Кэхтибэт кэрэкэ тылларын утары ууммута

Туох эрэ төрүөтүнэн, урукку өттүгэр мэҥэ өйдөбүнньүгэ туруорулла илик улуу киһи 125 сылыгар, ол «итэҕэһэ» булгуччу ситиэхтээх. Олох уонна история дьүһүн кубулуйууларыттан тутулуктаммакка, ол киһи улуута аны хаһан да, ханнык да мөккүөргэ туруо суохтаах.

Өтө  таайбыт курдук

Былатыан Ойуунускай Сахатын сиригэр өрөбөлүүссүйэни туругурдуспут, сэбиэскэй былааһы саа-саадах тутан көмүскээбит, аптаныамыйаны туруулаһан ситиспит, бөдөҥ судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй дьиэйэтэл, хомунньуус баартыйа эрэллээх саллаата. Бу тыллар бүгүн ким эрэ дууһатын өрөкүтэллэрэ, өйүн-санаатын өрө күүрдэллэрэ саарбах. Атын тутул, атын сыаннастар, атын идьийээллэр бүгүн баһылыыллар.

Улуу Саха — Былатыан Ойуу­нускай — ону барытын өтө таайбыт курдук: «Мин өлүөм, дьүһүнүм сүтүөҕэ,/Мин буорум отунан үүнүөҕэ,/ Кэриэһим, кэннибэр хаа­ларым,/ Кэхтибэт кэрэкэ тыл­ларым», — диэбитэ. Хомун­ньуус, бассабыык, бөдөҥ салайааччы буоларын өҥнүбэтэҕэ, норуотугар оҥорбут сүүнэ үтүөтүн ахтыбатаҕа. Илбистээх тылларынан туойар бэйиэт, тыл ууһун уһулуччулаах маастара кэлэр көлүөнэлэргэ «баара-суоҕа» кэхтибэт кэрэкэ тылларын  утары ууммута.

Ойуунускайы бассабыыгынан, хомунньууһунан киирэн хоруотааччылар бүгүн бааллар (ол онуоха кэмэ сөп түбэһэн биэрэрин эриэккэһэ сыттаҕа дии), кэлин да баар буолуохтара турдаҕа. Оччотооҕу былаас сыыһатын-халтытын барытын даҕаны Ойуунускайга сүктэрэ сатааччылар көстөн тахса туруохтара. Ол үрдүнэн, улуу киһи «кэхтибэт кэрэкэ тылларын» төрөөбүт норуотуттан былдьыыр эбэтэр кинини бэйэтин сүрэҕиттэн сүтэрэр кыаллыа суоҕа. Киһи улуута, генийэ итиннэ сытар: талаанын биир суһума өлбөөрө быһыытыйыах курдук майгыннаннаҕына, атын кырыыта уон араас өҥүнэн күлүмүрдүү оонньуоҕа. Ханнык да технология үйэтэ итини бохсор, кыайар кыаҕа суох. Ойуунускай ааҕыллыбат буолуоҕа диэн куттанарга эбэтэр сэтэрииргэ ханнык да төрүөт суох. Дьон-сэргэ (чуолаан ыччат дьон) бутулла-буккулла, мэниктии түһэн баран, төрүтүгэр син-биир төннө туруоҕа.

«Мин  норуот уола  этим…»

Ааспыт сыл бүтүүтэ бэчээттэнэн тахсыбыт «Платон Алексеевич Ойунский: «Был я сыном народа…» диэн ааттаах кинигэни тутан олоробун. Кинигэ нууч­чалыы-сахалыы тылларынан суруллубут. Ааптара — РФ култууратын үтүөлээх, Арассыыйа архыыбын бочуоттаах, СӨ норуо­тун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Национальнай архыы­бын кылаабынай археог­раба Александр Калашников.

Александр Александрович 1993 сыллаахха, Б.Ө.Ойуунускай төрөөбүтэ 100 сыла туолуутугар, көмүллүбүт миэстэтин көрдүүр бырабыыталыстыба хамыыһыйатын чилиэнинэн ананыаҕыттан, Ойуунускайга сыһыаннаах матырыйааллары хомуйуунан дьарыктаммыт. Архыып «кырдьаҕас бүгүрү кутуйаҕа», төрүкү мындыр киһи үйэ чиэппэрэ кэриҥэ кэмҥэ сыралаһан «хаһааммыта» дэлэлээх буолуо дуо. Кинигэ уратыта баай ис хоһоонугар эрэ буолбатах, архыып үлэһитин туспалаах «буочарыгар» сытар. Ол курдук, архыыптан ылыллыбыт хас биирдии өрдөөҕү матырыйаал хаһан, ханнык архыыптан ылыллыбыта эрэ буолбакка, уопуһа, ыстараныыссата, өссө туох эрэ бэлиэлэрэ, бэл хараллан турбут долбуурдарыгар тиийэ сиһилии ыйыллан сылдьаллар.  Литэрэтиирэҕэ, бэчээккэ киирбит ахтыылар, суруйуулар биир оннук бэрээдэгинэн тиһиллибиттэр.

Ол түмүгэр, ки­нигэҕэ киирбит биир да матыры­йаал дьиҥ­нээҕэр уонна кырдьыктааҕар (чопчу хаһан, ханна, ханнык миэстэҕэ уонна тэрилтэҕэ, ким суруйбутугар эбэтэр эппиэттээбитигэр) мунаара барбаккын, төрдүттэн саарбахтаабаккын. Биир тылынан эттэххэ, «үһү», «бадаҕа», «буолуон сөп», «быһыылаах этэ» диэн курдук майгыннаах таайан көрүүлээх түмүктээһиннэри бу кинигэҕэ булуоҥ суоҕа.

Кинигэ тахсыытыгар олук уурбут дьонунан саха норуодунай суруйааччыта, Б.Ойуунускай аатынан СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата Семен Попов-Тумат уонна «Таатта» хаһыат эрээдэктэр-дириэктэрэ Анна Посельская буолбуттар. Кинилэр кутугунатан, архыып наҕыл киһитин тылларыгар киллэрэн, матырыйааллары наардаталаан кинигэ буолан тахсарын хааччыйбыттар.

Ардыгар   көстөн кэлэр   паапкалар

— Мин өссө 1990 сыллаах­ха, Ойуунускай 100 сыллаах үбүлүөйүн иннинэ, КГБ-га уонна борокуратуураҕа суруктары ыыталаабытым, — диэн кэпсиир Александр Александрович. — Оччолорго бырабыыталыстыба иһинэн архыып дьыалаларыгар управление начаалынньыгын солбуйааччынан үлэлиирим.   Ойуу­нускай көмүллүбүт миэстэтин көрдөөһүҥҥэ бырабыыталыстыба хамыыһыйата тэриллибитин уонна кини түрмэ балыыһатыгар бүтэһик күннэрин туһунан сибидиэнньэ наадатын этэн туран, Ойуунускай холуобунай дьыалатын кытта билиһиннэрэллэригэр көрдөһөн, КГБ бэрэссэдээтэлэ Кондраков В.Д. аатыгар сурукпун ыыппытым.

КГБ бэрэссэдээтэлин бүрү­йүө­мүнэйиттэн төлөпүөн­нээбит­тэригэр тиийбиппин, нуучча уонна саха дьоно көрсөннөр кэбиниэккэ киллэрдилэр. Олордон баран, Ойуунускай холуобунай дьыалатын кытта тоҕо уонна туох сыаллаах билсээри гынарбын ыйыттылар. Ойуунус­кай көмүллүбүт миэстэтин көрдүүр сыаллаах бырабыыталыстыба хамыыһыйатын чилиэнэ буолар дөкүмүөммүн көрдөрөн туран, бэйэм сорукпун быһааран биэрдим. Дьонум, кинилэр харайыыларыгар Ойуунускай холуобунай дьыалата суоҕун, баҕар, хаһан эрэ баара суох гыныллыбыт буолуон сөбүн туһунан эттилэр. Онон мэлийэн таҕыстым.

1993 сылга КГБ салалтатыгар  мин хаттаан көрдөһүүлээх таҕыстым. Эмиэ кэбиниэккэ киллэрэн баран, аҕыйах мүнүүтэнэн 6 паапканы аҕалан биэрдилэр. Кичэйэн сиһилии билистим эрээри, Ойуунускай көмүллүбүт сирин туһунан тыл аҥаара да сибидиэнньэ суох буолан биэрдэ. Биир паапкаҕа Ойуунускай 1939 сыл сэтинньи 1 күнүгэр өлбүтүн туһунан суруйуу баар. Ол сыыһа суруйуу, Ойуунускай 1939 сыл алтынньы 31 күнүгэр түүн 22 чааска тыына быстыбыта.

Биллэрин курдук, «норуот өстөөҕө» Б.Ө.Ойуунускай түрмэ балыыһатыгар өлбүтүнэн, холуобунай дьыалатын силиэстийэтэ ситэриллибэтэҕэ, дьыалата суукка көрүллүбэтэҕэ. 1938 сыл олунньу 3 күнүгэр Уркуускайга кинини туталларыгар, «Дьоппуону кытта куомуннаһан, Саха сиригэр хапытаал тутулун чөлүгэр түһэрэр соруктаах, сэбиэскэйи утарар националистыы тэрилтэ салайаач­чыларыттан биирдэстэрэ буоларын туһунан» буруйдааһыны сүктэрбиттэрэ.

Оттон   Саха сиригэр   тутуу Былдьаһаллар

1938 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр, Ойуунускай өссө Мос­ква түрмэтигэр сыттаҕына, Саха АССР Ис дьыалаҕа хамыссырыйаатын норкуома Дорофеев дакылаатынан, баартыйа обкуомун сабыылаах мунньаҕар маннык ис хоһоонноох уураах ылыллыбыта: Ойуунускай, норуот өстөөҕүн быһыытынан хаайыллыбытынан, кини аатын Нац-тыйаатыртан устарга. Кини айымньыларын бэчээттиир туһунан обкуом бүрүөтүн быһаарыытын көтүрэргэ. СКСК (т.Габышевка) Ойуунускай аатын сүгэр бары тэрилтэлэртэн олору устарыгар этии оҥорорго.

1938 сыл от ыйын 15-25 күннэригэр ыытыллыбыт БСК(б)П Саха уобалаһынааҕы XII кэмпириэнсийэтин үрдүк түрүбүүнэтиттэн маннык тыллар этиллибиттэрэ: «Норуот өстөөхтөрө, тороскуустар-бухаринецтар, буржуазнай-националист бандьыыттар, импэрэлистиичэскэй Дьоппуон хос моонньохторо Ойуунускай, Шараборин, Куприянов, Габышев, Байкалов, Жирков, Лисс, Яковлев, Левин уо.д.а. дьүһүн кубулунан, кинилэргэ бэриллибит итэҕэлинэн саптынан уонна обкуом бүрүөтэ, 1-кы сэкирэтээр т.Певзняк дьыалаҕа ээл-дуол сыһыаннаһыыларыттан, улахан алдьатыылаах өстөөхтүү үлэни манна кииҥҥэ уонна оройуоннарга тэрийэн ыыталаабыттара, биһиги албан ааттаах, кыраҕы Ис дьыалабыт үлэһиттэринэн толору арылынна».

Эппиэтэ  суох ыйытыктар

Ойуунускай көмүллүбүт буолуон сөптөөх миэстэлэрин көрдөөһүҥҥэ, бырабыыталыстыба дьаһалынан тэриллибит хамыыһыйаҕа үлэлэһэ сылдьан, маннык ыйытыктары бэйэбэр оҥорон көрөр буоларым.  ИДьНХ (Ис дьыала норуодунай хамыссырыйаатын) Саха сиринээҕи салалтата, Б.Ө.Ойуунускай суутунан буруйдаммакка өлбүтүн үрдүнэн, тоҕо кини өлүгүн чугас дьонугар биэрбэтэхтэрэй? Букатын эдэр эрдэхтэриттэн чугастык билсэр, Ойуунускай тыына быстыан эрэ иннинэ түрмэҕэ сылдьан кинини кытта кэпсэппит, онно кинини киһилии көмөрүгэр көрдөспүт киһитэ – оччолорго уобаластааҕы балыыһа патологоанатом бырааһа Н.В.Чириков — тоҕо Ойуунускай чугас дьонугар кини көмүллүбүт сирин эппэтэҕэй? (Чириков бэйэтэ 1967 сыллаахха олохтон барбыт). Суруйааччы Николай Габышев Ойуунускайы көмпүт сирдэрин билэр эрээри, тоҕо ону кини чугас дьонугар этэн биэрбэтэҕэй? Өрөспүүбүлүкэ үрдүкү салалтата, суруйааччылар сойуустара Ойуунускай аата тиллээтин кытта, сонно тутатына эбэтэр кыратык хойутаан да соҕус буоллун, оччотооҕу бары туоһулар өссө баар эрдэхтэринэ, көмүллүбүт сирин тоҕо чуолкайдаспатахтарай?

Маннык хабааннаах ыйытыылары Суорун Омоллооҥҥо уонна Амма Аччыгыйыгар биэртэлээн сылдьыбытым. Иккиэннэрин хоруйа биирдиҥи этэ: «Бары улаханнык куттанар этибит». Ойуунускай аата тиллибитин кэнниттэн, суруйааччылар сойуустарыгар ыытыллыбыт мунньахтар боротокуолларын кытта сиһилии билсибитим. 1963 сыл ортотугар диэри Ойуунускай аата биир да мунньахха ааттамматах, ахтыллыбатах буолан тахсыбыта.

(Эттээх-хааҥҥа, уҥуохтаах силиигэ тиийэ куттаныы диэн, хор, оннук буоллаҕа. Ону өйдүөххэ уонна ылыныахха сөп. Оттон 60-с сылларга кэлэн, ол куттал уоста быһыытыйбыт буолуон сөп курдук этэ эрээри, биһиги дьоммутугар ааһан-араҕан биэрбэтэҕэ сүрэ бэрт эбит. Эбэтэр маны атыннык ылыныахха эмиэ сөп эбитэ буолуо дуо: салайааччы сир эргийэр киининэн бэйэтин эрэ ааҕынара, туох-ханнык иннинэ кинини тус сулууспалаах карьерата долгутара, оттон айар үлэһит төрүкү даҕаны, айыллыбыт айылгытынан, толкуйа атын хайысхаҕа туһуланара, бу кааста дьон уос номоҕор киирбит  уратылара буоллаҕа. Ойуунускай сырдык аата букатыннаахтык ырааһыран, норуотугар 1955 сыллаахха төннүбүтэ, оттон 1963 сыллаахха кини төрөөбүтэ 70 сыла  бэлиэтэммитэ. – П.И.).

Тиһэҕин көрөн уонна этэн хаалбыта

— Былатыан Өлөксүөйэбис тапталлаах кэргэнэ Акулина Николаевна Борисова-Ойуунускайа ахтыыта баар. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата Б.Ө.Ойуунускай Саха сирин дьокутааттарын бөлөҕүн кытта бииргэ төннөн иһэн, Уркуускай куоракка тохтууллар, куорат көстүүнэйигэр түһүүлэнэллэр. Доҕотторо куоракка дьаарбайа барбыттарын кэннэ, НКВД-лар кэлэннэр хоһуттан тутан илдьэ бараллар. Дьонноро кэлэн көрдүү, ыйыталаһа сатаан баран, дойдуларыгар көтөргө күһэллэллэр. Ойуунускайы Уркуускайтан ураты кутталлаах буруйдаах быһыытынан туспа богуоҥҥа уганнар Москва түрмэтигэр аҕалаллар. 1938 сыл олунньу 3 күнүгэр тутуллубут дьокутаат, бар дьонугар туох да суола-ииһэ суох «сүтэн» хаалар. Дьиҥэр, оччотооҕу ураты кутталлаах уонна сэрэхтээх быһыы-майгы бүрүүкээн турдаҕына, Ойуунускай хаайыллыбытын бары да сүрэхтэринэн сэрэйбит буолуохтаахтар. Ити сыл сайыныгар тиийэн эрэ баран, обкуом бастакы сэкирэтээрэ Певзняк куорат стадионугар мустубут дьоҥҥо «Ойуунускай норуот өстөөҕүн быһыытынан хаайыллыбытын» иһитиннэрэр.

Акулина Николаевна ахтыытынан, 1939 сыл кулун тутар 19 күнүгэр кэргэнин кытта куорат түрмэтигэр көрүһүннэрэллэр. Улахан хоско икки манабыл дьон, нууччалаах саха бааллар. Уолуйбут, долгуйбут дьахтар бастаан эрин кытта маннык хабааннаахтык кэпсэтэр: «Хайдах олороҕут?» — «Хайдах олорорбутун бэйэҥ да билэр инигин». «Оҕолор хайдахтарый?» — «Оҕолор тустарынан эрдэ саныахтаах этиҥ». «Бу аата тугуй?! Эн Сэбиэскэй былаас иһин охсуспутуҥ, кини туһугар үлэлээбитиҥ, кинини туойбутуҥ уонна… хаайыллан олороҕун?! — «Урут мин норуот уола этим, билигин норуот өстөөҕө дэнэбин…» Итинник бастааҥҥы хобдох, хоччоххой кэпсэтии кэнниттэн, дьах­тар улам уоскуйан, өйүн-төйүн тутан, киһилии кэпсэтэн бараллар.

Бу көрүһүннэриигэ Улуу Киһи олоҕун доҕоругар эппит тиһэх тыллара:

— Эт-хаан өттүнэн мин, баҕар, сотору өлүөҕүм, ол эрээри миигин умнуохтара суоҕа. Итини өйдөөн кэбис.

Муус устарга иккис көрү­һүннэриигэ Акулина Николаевна 7 саас­таах кыыһа Саргылаананы кытта кэлэр. Үһүс тиһэх көрүһүннэриилэрэ сайын хатыланар…

Өлүүкэ тыл

Улуу киһи, Улуу Саха кырамтата сол курдук норуотугар көстүбэтэ. Хам-түм дьон бэйэтин икки ардыгар кэпсэтэрин истэр буоларым: «Ойуун ууһа удьуордаах, этиттэриилээх илбистээх тыллаах улуу олоҥхоһут Ойуунускай хомойбута, хоргуппута күүһэ бэрт буолан, эттээх-сиинин, көмүс уҥуоҕун кырамтатын аньыылаах-харалаах буор сиргэ хааллаттарбата. Улуу киһини Үөһээҥҥилэр бэйэлэрэ харайбыт  буолуохтаахтар», — дэһэллэрин.

Диэххэ айылаах. Эдэркээн сааһыттан Ойуунускайы үчүгэйдик билэр, ол саҕана муорга патологоанатомунан, кэлин хирурунан үлэлээбит Николай Васильевич Чириков кыыһа, педагог идэлээх Светлана Николаевна аҕатын кэпсээнин суруйбута баар. Ойуунускай түрмэ балыыһатыгар тыына быстыан эрэ иннинэ, Чириков үлэтин бэрээдэгинэн ол «тэрилтэҕэ» тиийэ сылдьыбыт. Кинилэр икки ардыларыгар маннык кэпсэтии буолбут: «Коля, мин өллөхпүнэ, эн илиигэр киирэр киһибин. Миигин, ыты-куһу курдук буолбакка, киһилии көмөргөр көрдөһөбүн. Норуоппар туох да куһаҕаны оҥорботоҕум, таҥнарааччы да, өстөөх да буолбатахпын. Барыта сымыйа. Нууччалыын-сахалыын бары миигин кэбилээтилэр. Миигин кинилэр ортолоругар буолбакка, олох атын сиргэ көмөөр», — диэбит. Бу хайдаҕый? Аны туран, Н.В.Чириков 1967 сыллаахха олохтон туораабыт. Сиһилии ыйыталаһарга, боччумнаахтык быһаартарарга бириэмэ баҕас, дьиҥэр, баар курдук эбит.

Бу маныаха бэйэттэн эбэн, ситэрэн толкуйдаатахха, Ойуунускай үчүгэйдик билэр чугас киһитигэр, Н.В.Чириковка, өссө тугу эрэ эппит буолуон сөп курдук. Холобур: «Миигин ханна буорга буккуйбуттарын иэгэйэр икки атахтаахха биллэрэр буолаайаҕын», — диэн кэриэһин этиэн сөп. Бу Н.В.Чириков бэйэтэ эт илиитинэн Ойуунускайы көмсүбэтэх да эбит буоллаҕына, сирин-миэстэтин булгуччу билиэҕин сөптөөх. Улуу киһиэхэ биэрбит тылын эмчит доҕоро тиһэҕэр тиийэ толорбут буолан тахсыан эмиэ сөп.

Көмүс уҥуоҕун көтөхтөр­бөтөҕүн, алтан уҥуоҕун араҥас­таппатаҕын да иһин, «сахабын» дэнэр соҕотох да киһи баарын тухары, Б.Ө.Ойуунускай — тапталлаах норуотун кытта өрүүтүн бииргэ. Улуукан Саха — Былатыан Ойуунускай хаан тардар төрөөбүт норуотугар хом санаалаах барбатаҕа илэ чахчы!

Ойуунускай сэттээх-сэлээннээх, илбистээх, иччилээх тылларынан хоһуйбут «Улуу Кудаҥса» норуот номоҕо сэһэнин өссө төгүл ураты болҕомтолоохтук ааҕан көрөргүтүгэр сүбэлиэм этэ.

 «Оннук улуу модун санаалаах, дохсун өйдөөх, баламат майгылаах киһи былыргы олох мындаатыгар, ааспыт олох арҕаһыгар төрүөн-үөскээн ааспыт эбит Улуу Кудаҥса обургу. Ол да иһин сэтэ-сэмэтэ туолан, кырыыска этиллэн, кырамаҥҥа туран, кутун-сүрүн ойуун көтөхпөккө, этин-хаанын сир ийэ хотун ылбакка, сибиэҥҥэ холбоһон, илбискэ кыттыһан, уот сиэмэ буолан, кулут-тойот икки омуллубат мөккүөрүн итии хааннарыгар ииппит, үрүҥ бөлөмөх мэйиилэригэр үөскээбит эбит. Ону өйдүөх тустааххыт!».

Бу кэннэ, өссө эбэн, аан дойду бүттүүнэ тутуллан турар икки улуу мөккүөрүн уот сиэмэтэ буолбут «Улуу Кудаҥса» норуот  номоҕо айымньы тиһэх устуруокаларын өссө кичэйэн ааҕаарыҥ. Оччотугар араас санаа киириэҕэ, туспа толкуй үөскүөҕэ.