Дьон эмсэҕэлээбэтин курдук үлэ барыахтаах

Ааспыт нэдиэлэҕэ тустаах боппуруоһунан Ил Түмэҥҥэ түөрт сис кэмитиэт холбо­һуктаах мунньаҕа спикер Петр Гоголев салалтатынан ыытылынна. Кини парламеҥҥа тустаах боппуруос үһүс төгүлүн дьүүллэһиллэрин бэлиэтээтэ. Спикер күн бүгүнүгэр диэри уларыйыылар тустарынан толору хартыынаны көрө иликтэрин бэлиэтээтэ.

Сөптөөх түмүк оҥоһуллан

Билигин тыа сиригэр оскуола, уһуйаан, балыыһа уонна кулууп баар буоланнар, нэһилиэнньэ үгүс өттө дьарыктаах, үлэлээх. Онон тустаах боппуруос көтөҕүллүбүтүттэн дьон долгуйара оруннаах.

Хайа баҕарар олоххо-дьаһахха дьайар бөдөҥ суолталаах дьаһал олоххо киириэн иннинэ, төһөнөн элбэхтик сүбэ, санаа атастаһыыта барар даҕаны, соччонон сөптөөх түмүк оҥоһуллан, охсуута аччаан биэрэрэ баар суол. Оттон сыыһа-халты хамсанныҥ, дьаһанныҥ эрэ, этэргэ дылы, өр кэмҥэ оспот сырҕан баас буолуон сөп.

Ол да иһин Ил Түмэн түөрт сис кэмитиэт холбоһуктаах мунньаҕын тэрийэн ыыттаҕа. Иһитиннэриилэри үлэ уонна социальнай сайдыы, үөрэх уонна наука, култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирдэрэ Елена Волкова, Владимир Егоров уонна Юрий Куприянов оҥордулар. Мунньах кыттыылаахтара ордук Юрий Куприянов информациятын астыннылар. Иһитиннэрииттэн култуура эйгэтигэр тустаах боппуруоска сүбэнэн-аманан сөптөөх үлэ баран эрэрэ көһүннэ. Манна салайааччы үлэҕэ, олоххо баай уопута төһүү буолбута саарбаҕа суох. Онон ити салааҕа модельнай штат араспысаанньата «ыарыыта» суох киирэр кыахтаах диэн этиэххэ сөп. Кини: «Биир тэҥ иэннээх кулууптарга сорохторугар икки, сорохторугар түөрт, сорохторугар аҕыс муоста сууйааччы тоҕо баар буолуохтаахтарый?» — диэн эттэ. Итини бэрээдэктиир, бюджет үбүн-харчытын көдьүүстээхтик туһанар кэм кэлбитин бэлиэтээтэ. Миниистир бу эйгэҕэ 100-тэн тахса штат сарбыллыахтааҕын туһунан эттэ.

Вице-спикер Антонина Григорьева штаты сарбыйыы музейдар, норуодунай театрдар, библиотекалар үлэлэригэр охсуулаах буолуоҕуттан сэрэхэдийэрин бэлиэтээтэ.

Оттон үөрэх эйгэтигэр тустаах боппуруоһунан үлэ ситэ бара илигэ көһүннэ. Ол таблицаларга сыыппаралар араастаһыыларыттан уонна миниистир парламентарийдар ыйытыыларыгар чуолкайа суох хоруйдарыттан да ырылыччы көстөн кэллэ. Парламент мандаакка уонна регламеҥҥа хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ, Сунтаардааҕы биир мандааттаах уокуруктан депутат Андрей Николаев Сунтаар улууһугар 500-тэн тахса штат сарбыллаары турарын, суос-соҕотох бюджеттан иитиллэн олорор тыа сиригэр улахан охсуу буолуоҕун туһунан эттэ.

Үөрэх миниистирэ иһитин­нэриитин аҥаардас саамай үчүгэй туруктаах Хаҥалас улууһун сыыппараларыгар сигэнэн оҥорбутун эрэ парламентарийдар эмиэ астымматылар. Депутаттар Арктика, хоту улуустар уонна суола-ииһэ суох кырыы учаастактар уратылара учуоттамматаҕын бэлиэтээтилэр. Парламентарий Елена Голомарева: «Мин ыыппыт суруктарбар улуустааҕы үөрэх управлениелара хоруйу ыыппаттар. Норуот депутаттарыгар итинник сыһыан табыллыбат. Парламентарий хайа баҕарар иһитиннэриини ылар бырааптаах», — диэн эттэ. Кини Муома уонна Аллайыаха улуустарыгар штаттар сарбыллыыларын түмүгэр оскуолалар сабыллар кутталлаахтарын бэлиэтээтэ. Парламентарий штаты сарбыйыы хоту улуустары таарыйыа суохтааҕын ыйда.

Үөрэх миниистирэ тустаах боппуруоһунан улуустааҕы үөрэх управлениетын начальниктарын эрэ кытта буолбакка, эрэдэбиэй учууталлары, үлэһиттэри кытта элбэхтик сүбэлэһэрэ, санаа атастаһара туһаттан атыны аҕалыа суоҕар саарбахтаабаппын.

Кыра оскуолалар сабыллар кутталлаахтар

Биллэрин курдук, ааспыт 2018 сыл бэс ыйын 25 күнүгэр «О стандартах структуры и параметров минимальной сети объектов социальной инфраструктуры Республики Саха (Якутия)» диэн бырабыыталыстыба 202 №-дээх уурааҕа ылыллан турар. Ол курдук, тустаах докумуон олоххо киирдэҕинэ, 11 тыһыынча штат сарбыллыахтаах. Били үп-харчы дэлэй, үгүөрү кэмигэр, кырдьык, структураҕа ыһыллыы тахсыбыта көстөр. Ол курдук, мунньахха сылдьыбыт дьон хос-хос солбуйааччы, этэргэ дылы, араас дуоһунастар баалларын илэ кулгаахпытынан иһиттибит. Үөрэх миниистирэ Владимир Егоров 4498 штат ханнык да төрүккэ олоҕурбатаҕын, этэргэ дылы, халлаантан түспүтүн туһунан эттэ.

Ити эрээри штаты сарбыйыы күүскэ барар түгэнигэр тыа сирдэригэр аҕыйах үөрэнээччилээх (малокомплектнай) оскуолалар сабыллар кутталлаахтар. Өрүү этиллэрин курдук, оскуола тыа сиригэр биир тутаах тэрилтэ. Бу үөрэх тэрилтэтэ үлэтин тохтотто эрэ, бөһүөлэк нэһилиэнньэтин ахсаана аллараа түспүтүнэн барара баар суол. Кэлин тиһэх тустаах нэһилиэнньэлээх пууннар сир үрдүттэн симэлийэр да кутталлаахтар. Оттон билигин геополитика дойдубутугар, туһулаан Уһук Илиҥҥи региоҥҥа сытыытык турар. Онон тустаах дьаһал дойду ити позициятыгар сөп түбэспэтин бэлиэтиибин.

Дойдубут Президенэ Владимир Путин бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлинэн үлэлии олорон, Волгоградка буолбут «Биир ньыгыл Россия» партия конференциятыгар бу боппуруоһу таарыйан турардаах. Кини: «Биһиэхэ тыа сирин кыра кээмэйдээх оскуолаларын кыһалҕата суох буолбатах, баар. Мэлдьи кинилэри сабар эбэтэр саппат туһунан мөккүөр барар. Оскуоланы саптахха, нэһилиэнньэлээх пуун симэлийэр-сүтэр», — диэн этиитин кытары сөбүлэспэт буолуоҕу табыллыбат. “Ханна эрэ, баҕар, оскуола үлэтин тохтоппута сөптөөх буолуо. Ол эрээри төһө кыалларынан оскуолалары хааллара сатыахтаахпыт уонна онно үлэни ыытыахтаахпыт”, — диэн эппитэ. Кырдьык, оскуолалар тыа сирин, этэргэ дылы, тэбэр сүрэхтэрэ буоларын ким мэлдьэһиэ буоллаҕай?

Муус устар 23 күнүгэр буолбут Россия сокуону оҥорооччуларын Сэбиэтин үөрэххэ уонна наукаҕа хамыыһыйатыгар Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Петр Гоголев тустаах боппуруоһу эмиэ көтөхтө. Кини аҕыйах үөрэнээччилээх оскуолалары оннунан хаалларары таһынан, сайыннарыахха наадатын ыйда.

Владимир Путин эппитин курдук, дьоҕус оскуолалары үлэлэрин тохтотор туһунан боппуруос кэмиттэн кэмигэр күөрэйэн тахса турар. Өйдүүргүт буолуо, Россияҕа 122 №-дээх сокуон тахсыытыгар аҕыйах комплектаах оскуолалар дьылҕалара сытыытык турбута. Оччолорго ити сокуону өрөспүүбүлүкэ Президенэ Вячеслав Штыров аһаҕастык утарбыта. Ил Түмэн депутаттара Александр Жирков уонна Александр Уаров Москваҕа Госдумаҕа тиийэн үлэлээннэр, аҕыйах кылаастаах оскуолалар статустара оннунан хааларын туруорсаннар, тустаах сокуоҥҥа көннөрүү киллэртэрбиттэрэ.

Саха сиригэр кыра оскуолалар, балыыһалар, култуура тэрилтэлэрэ бааллара бу өрөспүүбүлүкэ итэҕэһэ буолбатах. Тыйыс тымныылаах, киэҥ-куоҥ сирдээх-уоттаах, аҕыйах нэһилиэнньэлээх регион уратыта буолар.

Бюджет ороскуота бэрээдэктэниэн наада эрээри

Мунньахха кыттыыны ылбыт бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Ольга Балабкина модельнай штат араспысаанньатын туһунан санаатын бу курдук эттэ. Кини: «Штаты сарбыйыы буолбакка, структураны бэрээдэктээһин диэн уурааҕы өйдүөххэ наадалаах. Тустаах боппуруоска бырабыыталыстыба парламены кытта биир сүбэнэн үлэлиир баҕалаах. Сарбыйыы педагогтарга буолбакка, көмө үлэһиттэргэ (муоста сууйааччыларга, харабылларга, о.д.а.) ыытыллыаҕа», — диэн эттэ. Ити туһунан үөрэх миниистирэ эмиэ иһитиннэриитигэр таарыйбыта.

Тустаах салайааччылар ФГОС (федеральное государственные стандарты) ирдэбилинэн психологтар, доруобуйаларыгар хааччахтаах оҕолорго тьютордар (иккис педагогтар) штаттара эбиллэн биэриэхтээхтэрин туһунан эттилэр. Кинилэр барыта куһаҕан буолбатаҕын ыйдылар.

Маныаха парламентарийдар бөһүөлэктэргэ, ордук хоту улуустарга аутсорсинг киирэрэ уустугун, кыаллыбатын бэлиэтээтилэр. Ити боппуруос улуустар кииннэригэр уонна куораттарга быһаарыллара уустуга суоҕун туһунан этэбин.

Депутат Владимир Черноградскай бюджет үбүн-харчытын бэрээдэктиир наадалаах, ол эрээри штаты сарбыйыы ыытыллыа суохтааҕын бэлиэтээтэ. Кини: «Дьон олоҕун хаачыстыбатын үрдэтэр судаарыстыба соругун толорон, социальнай объект бөҕөтүн үлэҕэ киллэрэбит. Оттон билигин тыа сирин намыһах дохуоттаах нэһилиэнньэтин ыарахан балаһыанньаҕа анньан биэрэн, социальнай эйгэни сарбыйаары олоробут», — диэн эттэ. Кини уонна норуот депутата Михаил Гуляев социальнай объектар муоста сууйааччыта, таас оскуолалар хайдах даҕаны сантехнига суох кыайан үлэлиир кыахтара суохтарын бэйэлэрин этиилэригэр бэлиэтээтилэр.

Вице-спикер Виктор Губарев тустаах докумуон бүгүн эрэ күөрэйбэтэҕин, этэргэ дылы, ыскаап түгэҕэр өр баттаныллан сыппыт буолуохтааҕын туһунан эттэ. Кини итинник баттаан сытыарбакка эрэ, сыыйа-баайа олоххо киллэриэх баарын туһунан бэлиэтээтэ. Виктор Губарев; «Биһиги итинтэн олохпут тупсуо дуо? Ол туһунан толкуйдуох тустаахпыт», — диэн эттэ. Депутат Сулустаана Мыраан саҥа сүүрээни кытта сөпсөспөтүн эттэ. Кини штаты сарбыйыы буолар түгэнигэр, миитиннии тахсар дьоҥҥо көмөлөһүөҕүн туһунан биллэрдэ.

Миниистир хойутаан кэлэн

Доруобуйа харыстабылын миниистирэ Елена Борисова мунньах бүтүүтүгэр биирдэ кэлэн, кини иһитиннэриитин депутаттар тохтоттулар. Норуот итэҕэллээхтэрэ парламент ыытар тэрээһинигэр итинник сыһыаннаһар сыыһатын туһунан эттилэр.

Парламентарийдар Елена Бо­рисованы кытта атын күҥ­ҥэ көрсөргө былааннаатылар. Доруобуйа харыстабылын профсоюһун биэрбит дааннайынан, бу салааҕа 448 штат сарбыллара былааннанар.

Үөрэх уонна култуура эйгэ­лэринээҕэр доруобуйа харыстабылыгар балаһыанньа ордук буолуохтаах дии саныыбын. Бу эйгэҕэ эмчиттэр үгүстэрэ иккилии үлэҕэ үлэлииллэрэ биллэр. Маны таһынан чааһынай клиникалар элбээтилэр. Онон эмчиттэр үлэтэ суох хаалыахтара диэн куттал суох. Арай техническэй үлэһиттэр туһунан боппуруос туспа…

Сыыйа-баайа киирэрин курдук

Мунньах түмүгэр парламентарийдар түөрт эйгэҕэ барытыгар тус-туһунан оробуочай бөлөхтөр тэриллэллэрэ наадатын ыйдылар. Ил Түмэн бюджекка, үпкэ, түһээн уонна сыана политикатыгар, бас билии уонна приватизация боппуруостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Нюргуяна Захарова сокуон барыла бастакы ааҕыыга киириэн иннинэ көрдөрүүлээх тустаах сис кэмитиэккэ киириэхтээҕин туһунан эттэ.

Депутат Елена Голомарева Арктикаҕа уонна хоту улуустарга аутсорсины киллэрии төһө көдьүүстээҕэр бырабыыталыстыба хамыыһыйата тэриллэрэ наадатын бэлиэтээтэ.

Ил Түмэн үөрэххэ, нау­каҕа, култуураҕа, көрдөрөр-иһитиннэрэр средстволарга  уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэр дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Феодосия Габышева парламеҥҥа аан маҥнай маннык түөрт кэмитиэт холбоһуктаах мунньаҕа ыытыллыбытын бэлиэтээтэ. Кини: «Модернизация, структуризация, оптимизация, систематизация диэн араас ааттарынан уларыйыылар буолаллар. Ол эрээри уларыйыы дириҥник толкуйдаммыт буолуохтаах. Дьон эмсэҕэлээбэтин курдук үлэ барыахтаах», -—диэн эттэ.

Модельнай штат араспысаанньата үүнэр 2020 сыл тохсунньу 1 күнүттэн олоххо киириэхтээх. Феодосия Габышева бэс ыйыттан саҕалаан кэлэр сыллааҕы өрөспүүбүлүкэ бюджетыгар көннөрүү үлэтэ саҕаланыахтааҕын туһунан эттэ. Кини штат араспысаанньатын тэрилтэлэр бэйэлэрэ оҥороллорунан сибээстээн, парламентарийдар итиннэ үлэлэһиэхтээхтэрин ыйда.

Феодосия Габышева Магадан уобалаһын, Хабаровскай уонна Забайкальскай кыраайдар тустаах боппуруоска уопуттарын үөрэппитин туһунан эттэ. Онно модельнай штат араспысаанньатын булгуччу киллэрэр туһунан ханна да суруллубатаҕын бэлиэтээтэ. Кини Ил Түмэн алтыс ыҥырыытын депутаттара бу хайысхаҕа Уһук Илиҥҥи регион парламентарийдарын кытта бииргэ үлэлиэхтэрин туһунан эттэ.

Парламент үөрэххэ, нау­каҕа, култуураҕа, көрдөрөр-иһитиннэрэр средстволарга  уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэр дьыалаларыгар; бюджекка, үпкэ, түһээн уонна сыана политикатыгар, бас билии уонна приватизация боппуруостарыгар; физическэй култуураҕа, спортка уонна ыччат дьыалаларыгар; доруобуйа харыстабылыгар, социальнай харысхалга, үлэҕэ уонна дьарыктаах буолууга сис кэмитиэттэр холбоһуктаах мунньахтарын түмүгүнэн 2019 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр диэри норуот депутаттара киллэрбит этиилэрин учуоттаан, модельнай штат араспысаанньатын сыыйа-баайа киллэрэригэр «Суол хаартатын» оҥорор уонна бигэргэтэр туһунан бырабыыталыстыбаҕа этии оҥордулар.

Людмила НОГОВИЦЫНА