«Хаарыан хампа күөх кытылым» киинэни устууттан саҕаланыаҕа

Киин Азияҕа киинэ чулууларын кытта

Түүр норуоттарын биллэр-көстөр судаарыстыбаннай уонна политическай деятелэ Максим Кирович Аммосов төрөөбүтэ 120 сыллаах үбүлүөйүгэр аналлаах тэрээһиннэр чэрчилэринэн өрөспүүбүлүкэбитигэр Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин литературатын уонна искусствотын Күннэрэ ыытылыннылар.
Бэс ыйын 20 күнүгэр Дьокуускайга «Өрөспүүбүлүкэ» киинэ саалатыгар Кыргыз киинэтин күннэрин аһыы буолла. Тэрээһин култуура уонна духуобунай сайдыы министрин солбуйааччы Владислав Левочкин эҕэрдэ тылларыттан саҕаланна. Ол кэнниттэн икки өрөспүүбүлүкэ кинематографистарын Союзтарын бэрэссэдээтэллэрэ Алексей Романов уонна Таалайбек Кулмендеев, «Сахафильм» киинэ хампаанньа дириэктэрэ Дмитрий Шадрин бииргэ үлэлиир туһунан сөбүлэһиигэ илии баттастылар.
Таалайбек Кулмендеев: «Бил­­лэрин курдук, кыргыз киинэтэ тэтимнээхтик сайдар. Биһиги өрөспүүбүлүкэбит Киин Азияҕа киинэ эйгэтигэр флагманынан буолабыт. Сахалары уонна кыргызтары биир силистээхпит-мутуктаахпыт, историялаахпыт, үгэстэрдээхпит ситимниир. Уруулуу түүр норуоттара буолабыт. Онон бииргэ үлэлиэхтээхпит-хамсыахтаахпыт, сайдыахтаахпыт. Бииргэ үлэлиир былааннарбыт үтүө түмүктэри аҕалыахтара диэн эрэллээхпин», — диэн эттэ. Кини Саха сиригэр Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин литературатын уонна искусствотын Күннэрэ ыытылла туралларыгар тэрийээччилэргэ истиҥ махталын тириэртэ.

SONY DSC

Киинэ устуутугар дириҥ историялаах, уопуттаах Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин кытта бу эйгэҕэ бииргэ үлэлээһин үчүгэйтэн атыны аҕалбата чуолкай. Уопут уонна сайдыыга дьулуһуу кыттыстахтарына, дьон-сэргэ өйүгэр-санаатыгар хатанан хаалар бэлиэ үлэни, киинэни айан-тутан хаалларыахтара, этэргэ дылы, тыаһы-ууһу таһаарыахтара дии саныыбын.
Кыргыз киинэтин күннэрэ режиссер Садык Шер-Нияз «Курманжан Датка Королева гор» диэн историческай-эпическэй, биографическай уус-уран киинэтин көрдөрүүттэн саҕаланна. Киинэҕэ оператор, режиссер үлэлэрэ табыллыбыттарын, артыыстар олус үчүгэйдик оонньуулларын бэлиэтиибин.

Ахсаантан — хаачыстыбаҕа

Түгэн көстүбүччэ, Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин кинематографистарын Союһун бэрэссэдээтэлин Таалайбек Кулмендеевы кытта көрсөн кэпсэтэ сырыттыбыт.
— Таалайбек Акжолтоевич, икки өрөспүүбүлүкэ кинематографистара инникитин бииргэ үлэлиир туһунан сөбүлэһиигэ илии баттастыгыт. Итиннэ туох үлэни ыытар былааннааххытый?
— Саха киинэтин туһунан истэн эрэ буолбакка, элбэх норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ фестивалларыгар сылдьан, көрөн билэбит. Икки өрөспүүбүлүкэ кинематографистара кыттыгас үлэбит биллиилээх суруйааччыбыт Чингиз Айтматов «Муора кытылынан сүүрэр Эриэн ыт» айымньытынан «Хаарыан хампа күөх кытылым» холбоһуктаах киинэни устууттан саҕаланыаҕа. Бастаан киинэ сценарийын суруйууга куонкурус биллэриэхпит. Бииргэ үлэлээһиммит биир бырайыагынан ити буолуоҕа.
Аныгы кэм тиэмэтигэр киинэ устуутугар эдэр кинематографистары кытта үлэҕэ эмиэ бырайыактаахпыт.
Ити бииргэ үлэлээһиҥҥэ бастакы хардыылар эрэ буолаллар. Инникитин Саха сирин уонна Кыргызстан кинематографистара ыкса ситимнээхтик үлэлиэхпит-хамсыахпыт дии саныыбын.
— Сылга ортотунан хас киинэни устаҕытый?
— 2011-2012 сылларга сылга ортотунан сүүстүү киинэни устар этибит. Кэлиҥҥи кэмҥэ ахсаантан хаачыстыбаҕа көстүбүт. Билигин сылга ортотунан 60-ча киинэни устар буоллубут.

Омук быһыытынан уратыгытын көрдөрөр

— Саха сирин суруйааччыларын айымньыларынан киинэ устар былааннааххыт дуо? Саха киинэтин сайдыытын туох диэн сыаналыыгын?
— Билиҥҥитэ ити үөһэ эппит бырайыактарбытынан үлэбитин саҕалыахпыт. Ол кэнниттэн Саха сирин суруйааччыларын айымньыларынан киинэ устуохпут дии саныыбын.
Кэлиҥҥи сылларга саха киинэтэ тэтимнээхтик сайдарын бэлиэтии көрөбүн. Ол курдук, үгүс киинэ фестивалларыгар ситиһиилээхтик кытталлар. Тохтоон хаалбакка, сайдыахха наада. Киинэҕэ бэйэ буочарын, истиилин буллаххытына, омук быһыытынан уратыгытын көрдөрдөххүтүнэ, сайдыы, ситиһии баар буолуоҕа.

Түөрт түһүмэҕинэн сайдар

— Таалайбек Акжолтоевич, Кыргызстан киинэтин историятын ааҕааччыларга кылгастык билиһиннэриэҥ дуо?
— Кыргызстан киинэтин төрөөбүт-үөскээбит күнүнэн 1941 сыл сэтинньи 17 күнэ буолар. Ити күн Фрунзетааҕы кинохроника студиятын тэрийии туһунан Ыйаахха илии баттаммыта. Бу студия кэлин «Кыргызфильм» диэн уларытыллан ааттаммыта. Онон киинэбит историята дириҥ силистээх. 76 сыл устата үүнэн-сайдан кэллибит.
Бастакы өҥнөөх «Салтанаат» диэн киинэбит 1955 сыллаахха уһуллубута.
Кыргызстан киинэтин сайдыытын түөрт түһүмэххэ араарыахха сөп. Бастакытынан, киинэ төрүттэниитэ. Иккиһинэн, саамай муҥутаан сайдыбыт, шедевр-киинэлэр уһуллубут 1970-нус сыллар. «Кыргызское чудо» диэн 10 уус-уран киинэттэн турар коллекция түмүллүбүтэ. Манна «Материнское поле», «Первый учитель», «Трудная переправа», «Белый пароход», «Красное яблоко», о.д.а. киинэлэр киирбиттэрэ. Үсүһүнэн, Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыытын саҕана, тутулуга суох буолуу кэм киинэлэрин устуу бириэмэтэ. Төрдүһүнэн, 2010 сылтан саҕалаан сыыппаранан технологиялар баар буолуохтарыттан ылата, киинэ сайдыытыгар саҥа түһүмэх кэм саҕаламмыта.
Сокуонунан көмүскэллээхпит

— Кыргызстаҥҥа киинэ сайдыытыгар судаарыстыба өттүттэн төһө өйөбүл баарый?
— Судаарыстыба өттүттэн өйөбүл баар. Ол курдук, 2000 сыллаахха «Киинэ туһунан» сокуон ылыллыбыта. Тустаах сокуон быһыытынан судаарыстыбаннай бюджеттан култуураҕа көрүллэр үптэн 0,1% үп-харчы көрүллэр. Ол курдук, сылга ортотунан 100 мөл. солк. бюджеттан тыырыллар. Ол эрээри, хомойуох иһин, ханна баҕарар баарын курдук, сорох ардыгар ити көрүллүбүт үп-харчы барыта кыайан кэлбэт. Ити гынан баран сокуонунан көмүскэллээхпит олус үчүгэй.
Кыргызстаҥҥа киинэ айарга-тутарга баҕалаах эдэр режиссердар, оператордар көмөлөрүнэн сайдар.
— Таалайбек Акжолтоевич, норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ фестивалларыгар төһө кыттаҕытый?
— Биһиги норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ фестивалларыгар көтүппэккэ кыттабыт. Манна биир тыыннаах туоһунан, 2015 сыллаахха бүгүн манна көстөр «Курманжан Датка Королева гор» уус-уран киинэбит Бүтүн Россиятааҕы «Ника» бириэмийэҕэ «Балтия уонна СНГ дойдуларын бастыҥ киинэтэ» номинацияҕа тиксибитэ буолар.
— Таалайбек Акжолтоевич, кэпсээниҥ иһин махтанабын.

* * *

Өрөспүүбүлүкэбитигэр Кыргызстан литературатын уонна искусствотын Күннэрэ ыытыллыылара сүдү киһибит Максим Аммосов үлэлээбит-хамсаабыт, судаарыстыбаннаһы олохтоспут сиригэр-дойдутугар уонна уруулуу норуокка ытыктабыл бэлиэтэ дии саныыбын. Билигин аан дойду балаһыанньата уларыйа-тэлэрийэ турар, уоттаах сэриилэр буола турар уустук кэмнэригэр, киһи аймахха норуоттар доҕордоһууларын боппуруоһа инники күөҥҥэ таҕыста.