Б.Ө.Ойуунускай уонна төрүт итэҕэл

Б.Ө.Ойуунускай төрөөбүт омуга бэйэтин төрүт итэҕэлигэр сыһыаннаах көрүүлэрин анаан-минээн  үөрэтэ сылдьыбыттаах. Хайа да омук төрүт итэҕэлэ, кини сомоҕолоһуутугар уонна духуобунай сайдыытыгар быһаарар сабыдыаллааҕын, улуу киһибит билинэрэ уонна бигэргэтэрэ.

Былатыан Ойуунускай этногра­фияҕа сыһыаннаах үлэлэрэ сүн­ньүнэн өрөспүүбүлүкэ наукаҕа киинин архыыбыгар баар. Ол эрээри, саха төрүт итэҕэлин туһунан сорох суруйуулара СӨ национальнай архыыбыгар эмиэ баалларын санатабын.

Бастатан, Б.Ө.Ойуунускай салайааччылаах Саха Киин Ситэрии­лээх Кэмитиэтин (ЯЦИК) 1924  ахсынньы 24 күнүнээҕи «Обращение Президиума ЯЦИК,  к якутскому трудовому населению с разьяснением истинной природы шаманов» диэн ыҥырыытыттан быһа тардан билсиэххэ. (Маннык быһа тардыылар архыыпка хараллан сытар дөкүмүөннэртэн ылыллыбыт буоланнар уонна ис хоһоонноругар сыыһа-халты тахсыбатын инниттэн, нууччалыы суруллубуттарынан бардылар. – П.К.). «Там же, где люди стали образованными, где много школ, лечебниц и пр. просветительных заведений, шаманов нет и быть не может. …Шаманство — большое зло. А шаманы  ловкие и хитрые люди, с выгодой для себя использующие народную темноту и несчастье. …Кто верит и уважает шаманов, тот поддерживает обман.

… До тех пор, пока народ не перестанет верить в духов и шаманов, встать  на путь полного возрождения невозможно. Наше слово якутской интеллигенции и всем культурным работникам, всеми силами  помогите родному народу освободиться от мрачного шаманства, этого грубого наследия темного прошлого, ярко свидетельствующего об осталости и невежестве родного народа и усильте вашу просветительскую работу…»

Бассабыык былааһа туругурбутун кэнниттэн, киин Арас­сыыйаҕа таҥара үөрэҕин, эрэлиигийэни («Религия – опиум для народа». В.И.Ленин этиитэ) утары эйэ­лэһимтиэтэ суох охсуһуу саҕаламмыт эбит буоллаҕына, холобур, Саха сиригэр өссө ойууннааһыны кытта охсуһуу эбиллэн биэрбитэ. Бас­сабыык ааттааҕа, хомунньуус туйгуна Былатыан Ойуунускай, өссө эдэр өрөспүүбүлүкэ биир үрдүкү салайааччыта киһи, итинтэн атын ыҥы­рыыны таһаарыан сатаммат этэ.

Ойуун уонна ойууннааһын, бэйэтин историческай кэмигэр, бэйэтин төрүт уопсастыбатын сүрүннээһиҥҥэ, салайыыга уонна түмүүгэ сүүнэ оруолламмытын да иһин, сыыйа-баайа ити уратылаах өрүттэрин сүтэрэн, оччотооҕу дьон-сэргэ өйүгэр-санаатыгар, итэҕэйиитигэр олоҕуран ордон хаалбыт көннөрү ойууннааһыҥҥа кубулуйбута. Уонна, оттон хайа баҕарар итэҕэлгэ курдук, эмиэ сыыйа-баайа араас албыннар уонна албыннааһыннар күүстээхтик өтөн киириилэриттэн, сахаларга, бэл, 19-с үйэҕэ ойууннааһын албаннаах сарыала өлбөөдүйэ быһыытыйбыта. Саҥа былаас, саҥа уопсастыба олоҕор, ойууну уонна ойууннааһыны хайдах да гынан киэргэтэҥҥин тыыннаах хаалларар кыах суоҕа төрдүттэн мөккүөргэ турбат этэ.

Б.Ө.Ойуунускай эдэр өрөс­пүүбүлүкэ салайааччытын быһыытынан, ити соругу өйдүүр эрэ буолбакка, эт-хаан ылынара. Оттон төрүт саха, илбистээх тыллаах айар үлэһит уонна учуонай буоларынан, ойууннааһыҥҥа сыһыана төрдүттэн атын этэ. Ону кини «Кээрэкээн», «Улуу Кудаҥса», «Кыһыл Ойуун», о.д.а. айымньылара уонна историческай, этнографическай үлэлэрэ толору көрдөрөллөр.

1917 сыл ахсынньы 27 күнүгэр доҕоругар Максим Аммосовка суругуттан: «Считая себя родным и неотьемлемым членом своей нации, начинающей эру своей исторической жизни, в настоящем, желал бы бросить взгяд на прошлое и настощее, и тем раз и навсегда наметить путь для своей деятельности отчасти своих коллег современников». Улуу Саха Ойуунускай норуотун кэлэр кэскилин, кини кэнчээри ыччатын иитиигэ-үөрэтиигэ ханнык хайысхаларынан, туох үлэ барыахтааҕын бэрт эрдэттэн толкуйдуур эбит. Ол хайысхалартан биирдэстэринэн омугун итэҕэлин талан ылбыта мээнэҕэ буолбатах.

Б.Ойуунускай сахалар ойуун­нааһынтан ураты, айыыларга итэҕэллэрин бэлиэтиир. Былыргы быдан дьылларга сайда сылдьыбыт сырдык итэҕэл үгүс өрүттэрэ хойут  хара ойууннааһынан солбуллубуттарын: «…Если бы не подоспело христианство, то Якутская область дала бы действительную черную веру с черной магией (ап хомуһун) и бледный-бледный пучок доброго духа», — диир.

Б.Ойуунускай, быралыйбыт былыргыны хаһыстахха, урукку дьыллар уорҕаларын сэгэттэххэ эрэ, саха итэҕэлин уһуга-кырыыта арыллан биэриэн сөбүн үчүгэйдик билэрэ. Саха итэҕэлигэр сыһыаннаах «О происхождении религии», «Из царства колониального рабства в царство свободы. Введение к истории якутов» 1930 сыллаахха илиинэн суруллубут үлэлэрэ буолаллар.

Бу үлэлэригэр саха итэҕэлэ хайдах уларыйан испитин, таҥаралар уонна иччилэр киһи аймах күннээҕи олоҕор дьайыыларын быһаарар. Дьахтар кэптээх айыылары, иччилэри уонна абааһылары ааттаталаан туран, кинилэр тустарынан быһаарыылары биэрэр. Ордук ытыктанар уонна үрдүктүк тутуллар иччилэри: Иэйэхсит, Айыыһыт, Аан Алахчын Хотуттары,  Үөһээ дойду Айыы Умсуур уонна алта Аан Намыһын удаҕаттары, саамай күүстээх дьахтар иччилэри: Улуутуйар Улуу Суорун Тойон аймахтарын утары көрдөрбөт Ытык Иэрэҕэйи, улуу хотуннара Хотун Куохтуйаны, кыргыс таҥаратын  Хабаа Дьохтуойан Куо-Холбонньой Күл –Көлүнньэҕи ааттаталыыр.

Ойуунускай быһаарыытынан, аллараа дойдуга барыларынааҕар күүстээх үс дьахтар абааһы баар: ол – Уот Күкүрүйдээн, Ала Буурай уонна Ытык Хахайдаан буолаллар. Ойуунускай суруйарынан, удаҕаттар ойууннардааҕар кырдьаҕас төрүттээхтэр уонна үөһэ тураллар. Айыыһыкка уонна Иэйэхсиккэ аналлаах сиэри-туому билбэт ойуун, Үрдүк Айыыларга кыайан тахсыбат, кинилэр санааларын таппат. Ол иһин маннык ойууннар ыһыаҕы кыайан ыһар кыахтара суоҕун бэлиэтиир.

Ыһыах ыһыллыытын, Ойуунускай, самаан сайын салаллан кэлиитин уонна үрүҥ илгэни, туох баар төрдүнү-төбөнү төрүттээччи Ийэ удаҕаҥҥа сүгүрүйүүнү кытта ситимниир.

Ойуунускай этэринэн, анатыылаах, ыйаахтаах ойууннар омук өйө-санаата самныбыт, сүрэ тостубут кэмигэр үөскүүллэр эбит. «…Ойуун, удаҕан үйэтин кэнниттэн үөскээбит. Саха ойууна, саха омуга олохсуйаары санаммыт иккис сиригэр тас өстөөҕүттэн кыайтаран, үүрүллэн, санаата самныбыт кэмигэр үөскээбит. Ол быһыытынан,  ойуун кэп туонуута, онтон  кыырыыта наар ааттаһыы уонна көрдөһүү, толук биэрии уонна ытааһын-соҥооһун аргыстаах буолар», — диир.

Ойуунускай маннык көрүүлэрин сорох чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Аке Хюлькранц учуонай: « Ойууннааһын  дьиҥ толору итэҕэл дэниэн сатаммат, итэҕэл сүрүн тутулун сорҕото эрэ буолар. Хотугу Евразия норуоттарыгар ойууннааһын итэҕэллэрин сүрүн өттүн тута сылдьар курдук буолан баран, син-биир норуот итэҕэлинэн ааҕыллар кыаҕа суох», — диэн бэлиэтиир. Биллиилээх историк Сергей Токарев: «Сибиир төрүт омуктарын баһыйар аҥаардарыгар ойууннааһын, итэҕэллэрин сэһэннэригэр төһө да сүрүннүүр өрүт курдук буолбутун иһин, итэҕэллэрин дьиҥ иһин сорҕотугар эрэ сабыдыаллаах буолар», — диэн эппит.

Ойуунускай уочаркатыгар сахаҕа ойууннааһын монгуоллартан уонна бүрээттэртэн силис тардарын бэлиэтиир. Кырдьык, акадьыамык Приклонскай сахаларга ойууннааһын монгуоллартан кэлбитин туһунан эппитэ баар. Сыылынай, этнограф В.Трощанскай суруйбутунан, сахаларга бастаан алгыс сиэрин-туомун ыытар үрүҥ ойууннар баар буолбуттар. С.Токарев сабаҕалааһынынан, сахаларга аҕа ууһун культун жрецтэринэн айыы ойууннара буолаллар. Этнограаф Н.Алексеев бигэргэтэринэн, сахаҕа итэҕэл уонна онуоха сыһыаннаах-сиэр туом, кини түүр тыллаах атын омуктары кытта  Киин Аасыйа истиэптэригэр ыаллыы олордоҕуна киирбит. Түүр тылын чинчийээччи Н.Антонов: «Таҥараны уонна жрецтэри кытта ситимнээх тиэрминнэр бары түүр төрүт тылыттан үөскээбиттэр. Оттон хара ойууннааһын тиэрминнэрэ – монгуоллартан», — диэн бэлиэтээбитэ. Э.Пекарскай «Айыы ойууннара, ойуун таҥаһа уонна дүҥүрэ суох, Үрүҥ Айыыларга сүгүрүйэллэр уонна алгыыллар» диэбитэ.

Б.Ойуунускай, сахалар ойууннар араҥастарыгар, кинилэр көмүллэ сытар сирдэригэр хаһан да сүгүрүйбэттэрин, сиэри-туому толорботторун ыйар. Улахан ойуун өлүү уутун туорууругар далаһаҕа наадыйар. Ол далаһата силигэ сиппэтэҕинэ, ойуун бэйэтин уруутун-аймаҕын толук туттан, кинилэр уҥуохтарынан ситэринэн, өлүү уутун туоруур. Ол иһин улуу ойуун хаһан да уруута-аймаҕа суох буолар диэн суруйар.

«Былыргы саха көрүүтүгэр, — диир Ойуунускай, — дойду иччитэ, син эмиэ киһи курдук, маска дьиэлэнэр. Былыргы саха ыал буолбутун, сүөһү-сылгы туппутун үс суолунан бэлиэтиир: балаҕаныгар аал уоту оттон  буруо унаарытар. Тэлгэһэтигэр сэргэ анньар, баҕана туруорар. Сэргэтэ – сылгы сүрэ, баҕаната – оҕус бэлиэтэ. Саха бу курдук ыал буолан, дьиэ-уот тэринэн баран, сир-дойду иччитин эмиэ олохсутуон, кини үтүө санаатын тэйитимиэн баҕалаах буолар».

Б.Ойуунускай саха христианскай миэрэҕэ тардыллыан иннинээҕи кэмҥэ ыһар ыһыахтарыгар тохтоон ааһар. Ийэ үйэтин итэҕэлэ толору киэптээх этэ: улахан ыһыахтар, кыра ыһыахтар ыһыллаллара, Айыыһыты атаарыы тэриллэрэ. Саха омуга ол кэмҥэ олорор сириттэн күүс өттүнэн күһэйиллэн үүрүллэ илик буолан, былыргы төрүт дойдутун, төрүт норуотун эрэлиигийэтин умна илигэ диир.

Ыһыах туһунан маннык этэр: «Общий смысл и значение этого обряда понять иначе как моление восходящему солнцу, в лице которого должны были чествовать, несомненно, Юрюнг Айыы (Белого Создателя), как главного виновника произрастания травы и зелени, молочного изобилия, размножения скота и людей. Древние якуты были солнцепоклонниками. У якутов мы находим религиозную идеологию древнего пастушеского быта, так сказать, в чистом виде. Такая идеология, конечно, не могла бы родиться среди таежных дебрей холодной Якутии».

Б.Ойуунускай сахалар тустарынан, кинилэр төрүт  итэҕэллэрин туһунан олоҕо суоҕунан суруйар дьону сорунуулаахтык утарар. Холобур, Гмелин диэн этнограф-учуонай, минералогия бэрэпиэссэрэ Георги этиилэрин төрдүттэн ылымматын биллэрэр. Ол курдук, бу учуонайдар сахалар саҥа төрөөн түспүт оҕо хаҕын сииллэрин туһунан суруйан тураллар. Айыыһыты атаарыы сиэрин-туомун толорууга, дьахталлар балаҕаҥҥа эр дьоно суох хаалалларын Гмелин учуонай туох эрэ куһаҕаҥҥа, сааттаахха күтүрүүрүн, Ойуунускай төрдүттэн киэр тибэр. «Такова, несомненно, та обывательская логика, которая будучи подогреваема христианским высокомерием завоевателей и ненавистью к  инаковерующим, в конечном итоге должна была привести к сложению интересующей нас злостной клеветы, которая позже в устах примитивного этнографа Гмелина превратилась уже в научную истину», — диир.

Арассыыйа атын итэҕэллээх эбэтэр «языческай» дэнэр самнарыылаах, сэнэбиллээх таһымҥа тутар норуоттарыгар христианскай итэҕэли соҥнооһун бэлиитикэтин Б.Ойуунускай маннык тылларынан сыаналыыр: «У якутов, например, эпоха христианизации, которая  в первое время, несомненно, сопровождалась распадением народа на два враждующих лагеря, сторонников и противников крещения, оставила в их фольклоре много злостных измышлений об обычаях и нравах якутов-язычников, искоренявшихся не мытьем, так катанием».

Архыып дөкүмүөннэринэн, холобура, 1852 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы улууһа 7 111 эр киһилээҕэ. Бу кэмҥэ улууска ойууннааһынынан дьарыгырар 115 киһи баара бэлиэ­тэммит. Бу 115 киһиттэн аҥаара даҕаны дьиҥнээхтик ойууннуур эбит буол­лаҕына, улуус хас 100-түү эр киһитигэр биирдии ойуун тиксэр буолан тахсар. Оттон бу кэмҥэ улууска 5 таҥара дьиэтэ уонна 15 чосуобуна үлэлии турбуттара эбээт. Оччотугар олохтоохтор ойууннарга ордук чугас тураллар эбит дуу, таҥара дьиэлэригэр дуу диэн ыйытык үөскээн тахсар. Аны туран, ыраахтааҕы кэминээҕи ханнык да дөкүмүөннэргэ удаҕаттар ахсааннара ыйыллыбат. Удаҕаттар ахсааннара ойууннардааҕар аҕыйах буолуохтара гынан баран, кинилэри адьаһын даҕаны ахсааҥҥа киллэрбэт буолуу, бу олох төрдүттэн сыыһа сыһыан буолар. Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэнниттэн эрэ, удаҕаттар ахсааннара ыйыллар буолбут.

Түмүктээн эттэххэ, саха норуотун албаннаах уола Б.Ө.Ойуунускай төрүт итэҕэл боппуруоһугар суруйбут үлэлэрэ улахан болҕомтону эрэйэллэр. Аптаныамыйалаах өрөспүүбүлүкэ биир тумус салайааччыта, хомунньуус баартыйа чулуу саллаата Былатыан Өлөксүөйэбис Ойуунускай хараҥа итэҕэли, ойууннааһыны булгуччу утарыахтааҕа өйдөнөр. Сэбиэскэй былаас хара бастакы сылларыттан, аарыма дойду бүттүүнүн үрдүнэн, итэҕэли утары эйэлэһимтиэтэ суох охсуһуу биллэриллибитэ уонна, дьэ, кырдьык, сууһарыылаах охсуһуу барбыта. Саха сиригэр Б.Ө.Ойуунускай итинник хампаанньаны хайа баҕарар баһылаан-көһүлээн ыытар кыахтааҕа. Түҥ хараҥанан ааҕыллар дойдуга оннук үлэни ыытан аата-суола, чыына төһөлөөх үрдүө этэй.

Суох кини итинник чэпчэки уонна халтархай суолу тутуспатаҕа. Кини учуонай, бөлүһүөк, суруйааччы-мыслитель буоларынан, наукаҕа олоҕуран, науканан дакаастаан үлэлиир хайысханы талбыта. Оччолорго тарҕаммыт үгэһинэн, үрдүттэн саба быраҕан, бартыыйынай куоһуру куйах оҥостон, аҥаардастыы самнарыылаах, кэлтэйдии кыайыылаах кимэн киириини, үлтү сынньыыны ханнык да түгэҥҥэ, хайдах да быһыыга-майгыга туттубатаҕа уонна туһамматаҕа. Соччонон кини уус-уран айымньылара, наукаҕа олоҕурар үлэлэрэ, уочаркалара, суруйуулара дириҥ суолталаахтар уонна үйэлээхтэр. Сахабын дэнэр, норуотун историятын сэргиир ким баҕарар, Б.Ө.Ойуунускайы ааҕар уонна билэр эбээһинэстээх.

Петр Корякин,

СӨ Национальнай архыыбын дөкүмүөннэри туһаныыга отделын начаалынньыга.

Прокопий ИВАНОВ бэчээккэ бэлэмнээтэ.