Ильмень үрдүнэн сахалыы энэлгэн

Омук  удьуорун ситимэ  быста сыспыта

Ильмень күөлгэ сэбиэскэй саллааттар кыргыллыбыт чахчыларын биһиги, Саха сирин олохтоохторо, үчүгэйдик билэрбитин ааһан, ураты ыарыылаахтык ылынарбыт баар суол. Ааспыт үйэ 60-с сылларын ортолоруттан саҕалаан, чуолаан биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр ол ыраах Ильменнээҕи кыргыһыы туһунан бэчээккэ киэҥник суруллан киирэн барбыта. Байыаннай архыып дөкүмүөннэрэ көстөннөр, ол кыргыһыыга бэрт элбэх саха саллаата кыттыбыта уонна өлбүтэ биллэн тахсыбыта. Сэрии сиэртибэтэ буолбут хаарыаннаах дьоммутун аһыйыы, кэриэстээһин саҥалыы күүстээх тыына барыбытын хаттаан кууспута диэтэххэ, киэргэтии буолуо суоҕа.

Ильмень күөлүгэр сэбиэскэй саллаат ньимси охтубут түбэлтэтин ту­һунан дөкүмүөннэргэ олоҕурбут суруйуу, ол эрдэттэн табыллыбат дьыл­ҕаламмыт кимэн киириигэ  сирэй кыттыыны ылбыт уонна тыыннаах ордон хаалбыт дьон ахтыыта, билигин оҕус да кыайан тарпатынан мунньуллан сыттаҕа. Ильмеҥҥэ тахсыбыт таҥнары кырааһыннаах быстах түбэлтэ уус-уран литэрэтиирэҕэ, ускуустуба араас салааларыгар үйэтитилиннэ. Инникитин, дойдубутугар махталлаах көлүөнэлэр үүнэ-үөскүү туруох буоллахтарына, бу ытык кэриэстэбил быстыа суоҕа диэн эрэниэххэ сөп.

Билиҥҥи биһиги кэммитигэр «омук, норуот элиитэтэ» диэн өйдөбүл чаастатык туттуллар буолла. Биһиэхэ өрүүтүн да буоларыныы, кэлтэйдиир соҕус майгыннаахтык диэн эбэн этиэххэ дуу…Ол элиитэбитигэр биһиги сүрүннээн улахан салайааччыны, арааһынай тойону-хотуну, араас эйгэҕэ биллибит-көстүбүт дьоннорбутун киллэрэбит. Уопсай сүүрээҥҥэ олорсор буоллахха, син сөп курдук. Оттон норуот бастыҥ генофондата омук элиитэтигэр киирсэр кыаҕа суох дуо? Үөһээ-аллараа туралларынан араартааһына суох чулуу үлэһит, бар дьоннорун, төрөөбүт дойдуларын дьылҕатын туруулаһарга мэлдьитин бэлэм хорсун-хоодуот санаалаахтарбыт, уопсастыбаҕа кэрэхсэнэр туһалаах олоҕу олорбут дьоммут, омуктарын ахсаанын элбэтиигэ тус кылааттарын киллэрбит ийэлэрбит, о.д.а. бастыҥнарбыт – бу омукпут элиитэтин эргимтэтигэр чугаһатыллыбат дьон дуо?

Өйдөөх омуктар хас биирдии киһини, кини хаһан да, ханна да хатыламмат соҕотох бүтүн планета буоларын чорботон бэлиэтииллэр. Сир үрдүгэр хас биирдии киһи бэйэтэ уонна кини олоҕо күндүтүн итинник үрдүктүк тутан билинэллэр. Ааспыт улахан сэриигэ тыһыынчанан саха киһитэ умсубута. Сүрүннээн 20-тэн 40 сааһыгар диэри, ол кыра омук күөгэйэр күнүгэр сылдьар бастыҥ генофондата, элиитэтэ этэ. Ыраах тыылга кыра оҕону, кырдьаҕаһы кытта, төрүүр-ууһуур ыйаахтаах, ол аата омугун хаҥатар аналлаах кыыс, дьахтар сор суолламмыта. Чуолаан кыра омукка, кини хас биирдии киһитэ көмүс ыйааһыннанарын уонна суолталанарын бигэтик өйдүөх уонна билиниэх тустаахпыт.

Оччоҕуна эрэ, ааспыт ынырыктаах сэрии сиэртибэлэрэ буоланнар, олохторун ситэ олорботох хаан-уруу дьоммут туһунан сүрэҕи ньүөлүтэр, дууһаны аймыыр, ааспат-арахпат аһыы-аба сүтэн-оһон биэриэ суоҕа. Ильмень иэдээнин саха киһитэ итинник ылынар.

Үрдүкү хамаандалааччы далааһыннаах былаана

Советский лыжный батальон выдвигается на передовую в ходе Битвы за Москву. # 1941
# Автор: Аркадий Шайхет

Владимир Ильич Пестерев, история наукатын хандьыдаата. Инньэ Дыгын саҕаттан саҕалаан бу күммүтүгэр диэри, саха киһитэ кыра уонна улахан сэриилэргэ кыттыбыт түбэлтэтин уонна историятын суруйуунан анаан дьарыктанар. Кини кэпсээнин кытта билсэр бары өттүнэн интэриэһинэй буолуоҕа диэн сабаҕалыыбын.

— Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии историята улууканнаах кыайыы­ларынан, ону тэҥэ хоччоххой хотторууларынан доҕуһуолламмыт бэрт элбэх иэдээн эҥээрдээх түбэлтэлэрдээх. Өскөтө кыайыылаах-хотуулаах байыаннай эпэрээссийэлэр сиһилии суруллубут уонна дьоруойдара үчүгэйдик биллэр эбит буоллахтарына, сорох хобдох хотторуулар тустарынан байыаннай архыып саамай түгэҕин уһун сылларга хасыһан наадалаах дөкүмүөннэргин булуоххун, өссө булумуоххун сөп.

Саха биллиилээх историк учуонайа Д.Д.Петров, ааспыт үйэ 60-с сылларын саҥаларыгар Оборуона министиэрис­тибэтин Киин архыыбыгар үлэлии сылдьан, 19-с хайыһар биригээдэтин туһунан дөкүмүөннэргэ түбэһэр. Өр үлэлэһэн, сиһилии үөрэтэн, анаан-минээн Новгород уобалаһын Старай Русса оройуонугар сылдьан, Ильмень күөлгэ буолбут быһылааны олохтоохтортон ымпыктаан-чымпыктаан ыйыталаһан, онтон Сахатын сиригэр ол кыргыһыыттан тыыннаах ордубут туоһулары булаттаан, кинилэр кэпсээннэрин сурунан, саха норуотугар быһаччы сыһыаннаах сэрии алдьархайдаах биир түгэнин аан бастакынан чинчийбит, үөрэппит уонна норуотун киэҥ билиитигэр таһаарбыт сүдү үтүөлээх учуонайбыт буолар.

Дьиҥэр, Ильмень күөлгэ буолбут кыргыһыы,  Үрдүкү Ставка «Хотугу сулус» диэн аатынан былааннаабыт уонна ырытан оҥорбут уһулуччу киэҥ далааһыннаах эпэрээссийэтигэр сыһыаннаах кыракый эпизод эрэ буо­лар.

«Хотугу сулус» эпэрээссийэни олоххо киллэрии 1943 сыл олунньу-муус устар ыйдарга былааннаммыта. Ол былаан быһыытынан, Волховскай, Хотугулуу-Арҕааҥҥы уонна Калининскай боруоннар сэриилэрэ, өстөөх «Север» аармыйаларын бөлөҕүн төгүрүктээһиҥҥэ ылан үнтүрүтэн баран, Ленинградскай боруоннуун холбоһон салгыы Ленинграды уонна Ленинград уобалаһын босхолоон, Прибалтикаҕа көҥү көтөн тахсыахтаахтара.

Сталинградтааҕы кыргыһыыга, 1942 сыл бүтүүтэ сэбиэскэй сэриилэр Паулюс аармыйатын төгүрүктээһиҥҥэ киллэрэн баран үнтүрүтэн, билиэҥҥэ ылбыт үрдүк өрөгөйдөөх кэмнэрэ. Үрдүкү командование былааннаабыт «Хотугу сулус» эпэрээссийэтэ, санаа хоту, ситиһиилэммитэ эбитэ буоллар, Иккис аан дойду сэриитин хаамыытыгар, 1943 сыл саҥатыгар биһиги туһабытыгар улахан уларыйыы тахсыахтааҕа.

Ньиэмэс аармыйатын бөдөҥ бө­лөҕө, биһиги Хотугулуу-Арҕааҥҥы боруоммут сэриилэрин сиригэр өтөн киирэн, Демянскай бөҕөргөтүнүүнү оҥостон сытара. Бу уһулуччу күүстээх инженернэй бөҕөргөтүүлээх өстөөх плацдарма этэ. Өстөөх хас 1 килэмиэтиргэ  1200-1500 устуука миинэни иитэн сытара. Хас 300-350 миэтэрэ арыттанан доттар уонна дзоттар тутуллан сыталлара.

Артиллерия маршала Н.Н.Воронов кэлин маннык суруйбута: «Өстөөх Демянскайдааҕы плацдармыгар, сото­рутааҕыта Волга биэрэгэр ситиһил­либит кыайыыны, биллэн турар, онтон кыра таһымнаах  ситиһиинэн чиҥэтии соруга туруоруллубута. Ол эрэн, эпэрээссийэ былаана харахха быраҕыллар итэҕэстэрдээх этэ. Ол курдук, олус кылгас болдьох иһигэр, өстөөх билбэтинэн сэрии араас чаастарын түмүү, ойуур да бадараан дойдуга тааҥканы көдьүүстээхтик туһаныы, уматык, миинэ уонна снаряд улахан саппааһын хаһааныы соруктара, дьиҥнээх дьыалатыгар туолбат кутталлаахтара. Төһөнөн былаан ымпыгын-чымпыгын кытта сиһилии билсэбин да, соччонон бастакы санаам бигэтийэн барбыта: «Кумааҕыга барыта кылааккай, ол эрэн аппата,оҥхойо барыта умнуллубут». Артылыарыйа, тааҥка, атын бойобуой тиэхиньикэ күүһүн туһанарга, бу былааннаммыттан ордук табыгаһа суох хайысханы таларга өй, кырдьык, наадата суох этэ».

1943 сыл олунньу 15-тэн 28-гар диэри маршал С.К.Тимошенко командующайдаах Хотугулуу-Арҕааҥҥы боруон өстөөх демянскайдааҕы бөлөҕүн утары кыргыһыыны ыыппыта. Сэбиэскэй күүстэр бу бөлөҕү кыайан төгүрүйбэтэхтэрэ, өстөөх кыайан үлтүрүтүллүбэтэҕэ. Күүстээх бөҕөргөтүнүүлээх буолан уонна сааһа наһаа эрдэлээн суол-иис улаханнык алдьанан, тиэхиньикэ сыҕарыйарыгар уустуктар үөскээннэр, ньиэмэстэр «Рамушевскай көрүдүөрү» тутан хаалбыттара уонна бары сэриилэрин «Демянскай хочуолтан» бүтүн таһаарбыттара.

Хотугулуу-Арҕааҥҥы боруон 1943 сыл олунньу 15-28 күннэригэр өлбүтүнэн уонна бааһырбытынан 33663 киһи сүтүктэммитэ. Ньиэмэстэр уопсайа 6916 киһи, ол иһигэр өлбүтүнэн 1718 саллаат сүтүктэммиттэрэ.

Салгыы утарыта хапсыһыыга сэбиэскэй сэриилэр былааннара тохтубута. Хотугулуу-Арҕааҥҥы боруон сэриилэрэ кулун тутар 4 күнүттэн 19-гар диэри кэмҥэ, 20 км кыайбат сири инники диэки сыҕарыйалларыгар уонна аҕыйах дэриэбинэни, сэлиэнньэни ылалларыгар 31789 киһини сүтэрбиттэрэ, 71319 саллаат бааһырбыта. Хас суукка ахсын 6444 киһи сүтүктэммиттэрэ.

Ильмень алдьархайын туһунан өссө төгүл

1942 сылга сэриилэһэр аармыйаҕа Саха сириттэн биэс хо­муур ыҥы­рыллыбыта. Бэс уонна от ыйдарынааҕы хомуур дьоно Ураал­лааҕы байыаннай уокурук Бершет ыстаансыйатыгар баар үөрэтэр пууҥҥа түмүллүбүттэрэ. Манна элбэх киһи Нам уонна Куорунай оройуоннарыттан түбэспиттэр.Үөрэхтэрэ кытаанаҕын үөһэ, аһылыктара быстар мөлтөх буолан, быһаччы эттэххэ, кыргыһыыга киирэ да иликтэриттэн өлүүгэ-сүтүүгэ түбэспиттэр. Сууккаҕа 600 кыраам килиэп, 2-3 луоска хааһы уонна биир эмэ хаппыыста сэбирдэҕин лоскуйа уста сылдьар уу судураай миин дуома буолар эбит. Таҥастара-саптара эмиэ биир оннук быстар мөлтөх буолан биэрбит. Ураал килиимэтэ кыһынын 40 кыраадыска диэри тымныйар, ол үөһэ сииктээх, киһини курдары үрэр тыаллаах буолар.

Бойобуой үөрэхтэрин күннэри-түүннэри ыытар буоланнар, аччык дьон быста ыран, ыалдьан, өлөн-сүтэн киирэн барбыттар. Ньурбаттан төрүттээх, ол үөрэх пуунугар политруктаабыт Александр Николаевич Чусовской ахтарынан, хамандыыр сорудаҕынан, бойобуой үөрэххэ тахсыбатах саллааттары бэлиэтээри хаһаарымалары кэрийбит. Биир хаһаарымаҕа эдэр саха уола тимир оһоҕу кууспутунан олороругар тиийэн кимин-тугун ыйыппытыгар, нэһиилэ кыыкынаан «Чурапчыбын» эрэ диэхтээбит. Атын хаһаарымаҕа сылдьан баран киирбитэ, уола хайы-үйэ өлөн хаалбыт.

Дмитрий Петров суруйарынан, бойобуой үөрэх пуунугар 597 саха баар эбит. Ыарахан усулуобуйаттан өлөн-сүтэн, доруобуйаларынан сыыйыллан, Хотугулуу-Арҕааҥҥы сэриилэһэр боруоҥҥа 300 саха саллаата аттаммыт. 35-гэр диэри саастаахтары талан ылбыттар. 3-с, 19-с уонна 40-с хайыһар биригээдэлэрэ тэриллибиттэр. Хас биирдии биригээдэ 3-түү тыһыынча байыастааҕа. Сахалар 19-с биригээдэҕэ түбэспиттэр.

Хайыһар биригээдэлэригэр сорук туруоруллубут: олунньу ый 22-23 түүнүгэр Ильмень күөл мууһунан 30 км суһал түргэнинэн баран, өстөөххө эмискэ саба түһэн, күөл соҕуруу кытылын ылан, Шимскэйгэ барар суолу быһарга. Ильмень 45 км усталаах, 35 км туоралаах улуу эбэ. Саллааттар киэһэ 11 чааска аттаналлар уонна сарсыарда 5 чааска ыйыллыбыт биэрэктэригэр тиийэллэр.

19-с биригээдэ аара мунан, халыйан хаалан, 300  ньиэмэс харабыл саллаата бүгэн олорор Ретле диэн дэриэбинэҕэ тиийэн хаалар. Сэриилэһии саҕаланар. Халлаан букатын сырдаан, ньиэмэстэр 131 буомбалыыр уонна 105 истребитель сөмөлүөттэри атаакаҕа киллэрэллэр. Сүүнэ байҕал килэҥ мууһугар киирэн биэрбит дьону аҥаардастыы кыргаллар. 19-с хайыһар биригээдэтин састаабыгар  сэриилэспит 300 сахаттан 151 киһи өлөр, 178 киһи сураҕа суох сүтэр. Ильмень күөл кыргыһыытыгар кыттыбыт сахаттан  ахсааннаах киһи бааһыран, эмтэнэн, доруобуйатынан сыыйыллан дойдутугар төннүбүтэ.

Манна киһи биир сүрүргүү саныыра, биһиги өттүбүтүттэн авиация да, артылыарыйа да кыттыыны ылбатахтар. Дьиҥэр, сэрии бары чаастара түмүллэн бойобуой бэлэмҥэ тураллара. Биһиэннэриттэн, хамаандалааччы өттүттэн, ким да буруйга-сэмэҕэ тиксибэтэх.

Саха норуота бары ыардары тэҥҥэ сүксүбүтэ

Владимир Ильич кэпсээнин барытын сиһилии суруйдахха, онно хаһыат хас балаһата тук буолуо биллибэт. Сэрии диэн сэрии, барыта кыайыынан-хотуунан, айхалынан  доҕуһуолламмыта ханна да, хаһан да суох. Хамаандалааччы өттүттэн алҕаһааһын, сыыстарыы да ханна барыай.

Ол да үрдүнэн, саллааты харыстыы барбакка, уот кутааҕа аһаҕастык анньан биэрии дьиикэй түгэннэрин туһунан кэпсээни эт кулгааххынан иһиттэххинэ, кинигэҕэ аахтаххына, киинэҕэ көрдөххүнэ (урукку дьиҥ кырдьыктаах, үрдүк уус-уран таһымнаах айымньылар тустарынан этиллэр), дууһаҥ түгэҕэр сүрдээх хараастыылаах уонна абаккарыылаах хом санаа хаалан хаалара өрүүтүн баар.

Оччотооҕу бары сэбиэскэй норуоттар мөлүйүөнүнэн бэрэстэбиитэллэрин кытта, Ийэ дойдутун көҥүлүн туһугар сырдык тыынын толук уурбут саха саллаатыгар үйэ-саас тухары кэриэстэбил буоллун!