Сүҥкэн суолталаах…

Хаһыаппыт ааспыт сыл­лааҕы 45-с нүөмэригэр «Хараҥа түүҥҥэ араҥас сулус кэриэтэ…» диэн ааттаах улахан ыстатыйа бэчээттэммитэ. Манна «Саха саҥата» сурунаал хайдах төрүттэммитин, ким онно кыттыспытын туһунан филологическай наука кандидата, М.К.Аммосов аатынан ХИФУ ХИНТуоКИ литература кафедратын сэбиэдиссэйэ Валентина Семенова ааҕааччыларбытыгар анаан сиһилии кэпсээбитэ. Салгыы Валентина Григорьевна кэпсээбит матырыйаалыгар олоҕуран сурунаал нүөмэрдэрин кытта билсэбит.
Сахалыы тылынан тахсыбыт бастакы сурунаалынан билиниллибит «Саха саҥатыгар» маҥнайгы нүөмэртэн саҕалаан сытыы боппуруостары таарыйар ыстатыйалар, уус-уран айымньылар бэчээттэммиттэрэ. Сурунаал балайда киэҥник тарҕанан, ааҕааччылар сэҥээриилэрин ылбыта.

Литература тірµттэниитигэр суолтата

«Саха саҥата» сурунаал сахаҕа уус-уран литература сайдыытыгар улахан суолталаах оруолламмыта. Ол курдук «Саха саҥатыгар» саха литературатын төрүттэспит маҥнайгы суруйааччыларбыт бастакы айымньылара тахсан, ааҕааччыларга тиийбиттэрэ. Сурунаалга литература жанрдарыттан ордук элбэхтик кэпсээннэр бэчээттэммиттэрин бэлиэтиэххэ сөп. Кэлин уопсастыбаннай деятель быһыытынан киэҥник биллибит, «Холбоһу» төрүттээбит экономист, кооператор Кузьма Осипович Гаврилов (1890-1938) 22 эрэ саастааҕар «Аата, уол даҕаны буолбат», «Оҕолоох ыалтан оннооҕор уот иччитэ үөрэр», «Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах басыһар», «Эрдэ ынах төрүүр кэмэ буолла» диэн кэпсээннэри «Тыа оҕото» диэн илии баттаан бэчээттэппитэ. Тыа оҕотун айымньылара суруллубут таһымнара үрдүгүнэн, тыллара-өстөрө хомоҕойунан ааҕааччыга биһирэппиттэрэ, киэҥ кэрэхсэбили ылбыттара.

Сурунаалга саха литературатын төрүттэһээччи Анемподист Софронов икки кэпсээни («Кэпсээн», «Сөлүүкүн кэпсээнэ») бэчээттэппитэ. Бу айымньылар А.Софронов бэчээккэ тахсыбыт аан бастакы айымньылара буолаллар. Кэпсээнньит маҥнайгы айымньыларын норуокка былыр-былыргыттан киэҥник тэнийбит булугас өйдөөх, күүстээх-уохтаах дьон, абааһы, таҥха иһиллээһинин туһунан норуот кэпсээннэригэр олоҕуран айбыта.
Дьиҥнээх олохтон кэпсээннэри оччотооҕу ааҕааччылар сэҥээрэллэрэ, ордук чугастык ылыналлара. Куоратчыт диэн автор «Алдьархай» (кырдьык кэпсээн) айымньыта «Таатта дьахтарын кэпсээнэ» диэн чиҥэтиилээх. Кэпсээн бэрт хомоҕой тылынан суруллубут. Былас уола Былатыан «Мунньах» диэн суруйуута хас да нүөмэргэ бэчээттэммит. Сурунаалга бэчээттэммит кэпсээнинэн айымньылартан Аата-Суох диэн талааннаах ааптар дьону билиэн ылар, сорго-муҥҥа ыытар арыгы туһунан «Бурдук уута буойун бухатыыр», аллитерациялаах, ритмикалаах прозанан суруллубут «Мэнипиэс ырыата» диэн үгэ кэпсээннэрин, Сыылла сылдьан сыарҕа быатын кэбийээччи диэн псевдонимнаах ааптар сытыы ис хоһоонноох  «Буокас түүл», Суруксут (К.А.Сокольников) «Сибиэн туһа» социальнай-бытовой хабааннаах,  Сээркээн Сэһэн (В.В.Никифоров) «Дьиэрмак» историческай хайысхалаах айымньыларын бэлиэтиэххэ сөп.
Сурунаалга киирбит саха бастакы кэпсээннэрэ оччотооҕу саха олоҕун-дьаһаҕын кырдьыктаахтык көрдөрбүттэрэ. Айымньылар үгүстэрэ норуот кэпсээннэригэр олоҕурбуттара фольклортан литератураҕа киирии быыһык кэмин көрдөрөллөрүнэн уратылаахтар.
Сурунаалга саха литер­атуратын төрүттээччи А.Е.Ку­лаковскай «Борокуот аал» диэн хоһоонун бастакы вариана «Уот тыыннаах улахан оҥочо» диэн аатынан тахсыбыта. Хоһоон «Саха саҥата» сурунаал 1913 с. 1№-гэр бэчээттэммитэ. Саха уһулуччу талааннаах суруйааччыта Анемподист Софронов литератураҕа киириитигэр бу сурунаал быһаарыылаах суолталаммыта. Ол курдук, кини айар талаана «Саха саҥатын» кыһатыгар уһаарыллан тахсыбыта. Алампа «Төрөөбүт дойду» диэн маҥнайгы хоһооно сурунаал 1912 с. 4№-гэр бэчээттэммитэ уонна тута ааҕааччылар киэҥ биһирэбиллэрин ылбыта, кини аата суруйааччы быһыытынан норуокка киэҥник биллибитэ.
Революция иннинэ Саха сиригэр сытыы ис хоһоонноох айымньыларынан киэҥник биллэн эрэр нууччалыы суруйар поэт П.Н.Черных-Якутскай “Саха саҥатыгар» анаан-минээн үс хоһоону сахалыы суруйбута.
Манна даҕатан эттэххэ, сурунаал үлэтигэр кыттыспыт дьонтон уус-уран литератураҕа салгыы утумнаахтык Алексей Кулаковскай, Анемподист Софронов эрэ үлэлээбиттэрэ. Онтон атыттар, сурунаал эрдэ сабыллан, айар дьоҕурдарын буомурдан, ситэ арыллыбакка, идэ оҥостубакка, сайыннарбакка хаалбыттара.
Ону таһынан сурунаалга балачча элбэх тылбаастаммыт айымньылар бэчээттэммиттэр. Тылбаастаммыт айымньылартан саамай бөдөҥнөрүнэн В.В.Никифоров Лев Толстой «Власть тьмы» (1886) пьесатын сахалыы саҥардыбыта буолар. В.В.Никифоров «Хараҥа суол күүһэ» пьеса тылбааһын сурунаал 1912 сыл 2-3№-дэригэр, 1913 сыл 2, 3 №-дэригэр бэчээттэппитэ. Сурунаал үлэтэ тохтотуллан, айымньы кэлин өттө бэчээттэммэккэ хаалбыта.
Маны таһынан В.В.Ники­форов Сээркээн Сэһэн диэн псевдонимынан  «Киһи» притчаны тылбаастаабыт. «Саһыллаах тигр кыыл» кылгас үгэни Обоукоб диэн псевдонимынан Тимофеев-Терешкин Михаил Николаевич сахалыы саҥардыбыт.
Анемподист Софронов тылбаасчыт быһыытынан сурунаал үлэтигэр эмиэ көхтөөхтүк кыттыбыта. Ол курдук Алаас ыччата псевдонимнаах, нуучча үгэһитэ И.А.Крылов икки айымньытын тылбаастаабыта. «Аһыҥкалаах кымырдаҕас» («Стрекоза и муравей») айымньы 1913 с. 3№-гэр бэчээттэммитэ.
Онон, сурунаалга нууччалыыттан бастакы тылбаастар хото бэчээттэнэн, оччотооҕу ааҕааччылар нуучча классик суруйааччыларын айымньыларын кытары   төрөөбүт тылларынан билсэр кыахтаммыттара.

«Саха саІата» иккис нµімэрин туґунан

Сурунаал иккис нүөмэрэ 1912 сыллаахха алтынньы 1 күнүгэр бэчээттэнэн тахсыбыт. Кээмэйэ – 40 сирэй. Манна В.В.Никифоров Л.Н.Толстой “Власть тьмы” 5 оонньуулаах драматын “Хараҥа суол күүһэ” диэн тылбаастаан, айымньы 3 оонньуутун бэчээттэппит.
Салгыы 13-16 сирэйдэргэ «ААТА, УОЛ ДАГАНЫ БУОЛБАТ» диэн Кузьма Осипович Гаврилов — Тыа о±ото айымньыта тахсыбыт.
16-17 сирэйдэргэ нуучча 10 өс хоһоонун уонна 5 таабырынын сахалыы тылбаастара киирбит.
17-20 сирэйдэргэ Харыс уола Былас Былатыан “МУНЬНЬАХ” кэпсээнин салгыыта бэчээттэммит.
21 сирэйгэ “СИБИР СУРАГА” диэн ааттаах информация бэчээттэммит: «Үрдүк суд тойотторо бырыйыак оҥостон (тасааран) эрэллэр: Уркускай күбүөрнүйэттэн Кириҥкэ укруганы оттон Дьокускай уобластан Өлүөкүмэ округаны бысаннар биир саҥа күбүөрнүйэни оҕорорго, туспа күбүрүнэтэри туруоран бары сууд дьиэлэрдин. Саҥа күбүөрнүйэ ааттаныа Битимскэй диэн; күбүрүнээтэр олохтонуо, бары суудтар тэриллиэхтэрэ Битим куоракка».
21-22 сирэйдэргэ сурунаал маҥнайгы нүөмэригэр тахсыбыт “НЬЫЛХАН-АЙААН ЭСПЭДИИСИЙЭТИН ТУСА” диэн В.И.Попоб матырыйаалын салгыыта киирбит.

22-24 с. – “ӨЛҮХҮМЭНИ КЫТТА МАҤНАГЫ ТОГУС УЛУС САХАТЫН МУНЬАҔА”.  Ааптар – Тылбааччыт. Бу 1912 сыллаахха атырдьах ыйын 25-31  күннэригэр буолбут Сахалар I съезтэрин туһунан ыстатыйа.
Мунньах маҥнайгы күнүн туһунан маннык суруллубут: «Быйыл атыдьдьах ыйын 25-ис күнүгэр, күн оттото 1 чаас ааспытын киэннэ Дьокуускай куорат дууматын дьиэтигэр, Дьокуускай уокуруга ыспыраабыньыгын оттотугар Өлүкүмэни кытта маннааҕы тогус улуус сахатын мунньаҕа төбүрүөннэтэ. Тыаттан талыылаах киси 41 этэ; онтон Бүлүү үс киситэ кэлэн баран төннүбүтэ. Бу 38 киситтэн мунньах маҥнайгы төбүрүөнүгэр 26 киси кээлтэ, онтон туспа ыҥыртарыллыбыт 30 киситтэн 20-тэ кээлтэ.
Бүтэн суругунан мунньаҕы салаайаччынан 35 киси баҕатынан Басылай Микипэрэби таллылар, киниэхэ көмөлөсөөччүнэн, 34 киси баҕатынан Борукопай Сокуолуньукабы, 31 киси баҕатынан Өндүрүйэн Хапытыанабы таллылар. Онтон тылларынан таллылар суруксутунан Өлөксөй Кулакоскайы, көмөннөн Балыкаар Силэпсиэби, Арамаан Оруосуну».
Салгыы мунньах 2-4 күннэрин туһунан суруллар. Түмүккэ (Сорҕото буолуо) диэн бэлиэтэммит.
25-28 сирэйдэргэ “ТАТТА ЫРЫАТА” диэн норуот ырыата бэчээттэммит. Ааптар – Ырыа Ыдьдьаа. Ырыа Ылдьаа – Илья Платонович Кононов (1875-1939). Кини уһулуччу умсугутуулаах лыҥкынас куоластаах уонна уус-уран тыллаах эбит.
29-30 сирэйдэргэ “ТЫЛ” диэн нуучча тылыттан тылбаастаммыт ыстатыйаны бэчээттээбиттэр. Ааптара – Н.Борих. Кини сурунаал маҥнайгы нүөмэригэр «Ускуола тусата» ыстатыйатын бэчээттэппитэ. «Тыл» ыстатыйаҕа тыл суолтатын туһунан маннык суруллар: «Тыл саҥардыы төрөөбүт оҕо уосуттан тахсар – онон хойукку уруккуну кытта холбосор, оҕо ийэтин сүрэгэр чугасыыр, онтон таптал тахсар. Таптал тыл икки туох да атын хоппотун хотоллор. Уруккутугар кинилэр дьоннору омуктары холбууллара».
30-32 сирэйдэргэ “БАСТАН ДЬОКУСКАЙГА СҮӨСҮ КӨРДӨРҮТЭ” ыстатыйа тахсыбыт. Ааптар – И.С.Говоров. Кини саха фольклорун үөрэппит, хомуйсубут киһи. “Якут” диэн псевдонимынан Саха сирин историятын, этнографиятын, олоҕун-дьаһаҕын туһунан ыстатыйалары суруйар идэлээх эбит. 1916 сылга диэри сүүрбэччэ сыл устата Саха сирин бары улахан түмсүүлэригэр, съезтэригэр, мунньахтарыгар Бороҕон улууһун бэрэстэбиитэлин быһыытынан сылдьыбыта биллэр.
33 сирэйгэ Бµітµр Чиэрных «СОЛОГУБ ЫРЫАТА» хоһоонун бэчээттэппит. Петр Никодимович Черных-Якутскай Охотскай муора биэрэгэр Инскэй сэлиэнньэтиттэн төрүттээх киһи. 1894 с. ийэтин уонна балтын кытары Дьокуускайга көһөн кэлбиттэрэ. “Саха саҥата” сурунаалга анаан “Кыһын”, “Саас кэлиитэ”, “Сологуб ырыата” диэн хоһооннору сахалыы суруйан  бэчээттэппитэ.
34-35 сирэйдэргэ Н.Элиэ­йникэп «Мин сурук ыллым түлэх атытын тусун Нисэгороскай ДьарбаІтан, ол тусун суруналгытыгар тасарыҥ диэн көрдөсөбүн» диэн киирии тыллаах суруга бэчээттэммит. Олейников Николай Ефимович Бодойбо куоракка төрөөбүт. Омскайга фельдшерскэй оскуолаҕа үөрэммит. 1902 с. РСДРП кэккэтигэр киирбит. Иркутскайга социал-демократическай тэрилтэҕэ кыттыытын иһин буруйданан, 1908 сыллаахха Саха сиригэр сыылкаҕа кэлбит.
Салгыы “ТҮҮЛЭЭХ, МУОС ХО­МУУРА” диэн Тылбааччыт ыстатыйатын көрөбүт. Кини манна кырынаас, тииҥ, саһыл уо.д.а. түүлээхтэр сыаналарын туһунан суруйар. Ааптар түмүккэ «Билигин куораппытыгар сыана буурдук буолан турар; оруос бурдук буута 155 харччы, сэлиэсинэй 280 харччы, бир арыы 95 харччы, эт муунтата 10-11 харчы» диэн быһаарыыны аҕалар.
“НУУЧЧА ОЛОГУН КӨРҮТЭ” Б. Ньукулайап ыстатыйатыгар «төрдүс Дума асылларыгар дьокутат ыгыран эрэллэр» диэн суруллар, итиэннэ урукку Дуумалар хайдах үлэлээбиттэрин туһунан ааптар санаатын этэр.
Сурунаал бүтэһик сирэйигэр “БУОСПА ДИЭН ЫАРЫ” ыстатыйа тахсыбыт. Мэстиникэп диэн илии батааһыннаах. Миэстникэп – Василий Местников. Сурунаалга доруобуйа харыстабылыгар сыһыаннаах икки ыстатыйаны суруйбут Миэстникэп диэн ааптар – Дьокуускай куоракка фельдшерскэй-акушерскай оскуола бастакы выпускнига Василий Местников буолуо диэн сабаҕаланар.

* * *
Сурунаал үксүн босхо тар­ҕанара. Кини тахсарыгар ыйдааҕы ороскуота 200 солкуобай этэ. Ити да суума кэнникинэн көстүбэт буолбута. Ыраахтааҕы былааһын тэрилтэлэрэ сурунаалга көмөлөһүөхтээҕэр буолуох, кинини бары өттүттэн атахтаабыттара, саба, тууйа сатаабыттара. Онон, 1913 с. кулун тутарыттан сурунаал үбэ суох буолан тахсыбат буолбута.