Баайбытын харыстыах!

Д.К. Сивцев-Суорун Омол­лоон аатынан судаарыс­тыбаннай Опера уонна балет тыйаатырыгар «Ийэ тыл — өйүнэн өлбөт буолуу өрөгөйө: Өксөкүлээхтэн Ойуунускайга» диэн Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков, норуот депутаттара, өрөспүүбүлүкэ үрдүкү ситэриилээх былааһын бэрэстэбиитэллэрэ, уопсастыбаннас, ийэ тыл энтузиас­тара, куорат ыалдьыттара, олохтоохторо саала иһигэр тоҕуорустулар. Кинилэр истэригэр ыччаттар бааллара киһини үөрдэр.
Сахалыы таҥастаах икки эдэркээн кыргыттарга чуо тиийэн кэпсэтэбин. М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет үһүс кууруһун устудьуоннара буолан биэрдилэр.
Уйгулаана Портнягина, 3 куурус устудьуона: «Хас биирдии норуот бэйэтэ тыллаах-өстөөх, култууралаах буолуохтаах. Ону сүтэрбэккэ, үйэлэри уҥуордаан илдьэ сылдьыахтаах. Биһиги тылбыт дириҥ силистээх-мутуктаах, түүр омук тыла буолар. Омук быһыытынан эстибэппит туһугар харыстыах тустаахпыт. Ыччат, оҕо тылы сыаналыы, таптыы улаатыахтаах. Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын институтун устудьуоннара буоларбыт быһыытынан биһиэхэ улахан эппиэтинэс сүктэриллэр. Үөрэхпитин бүтэрдибит да дойду, өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыгар тиийэн, кэлэр көлүөнэ ыччаты сахалыы тыын­наах буоларга, саҥарарга үөрэтэр биһиги ытык эбээһинэс­тээхпит».
Устудьуон кыргыттар туттардыын-хаптардыын саха­лыы нарын, олус ыраастык уу сахалыы хомоҕойдук саҥараллара көрүөххэ-истиэххэ эриэккэс.
Уус тыллаах, сахалыы санаа­тын сайа этэр ыччаты иитии — сүрүн сорукпут. Бу сорук, биллэн турар, бастатан туран, төрөппүккэ уонна учууталга сүктэриллэр. Тылы кытта бы­һаччы үлэлии сылдьар дьон туох санаалаахтарый?
Кэбээйи учууталлара бу боппуруоска кэккэ кыһалҕалар баалларын эттилэр. Саха ты­лын сайыннарыы, чөл тутуу, үйэтитии өттүгэр үлэ бөҕө барар, ол гынан баран үгүс өттүгэр резолюция эрэ быһыытынан хаалан хаалар. Дьиҥ олоххо киирэрэ үгүс күчүмэҕэйдээх. Холобур, агрооскуолалар үгүс өттүгэр бэйэлэрин хайысхаларын тутуһаллар, онон чуолаан саха тылын, төрүт култуура учууталларыгар өйөбүл суох, муннукка-ханныкка үтүрүйсүү, тылга аанньа ахтыбаттык сыһыаннаһыы баар диэн хом санааларын үллэстэллэр.
Ленскэй оройуонун учуу­таллара этэллэринэн, быра­мыысыланнас сайдыбыт сиригэр, тыл-өс баһыйтарар кутталлаах. Өскөтүн куоракка саха тылын үөрэтэр кыах баар эбит буоллаҕына, сорох нэһилиэнньэлээх пууҥҥа саха тылын учууталын ыстаата да суох. «Төрүт тылбыт хааммытыгар баар, ийэбит тэҥэ суолталаах. Ону илдьэ сылдьарбыт хайаан да наада. Ленскэй улууһугар саха тылын биэс эрэ нэһилиэк үөрэтэр. Ленскэй куоратыгар саха тыла диэн предмет суох”, — диэн Орто Наахара орто оскуолатын саха тылын, литературатын учуутала Мира Иванова сэһэргиир.

Бэлиэтээһин
Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков: «Арас­сыыйа Конститу­ция­тыгар, өрөспүүбүлүкэбит Төрүт Сокуонугар тыл, култуура, социальнай эйгэ өттүттэн көрөр дойдубут сүрүн доку­муоннарыгар барытыгар олохтоох омуктар тылларын бырааптара тэҥнэрин, харыс­халлаах, көмүскэллээх буо­лууларын, инникитин сайдалларыгар судаарыстыба бэйэтинэн мэктиэлиирин туһунан чопчу сурулла сыл­дьар. Дьиҥ сокуон өттүттэн көрөр буоллахха, хайа да омук тылын күөмчүлээһин суох. Ханнык баҕарар омук бэйэтин төрөөбүт тылын харыстааһына, көмүс­кээһинэ норуокка бэйэ­ти­гэр сүктэриллэр. Тыл тут­туллар эйгэтин кэҥэтиигэ кул­туура, литература, сорох хайысхаларга үөрэх, наука тирэх буолаллара. Итиннэ хара маҥнайгыттан бэйэбит литературнай тылбытын сайыннара сатааһын улахан суолталаах. Төһөнөн аҕы­йах ахсааннаах хотугу норуот­тарбыт тылларын кө­мүскүүр, харыстыыр ньы­ма­лары тобулабыт да, оччонон сахалыы тылбытын ха­рыстыыр, сайыннарар ньымалары олохсутабыт. Төрөө­бүт тыл эйгэтин кэҥэ­тиигэ ситимнээх үлэ барар», — диэн бэлиэ­тээтэ. Александр Нико­лае­вич  ханнык баҕарар тыл туттуллар эйгэлээҕин, норуот ол эйгэтин сүтэрэр түгэнигэр киһи төрөөбүт тылын төһө да билиннэр, сатаан туттубат кыһалҕата үөскүөн сөбүн ыйда. Киэҥник туттуллар тыл дьал­хааныгар саба оҕустаран, тыл сүтүөн, симэлийиэн сөбүн этэн, саалаҕа олорор дьону толкуйдатта. 

Сахалыы киһини иитэргэ, норуот төрөөбүт тылынан саҥарар эйгэтин тэнитэргэ оскуола барыта үлэлэһиэхтээх, саха тылын учуутала эрэ буолбатах диэн хас да учуутал тус санаатын үллэһиннэ. Оскуола эрэ буолуо дуо. Муниципальнай тэриллии, баһылыыр-көһүлүүр уорган, араас түмсүүлэр, уопсас­тыбаннас барыта да ылсара сөптөөх.
Иитии дьиэ кэргэнтэн саҕа­ланар диэни бары билэбит. Сахалыы тыыны бастаан утаа дьиэ кэргэн, онтон тулалыыр эйгэ иҥэрэр диэн сөпкө этэллэр.
Дьокуускай куорат 18-с №-дээх «Прометейчик» уһу­йаанын педагог-психолога, психология наукатын кандидата Любовь Старостина аныгы үйэҕэ оҕону ийэ тылынан иитиини уйулҕа үөрэҕин өттүттэн кэтээн көрөн баран маннык санаалаах: “Аныгы үйэ оҕотун субкултуурата букатыннаахтык уларыйан турар. Түргэн тэтимнээх информационнай үйэ кэллэ. Туох барыта түргэнник тарҕанар, туттуллар, сороҕор ситэ тэнийэ да илигинэ атын саҥа инновациянан, технологиянан солбуллар. Бу маннык тэтим саха уйулҕатыгар сөп түбэспэт. Онон үгүс саха ыала оҕотун иитэригэр мунаахсыйара элбиир. Аныгы үйэ төрөппүт оҕотун кытары тэҥҥэ хардыылаан иһэрин ирдиир. Сахалыы тыл туттуллар эйгэтэ хааччахтанар, көннөрү дьиэ иһинээҕи тылга кубулуйарын таһынан, дьадамсыйар, буомурар аакка барар… Толорутук саҥара үөрүйэҕэ суох оҕо элбээтэ. Биир-икки тылынан саҥарсаат, өйдөспүт курдук сананаллар, ол эрээри билиилэрэ-көрүүлэрэ татымырар. Маннык олоххо бэлэмэ суох ыччат улаатар.
Саха тыла, култуурата, фольклора, олоҕо-дьаһаҕа иитэр-үөрэтэр таһыма олус үрдүк! Маны сөпкө өйдөөбүт, тылга ытыктабыллаах сыһыаннаах төрөппүт бэйэтигэр элбэҕи арыйыа, оҕотугар иитээччи быһыытынан дьайыыта тупсуо, күүһүрүө.
Билигин төрөппүт урукку үөрүйэхтэрэ аныгы оҕоҕо сөп түбэспэт кэмэ үүннэ. Маннык балаһыанньаҕа саха киһитэ эмиэ уларыйыахтаах. Хайдах? Оҕотугар ордук болҕомто ууран, киниэхэ сөп түбэһэрдик кэпсэтэн, өйдөһөрү сатыахтаах. Бэйэтин төрүт култууратыгар ытыктабылы үөскэтэн, айыл­ҕаҕа чугаһатыахтаах, саха төрүт култууратын билиэхтээх, интэриэһиргиэхтээх, төһө кыалла­рынан судургутук, ол эрээри научнайдык быһаарыахтаах. Төрөөбүт тылын, материальнай уонна духуобунай култууратын атын норуоттар киэннэрин кытта тэҥнээн, холобур аҕалан быһаарыахтаах. Оччоҕо аныгы оҕо эйгэтэ кэҥиир, тугу барытын тэҥнээн, ырытан көрөр идэлэнэр, толкуйга үөрэнэр. Саха фольклора аныгы оҕоҕо өйдөммөт тыл­лааҕа биллэр суол. Манна тыл үлэһиттэрэ анал үлэни таһаараллара буоллар, кэлэр ыччакка сүдү баайы хаалларыа этилэр. Сотору кэминэн фольклор айымньыларын өйдөөбөт, сэргээбэт көлүөнэ үүнэн тахсыа, тахсан да эрэр. Саха норуодунай суруйааччыларын оҕолорго аналлаах айымньыларын хат­таан аныгылыы култуураҕа сөп түбэһиннэрэн сөргүтүөххэ баара. Күөн-күрэстэри – ток-шоу, реалити-шоу, квест быһыытынан тэнитиэххэ, оскуолаларга, уһуйааннарга эрэ буолбакка, орто анал, үрдүк үөрэх эйгэтигэр тиийэ. Элбэх дьон мустар сиригэр: сыбаайбаларга, үбүлүөйдэргэ, кэнсиэрдэр, испэктээктэр антрактарын кэмигэр, оҕо бырааһынньыктарыгар сахалыы тылга, култуураҕа, историяҕа сыһыаннаах көрдөөх оонньуулары тэрийэр кыаллар суол. Маннык тэрээһиннэргэ туттуллуон сөптөөх кыракый брошюркалар, хомуурунньуктар таҥыллан тахсаллара буоллар, киэҥ биһирэбили таһынан, ыччат сэҥээриитин эмиэ ылыа этилэр. Бу хамсааһын муодаҕа кубулуйан, дьон-сэргэ санаатыгар Ийэ тыл күүһэ түргэнник тиийиэ дии саныыбын”.
Төрөөбүт тылбытын харыс­тыырга уонна сыаналыырга биир эрэ күн тутах. Күн-түүн, хас туттар тылгар, саҥарар саҥаҕар тылга ытыктабыллаах сыһыан баар эрэ буоллаҕына, хас биирдии киһи эппиэтинэһи бэйэтэ ылыннаҕына, сахабыт тыла тыыннаах хааларын бары билиэх тустаахпыт. Эн-мин дэспэккэ, бары биир киһи курдук ыллыктаахтык ылсан, кими да атарахсыппакка, этэргэ дылы, тыл диэн сүдү баайбыт буоларын өйдөөн, оҕоҕо ийэтин үүтүн уоһаҕын кытта тэҥҥэ иҥэрэн, иитиэхтээн таһаардахпытына, тылбыт симэлийиэ суоҕа, оччоҕо эрэ норуот сайдар кэскиллээх.