккис ааҕыыны ааста. Бу боппуруос Арассыыйа Бэдэрээссийэ­тигэр бүттүүнүгэр сыһыаннааҕын бы­һыытынан, өрөспүүбүлүкэбит барылаамана Судаарыстыбаннай Дуу­маҕа бэртээхэй батыһыннарар уонна үтүгүннэрэр холобуру көрдөрбүтүнэн ааҕыахтаахпыт.