1031

16 июня 2017 в 11:51

Доҕордоһуу ситимин салҕаан

 

Киргизия суруйааччыларын бырабылыанньатын сэкирэтээрэ Токтоболот Абдумомунов 1966 сыллаахха Саха сиригэр Киргизия литературатын нэдиэлэтигэр кэлэ сылдьан “Сүүстэ истибиттээҕэр, биирдэ көрбүт ордук” диэбиттээх. 1966 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускайга суруйааччылар эйгэлэригэр эрэ буолбакка, Саха сирин олохтоохторугар сэргэх, биһирэнэр тэрээһин буолбута. Саха сиригэр бырааттыы Киргизия өрөспүүбүлүкэтиттэн суруйааччылар кэлэннэр, үгүс көрсүһүүлэргэ кыттыбыттара.

Ол улахан тэрээһин туһунан бэчээккэ элбэхтэ таһаарбыттар. “Кыым”, “Социалистическая Якутия” хаһыакка көрсүһүүлэртэн репортажтар, ыалдьыттары кытары интервьюлар, санаа атастаһыылар сотору-сотору бэчээттэммиттэр. Бу суруйуулартан да сабаҕалаатахха, Саха сиригэр киргиз литературатын нэдиэлэтэ үрдүк таһымнаахтык ааспыт.

1966 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр Саха АССР Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын мунньаҕар биэс боппуруоһу көрбүттэр. Онтон биирдэстэринэн атырдьах ыйын 16-22 күннэригэр Киргизия литературатын нэдиэлэтин ыытыы буолбут. Мунньах түмүгүнэн Киргизияттан кэлбит ыалдьыттары көрсүү, сырытыннарыы былаанын бигэргэппиттэр, “Хотугу сулус” сурунаалга Киргизия суруйааччыларын талыллыбыт уус-уран айымньыларын таһаарарга, Саха сиринээҕи кинигэ издательствота киргиз суруйааччыларын айымньыларын хомуурунньугун таһаарарыгар этиилээх тахсарга быһаарбыттар.

Литературалар доҕордоһуулара – норуоттар доҕордоһуулара

 Бу курдук девизтээх Саха сиригэр Киргизия литературатын нэдиэлэтэ 1966 сыл атырдьах ыйын 16 күнүгэр саҕаламмыт. Бу икки бырааттыы өрөспүүбүлүкэҕэ суолталаах тэрээһин ылбычча ыытыллыбатах. Саха суруйааччылара уонна киргиз суруйааччылара ол сылларга айымньылаахтык алтыһан, билсэн кэлбиттэр. Ол туһунан “Хотугу сулус” сурунаал кылаабынай редактора Дмитрий Кириллин 1966 сыл атырдьах ыйын 14 күнүгэр “Доҕотторбутугар Киргизияҕа сылдьан” диэн ыстатыйата тахсыбыт. Д. Кириллин Фрунзе куоракка Киргиз суруйааччыларын сийиэһигэр кыттыбытын кэпсиир. Бу иннинэ Киргизияҕа Саха сирин суруйааччыларын бөлөҕө Киргизия сиригэр бара сылдьыбыт эбит. Салгыы кини икки өрөспүүбүлүкэ суруйааччылара ситимнээх үлэлэрин туһунан суруйар. “Киргизскэй литература, эмиэ биһиэнин курдук, Улуу Октябрьскай литератураттан ыла төрүттэнэн, сириэдийэ сайдыбыт литература... Чингиз Айтматов айымньылара биһиги дойдубут бары норуоттарын тылларыгар тылбаастаммыт... Биһиги издательствобыт бу күннэргэ Ч. Айтматов сэһэннэрин кинигэтин сахалыы тылынан таһааран эрэр, оттон “Ийэ сирэ” диэн кини аатырбыт сэһэнинэн оҥоһуллубут пьесата быйыл биһиги театрбытыгар ситиһиилээхтик барда. Эмиэ Саха музыкальнай драматическай театра “Ким буруйдааҕый?” диэн Т.Абдумомунов пьесатын туруорар” диэн ыстатыйатыгар суруйбут. Киргизия өттүттэн саха суруйааччыларыгар эмиэ чиэс-бочуот оҥоһуллубутун туһунан бэлиэтиир. “Киргизия издательствотыгар Саха сирин суруйааччыларын айымньыларын хомуурунньуга бэчээккэ бэлэмнэнэр. Оттон биһиги издательствобыт Киргизия суруйааччыларын хомуурунньугун бэлэмниир. Ити курдук икки бырааттыы литературалар хардарыта сибээстэһиилэрэ сылтан сыл ахсын сайдан, кэҥээн иһэр” диэбит.

Бырааттыы өрөспүүбүлүкэ ыалдьыттарыгар уруй

Хаһыакка тахсыбыт матырыйааллар Киргизия литературатын нэдиэлэтэ Саха сиригэр өрө көтөҕүллүүлээхтик, толору ис хоһоонноохтук ааспытын туоһулууллар. 1966 сыл атырдьах ыйын 17 күнүнээҕи “Кыым” хаһыакка “Киргизия уонна Москва суруйааччыларын Якутскайга көрсүһүү” диэн төбөлөөх Киргизия литературатын нэдиэлэтигэр кэлбит ыалдьыттары көрсүһүүттэн репортаж тахсыбыт. Бастаан Москваттан ССРС Үрдүкү Сэбиэтин депутата, РСФСР Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын председателэ Леонид Соболев, суруйааччы Франц Таурин, поэттар Яков Шведов, Сергей Викулов кэлбиттэр. “Мин “Өрүөлчээним” автора дорообо – саха биллиилээх поэта Күннүк Уурастыырап Яков Шведовы кууһар” диэн суруналыыс бэлиэтээбит түгэннэриттэн биирдэстэрэ.

Ол кэннэ суруналыыс Киргизия столицатыттан суруйааччылар, поэттар көтөн кэлбиттэрин сурукка түһэрбит: “Бу доҕордоһуу кутаатын биһиги тапталлаах чаҕылхай Максиммыт Ала-Тоо тэллэҕэр аан бастаан умаппыта. Ол уот умайарын саҕана киргизтэр, эмиэ биһиги курдук, саҥа үүнэн-сайдан эрэллэрэ. Социалистическай ис хоһоонноох, национальнай тас формалаах Киргизия литературатын представителлэрэ кэлиилэрин республика столицатын олохтоохторо улахан үөрүүнэн көрүстүлэр. Т. Абумомуновка, Ж. Мавляновка, Б.Сарногоевка, С. Сасыкбаевка, С. Джусуевка, К. Джунусовка, Т. Уметалиевка, С. Шимеевка тыыннаах сибэккилэр, чороонноох кымыстар – доҕордоһуу уонна ытыктабыл бэлиэлэрэ туттарыллаллар.

-- Хаан-уруу бырааттарым, сахалар, -- диэтэ харда тылыгар Киргизия суруйааччыларын делегациятын салайааччы Токтоболот Абдумомунов, -- биһиги эһиги сиргитигэр сылдьыахпытын баҕарбыппыт олус өр буолла. Ол баҕа санаабыт бүгүн дьэ туолла.”

Бу курдук атырдьах ыйын 16 күнүттэн саҕалаан өрөспүүбүлүкэ киин хаһыаттарыгар Киргизия суруйааччыларын кытары көрүһүү туһунан үгүс матырыйаал тахсыбыт. “Кыым” биир нүөмэригэр “Ыалдьыттар—ыччаттарга” диэн төбөнөн Союзтар дьиэлэригэр республика ыччатын бэрэстэбиитэллэрэ Киргизия литературатын нэдиэлэтин кыттыылаахтарын кытта көрсүһүүлэрин туһунан суруйбуттар. Онно поэттар Темиркул Уметалиев, Камчи Джунусов, Смар Шимеев, Байдулда Сарногоев, Жунай Мавлянов, Сооронбай Джусуев бэйэлэрин тылларынан хоһооннорун аахпыттарын туһунан суруйбут ( ким?). Прозаик Саткын Сасыкбаев бу көрсүһүүгэ маннык эппит: “Литератураҕа саҥа киирэр кэммэр хоһооннору суруйарым. Онтон прозаҕа олохтоохтук көспүтүм. Манна кэлээт, улуу Лена өрүс кэрэтин көрөөт, эмиэ хоһоон суруйар баҕам күөдьүйдэ”.

Күндү ыалдьыттарбыт – киргизтэр Саха сирин кытары билсиһэллэр

“Күндү ыалдьыттарбыт – киргизтэр Саха сирин кытары билсиһэллэр” диэн аатынан кылгас быһаарыылаах хаартыска “Кыым” хаһыакка тахсыбыт. Онно Леонид Соболев чороонтон кымыс иһэр, сибэкки тутуурдаах киргиз суруйааччылара мичээрдии туралларын фотограф Е. Порядин түһэрбит. Хаартыска анныгар “Бу снимокка эһиги Киргизия уонна Москва суруйааччыларын Якутскай аэродромугар көрсүһүүнү көрөҕүт” диэн суруллубут.

“Кыым” атырдьах ыйын 21 күнүгэр тахсыбыт нүөмэригэр “Максим Аммосов дойдутугар” ыстатыйа бэчээттэммит. Киргиз суруйааччылара Нам оройуонугар ыалдьыттаабыттарын туһунан суруналыыс С. Тарасов оччотооҕу кэм истиилинэн бэрт өрөгөйдөөхтүк суруйар. “Массыыналар Максим Аммосов аатынан колхозка ааһаллар. Кэлбит дьону колхоз председателэ Г.Г.Сеялов үөрүүнэн көрсөр... Мустубут дьон Токтоболот Абдумомунов этиитин улаханнык кэрэхсээн иһиттилэр:

• Эһиги биир дойдулааххыт, саха уонна киргиз норуоттарын улуу уоллара Максим Кирович Аммосов төрөөбүт, үөскээбит сиригэр, кини оонньообут хонуутугар кэлэн турарбытыттан үөрэбит. 1922 сыллаахха саха революционера М.К.Аммосов улуу Ленинныын көрсүбүтэ уонна бэйэтин сахатын эрэ норуотун дьылҕатын туһунан буолбакка, бүтүн Азия норуоттарын кэлэр кэрэ кэнэҕэски кэмнэрин туһунан кэпсэтиспитэ...”

Нам сиригэр-уотугар ыалдьыттары Максим Аммосов олоро сылдьыбыт дьиэтигэр, музейга сырытыннарбыттар, суруйааччылар Хатырык орто оскуолатын үөрэнээччилэрин кытары көрсүбүттэр.

Маны таһынан Саха сиригэр киргиз литературатын нэдиэлэтин кыттыылаахтара ССКП обкомугар, Союзтар дьиэлэригэр сылдьан дьону-сэргэни кытары көрсүбүттэр, Мирнэй куоракка ыалдьыттаан, алмаас бырамыысыланнаһын кытары билсибиттэр. Дьокуускайга Ирбэт тоҥу чинчийэр институкка, Наукалар академияларын филиалыгар, Е. Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр музейга сылдьыбыттар.

“Кыым”, “Социалистическая Якутия”, “Молодежь Якутии” хаһыаттарга Киргизия поэттарын хоһоонноро элбэхтэ бэчээттэммиттэр. Ол курдук, сахалыы тылбаастаммыт Темиркул Уметалиев “Саас”, “Киргиз сүрэҕэ”, Кубанычбек Маликов “Талас хонуутугар”, “Төрүт тылым” уонна да атын хоһоонноро бэчээттэммиттэр.

Саха сиригэр киргиз литературатын нэдиэлэтэ түмүктэммитин кэннэ “Кыымҥа” “Саҥа көрсүһүүгэ диэри!”, “Баһыыбаларыҥ, күндү доҕоттор!” диэн кэлэн барбыт ыалдьыттар суруйуулара тахсыбыт. Смар Шимеев доҕордоһуу хаһан да мөлтөөбөтүгэр, Ойуунускайы, Мординовы, Гоголевы биэрбит саха литературата чэчирии сайдарыгар баҕарбыт. Саткын Сасыкбаев: “Биһиги саха доҕотторбут, киргиз литературатын пропагандалааһыҥҥа олус элбэҕи оҥордугут. Токтогул айымньыларын таһаарбыккыт. Билигин Чингиз Айтматов сэһэннэрин кинигэтин тутан турабын. Бу дьиҥнээх истиҥ доҕордуу, табаарыстыы сыһыантан эрэ үөскээбит үтүөкэннээх дьыала”, -- диэн суруйбут. Матырыйаал түмүгэр Саха сирин Суруйааччыларын союһун бырабылыанньатын председателэ С.П.Данилов киргиз уонна нуучча суруйааччыларыгар махтанан, түмүктүүр тылын аҕалбыттар. Кини бу доҕордоһуу үтүө үөрүйэхтэрин инникитин салҕаан иһэргэ, хардарыта тылбаастаһарга, бэчээттэһэргэ ыҥырбыт.