Төрөөбүт тыл булгуччу үөрэтиллиэхтээх

Тэрээһини парламент үөрэх­хэ, наукаҕа, култуураҕа, сонуну киэҥник тарҕатар ситимнэргэ уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэр дьыалаларыгар кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева салайан ыытта. «Төгүрүк остуол» ыытыллар күнэ дьиҥ-чахчы норуот өйөбүлүн ылбыт «Национальнай оскуола туһунан концепция» ылыллыбыта 27 сыла туолбут даататын кытта сөп түбэспитин бэлиэтиибин.

Түмсүү  төрүөтэ туохха  сытарый?

Ийэ тыл, ийэ өй, ийэ толкуй иччилээҕин, ыллыктааҕын үгүстэр биллилэр, өйдөөтүлэр. Маны таһынан төрөөбүт тылынан сайа саҥарар киһи өбүгэлэриттэн көмүскэллээх, харысхаллаах буоларын эмиэ билэбит-көрөбүт.

Ил Түмэн мунньахтыыр саалатыгар төрөөбүт төрүт тыл дьылҕатын туһугар ис дууһаларыттан долгуйар дьон тобус-толору муһуннулар. Бу түмсүү тэриллиитин төрүөтэ туохха сытарын, ааҕааччыларбар быһааран биэриэм.

Сокуону киһи, дьон оҥорор. Онон, биллэн турар, сыыһа-халты таһаарыллыан сөптөөх. Оттон ити сыыһа бириэмэтигэр кыайан туоратыллыбатаҕына, өр сыллар усталара олоххо-дьаһахха үгүс мэһэйдэр үөс­күөхтэрин, улахан охсууну ылыахпытын сөптөөх.

Биллэрин курдук, муус устар 10 күнүгэр Госдумаҕа «Үөрэхтээһин туһунан» федеральнай сокуоҥҥа төрөөбүт тыллары үөрэтии баҕа өттүнэн буолуохтаах диэн ис хоһоонноох барыл киирбитэ. Ити аата төрөөбүт тыл предметэ факультатив таһымыгар түһүөхтээх. Оттон дойдубутун санкциянан ыгар-түүрэр, куттуур тас дойдулар, Англия, Франция,о.д.а. тылларын үөрэтии булгуччулаах. Этэргэ дылы, киһи өйүгэр-санаатыгар кыайан баппат. Онон тустаах түмсүү, тэрээһин төрүөтүнэн ити федеральнай сокуоҥҥа көннөрүү барыла буолбутун быһаччы этэбин. Элбэх араас омук түөлбэлээн олорор дойдутугар олус сэрэхтээх, кутталлаах сокуон барыла бэлэмнэммитэ көстөн кэлэр.

Ханнык  баҕарар  омук  айманар, көмүскэнэр

Россия киэҥ киэлитигэр 190 араас омук олорор. Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ, ЮНЕСКО бэлиэтииринэн, биһиги дойдуга 136 норуот тыла сүтэн-оһон хаалыан сөптөөҕүн туһунан бэлиэтиир. Мантан да төрөөбүт тылга ураты харыстабыллаах сыһыан наадата көстөн кэлэр. Тыл баар — норуот баар, тыл суох — норуот суох.

Билигин аан дойду сайдыытыгар глобальнай процесстар буола тураллар. Төрүт омуктар глобализацияттан, урбанизацияттан хайдах даҕаны гынан куотар кыахтара суох. Итилэр кыра омуктарга куһаҕан дьайыылара элбэх. Глобализация кэмигэр ордук ассимиляция процеһа күүскэ барар. Ол курдук, сорох норуоттар бэйэлэрин тылларын, култуураларын, үгэстэрин сыыйа сүтэрэн, атыттар киэннэрин ылыналлар. Аан дойдуга ассимиляция содулуттан элбэх кыра норуоттар сир үрдүттэн сүппүттэрэ уонна сүтэллэр. Итилэртэн да киһи сэрэхэдийиэн сөптөөх дии саныыбын.

Ол гынан баран, хайа норуот баҕа өттүнэн сүтүөн-симэлийиэн баҕарыай? Этэргэ дылы, тимирэн эрэр киһи салаа да оттон тардыһан хааларыныы, норуоттар омуктарын сүтэрбэт туһугар тылларын, төрүт үгэстэрин, култуураларын сөргүтэ сатыыллара кимиэхэ баҕарар өйдөнөр. Көҥүлүгэр, культурнай-историческай холбоһук быһыытынан олороругар куттал суоһаатаҕына, ханнык баҕарар омук айманар, көмүскэнэр, национальнай өй-санаа күүркэйэр. Нация тыыннааҕын, баарын  тухары сырдыкка тардыһар.

Ол курдук, төрөөбүт тыллары уонна өрөспүүбүлүкэлэр судаарыстыбаннай тылларын харыстааһыҥҥа Татарстан өрөспүүбүлүкэтэ кимиэллээхтик киирсэ, туруорса, үлэлии сылдьалларын билэбит. Кинилэр көҕүлээһиннэринэн «Нет закону против родных языков» диэн петицияҕа илии баттааһына хомулунна. Дойду Президениттэн саҕалаан, араас инстацияларга суруктары ыыталаабыттар.

Башкирдар аан дойдутааҕы курултаайдара Госдумаҕа тө­рөөбүт тыллары үөрэтии булгуччута суох диэн сокуон барылын өйөөбөттөрүн биллэрдилэр.

Кабардино-Балкария өрөс­пүүбүлүкэтин интеллигенцията федеральнай былааска тустаах сокуон барылын ылынар табыллыбатын туһунан сурук бэлэмнээн ыыппыттар уонна нэһилиэнньэни төрөөбүт кабардин уонна балкар тылларын харыстыырга ыҥырбыттар.

Чувашия «Пограничное братство» диэн уопсастыбаннай түмсүүтүн салайааччыта Юрий Осокин тустаах сокуоҥҥа көҕүлээһиҥҥэ кыттыыны ылбыт, Чувашия өрөспүүбүлүкэтиттэн Госдумаҕа депутаттар Алена Аршиноваттан уонна Олег Николаевтан мандааттарын былдьыырга диэн петиция оҥорбут. Кини: «Сокуон барыла Россия субъектарын төрөөбүт тылларын утарар хайысхалаах, онон дойду федеративнай тутулун ыһар кутталлаах. Национальнай өрөспүүбүлүкэлэргэ төрөөбүт тыллара суох буоллахтарына, федерация кытта суох буолар», — диэн этэр.

Ил Түмэҥҥэ буолбут «Тө­гүрүк остуолга» депутат, РФКП фракциятын чилиэнэ Петр Аммосов тустаах сокуон ааптардарын кытта сууттаһарын туһунан эттэ.

Маны таһынан Россия Президенин киһи быраабыгар сү­бэтэ эмиэ тустаах боппуруос көтөҕүллүбүтүттэн долгуйарын туһунан биллэрбитин бэлиэтиибин.

Төрөөбүт тыллары көйгөтүтүү политиката

«Төгүрүк остуолга» Сэбиэскэй тутулга төрөөбүт тыллары көйгөтүтүү политиката бара сылдьыбытын туһунан үгүс киһи аҕынна. Кистэл буол­батах, ити кэмҥэ дойдуга нууччатытыы политиката күүстээхтик барбыта. Оннооҕор уопсастыбаннай транспорга даҕаны, төрөөбүт тылынан астына-дуоһуйа кэпсэтэр күчүмэҕэйдэрдээх кэмнэрэ ааспыттарын мэлдьэһэр табыллыбат. Ити көстүүнү киһи хайдах даҕаны гынан интернациональнай көстүү диэн табыллыбат. Арай күһэлэҥ ассимиляция диэн этиэххэ сөптөөх.

Маннык политика тү­мүгэр аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар улахан охсууну ылбыттара. Ытык кырдьаҕастартан ураты төрөөбүт тылларын билэр ахсааннаах киһи хаалла.

«Төгүрүк остуолга» кыттыыны ылбыт уопсастыбаннай деятель Мария Погодаева төрөөбүт тылы баҕа өттүнэн үөрэтии хайдах курдук норуокка охсуулааҕын туһунан олус сөптөөхтүк бэлиэтээтэ. Кини: «Хотугу төрүт норуоттар тылларын үөрэтии баҕа өттүнэн буолбута, хайдах курдук охсуулаах буолбутун, бары билэ-көрө олороҕут. Хоту улуустарга сылдьан көрүҥ-истиҥ эрэ төһө эбээннии, эбэҥкилии, чукчалыы билэллэрий? Төрөөбүт тылы баҕа өттүнэн үөрэтии сокуонунан бигэргэннэҕинэ, саха тыла эмиэ итинник дьылҕаланыан сөптөөх», — диэтэ.

Дойду  Төрүт Сокуонун  кэһэр

90-с ыһыллыы-тоҕуллуу сылларыгар, биллэрин курдук, союзнай өрөспүүбүлүкэлэр тус­па арахсан барбыттара. Дойду үрдүнэн төрөөбүт тылы үөрэтиигэ сыһыан намтаабыта бэлиэтэнэр. Сэбиэскэй Союзка оскуолаларга 93 тылы үөрэтэр эбит буоллахтарына, ити кэмҥэ Россия оскуолаларыгар 75 тылы үөрэппиттэр. Биллэр-көстөр аччааһын буолбат дии. Бу кэмҥэ, этэргэ дылы, таҥара далаһа быраҕан, биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр «Национальнай оскуола туһунан концепция» ылыныллыбыта.

Тустаах концепция ааптара, Ил Түмэн депутата Егор Жирков «Төгүрүк остуолга» сүрүн дакылааты оҥордо. Кини мустубут дьоҥҥо Россия үгүс ахсааннаах норуоттарын төрөөбүт тылларын кэскилигэр дьаакыр буолан, дириҥ далайга тимирдиэн сөптөөх федеральнай сокуон барыла Госдума депутаттарынан ылыллыбатын курдук докумуону бэлэмнээбитин билиһиннэрдэ. Егор Петрович: «Тустаах докумуоҥҥа этиллэринэн, судаарыстыбаннай уонна төрүт омуктар тылларыгар сүрүн долгуйуу баар. Саха сиригэр саха, эбээн, эбэҥки, юкагир, чукча, долган тылларын инники дьылҕаларыгар охсуулаах буо­луон сөптөөх. Иккиһинэн, сокуон барыла киһи быраабын хааччахтыыр. Госдума дьүүлүгэр киирбит докумуон саамай сэрэхтээҕэ уонна кутталлааҕа төрөөбүт тылы төрөппүт баҕа өттүнэн талыыны бигэргэтэрэ буолар. Төрөппүт ханнык тылы талбытын, сайабылыанньаҕа суруйбутунан оҕо үөрэниэхтээх», — диэн эттэ.

Егор Жирков тустаах сокуон барыла Российскай Федерация Төрүт Сокуонун 68 ыстатыйатын утарарын, кэһэрин быһыытынан, Госдума бастакы ааҕыытыгар киллэрэри тохтотуохха наадатын туһунан эттэ. Кини: «Үөрэнэр тыллары талыыны федеральнай таһымҥа буолбакка, регионнар парламеннарын быһаарыытыгар хаалларыахха», — диэн эттэ.

Ол курдук, Россия Төрүт Сокуонун 68 ыстатыйатыгар туох туһунан этиллэрий? Тустаах ыстатыйа үһүс пуунугар: «Российская Федерация гарантирует всем ее народам право на сохранение родного языка, создание условий для его изучения и развития» диэн ийэ тыллары харыстааһын уонна сайыннарыы туһунан чуолкайдык сурулла сылдьар.

Мантан «Үөрэхтээһин туһунан» федеральнай сокуоҥҥа уларытыыны киллэрэр туһунан тустаах көҕүлээһини оҥорбут Госдума депутаттарын дойдуларын Төрүт Сокуоннарын билбэттэрэ-көрбөттөрө көстөн кэлэр.

Татаардар докумуоннарыгар олоҕуруохха

«Төгүрүк остуолга» депутат Иван Шамаев Национальнай оскуола туһунан концепция төрүттэммит күнэ маннык санаа атастаһыытыгар түмпүтэ ордук бөдөҥ суолталааҕын бэлиэтээтэ. Кини дьону-сэргэни долгутар, аймыыр сокуон барыла Госдума көрүүтүгэр киирэн, ыам ыйын 21 күнүгэр Москваҕа өрөспүүбүлүкэлэр бэрэстэбиитэллэрэ мустаннар улахан «Төгүрүк остуол» ыыппыттарын, онно кыттыыны ылбытын туһунан эттэ. Иван Шамаев: «Татаардар тустаах сокуон барыла ылыныллыа суохтаах диэн уураах таһаарбыттара, ити тарҕаммыта ыраатта. Уурааҕы өйүүбүт диэн дойду хас даҕаны региона хоруйун биэрдэ. Биһиги эмиэ ити татаардар докумуоннарыгар олоҕуруохпутун сөптөөх дии саныыбын. Тустаах сокуон барыла Госдумаҕа ааспатын туһугар бука бары түмсэн, сомоҕолоһон, өйбүтүн-санаабытын уран, бииргэ үлэлиэҕин», — диэн эттэ.

Ил Түмэн аҕыйах ахсааннаах норуоттар боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева тустаах сокуон барылын Госдума депутаттара бэйэлэрэ толкуйдаан оҥорбуттарынан, улаханнык көмүскүөхтэрин, туруулаһарга бэлэмнэниэххэ наадатын ту­һунан эттэ. Кини «Үөрэхтээһин туһунан» федеральнай сокуон ылыллыытыгар өрөспүүбүлүкэ хайдах үлэлээбитин, турууласпытын туһунан мустубут дьоҥҥо кэпсээтэ. Елена Христофоровна: «Аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар тылларын төрөппүт сайабылыанньа суруйан, факультатив курдук үөрэтэ сылдьабыт. Саха тыла нуучча тылын кытта тэҥ судаарыстыбаннай бырааптаах. Тустаах сокуон барыла ылылыннаҕына, саха тыла аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар тылларын курдук суолтата намтаан хаалыан сөптөөх», — диэн эттэ.

Филологическай наука доктора, Хомус аан дойдутааҕы тэрилтэтин генеральнай сэкиритээрэ Иван Алексеев-Хомус Уйбаан: «Билигин Россияҕа эрэ буолбакка, аан дойдуга идеология мөккүһүүтэ буола турар. Дойду модунун икки араастык быһаараллар, көрөллөр. Бастакытынан, дойду олохтоох норуоттара, бүттүүн үүнэннэр-сайданнар, Россия модунун хааччыйыахтаахтар. Иккиһинэн, коммунистическай идеология суох буолла диэн өйү-санааны күөртээн туран, уруккута Екатерина II ыраахтааҕы идеологиятын олохтуу сатааһын төрүөттэрэ бааллар. Ол курдук, Екатерина II хотун Россия кыра омуктарын барыларын, тылларын суурайан, биир улахан омук тылыгар киллэрии политикатын ыыппыта. Ити икки идеология охсуһуутугар олоробут. Россия модун буолуутугар чөл өйдөөх-санаалаах киһи барыта кыһаллар. Ол иһигэр Сахабыт сирин олохтоохторо», — диэн эттэ.

Психолог идэлээх Мичийэ Тоокой төрөөбүт тыллары күөм­чүлээһин оҕолор уйул­ҕаларын айгыратыан сөптөөҕүн туһунан ыллыктаах этиини оҥордо.

«Бичик» кинигэ кыһатын үлэһитэ Вале­рий Луковцев тустаах сокуон барыла төрөөбүт тылбытын үөрэтиини, сайыннарыыны хааччахтыырынан, омук быһыытынан дискриминация көстүүтүүнэн аахта. Кини: «Тустаах боппуруоһу, дьыаланы Российскай Федерация Конституционнай суутугар биэриэххэ наада. Дьайыылаах быһаарыныыта ылыныахха», — диэтэ.

Эдэр киһи Дьулустаан Осипов: «Ханнык да сайдыылаах дойдуга олохтоох төрүт омуктар тылларын күөмчүлээһин, статус­тарын түһэрии суох, сокуонунан бигэргэтиллибэт. Бу сокуон үөрэх эйгэтин эрэ таарыйбат. Ол курдук, саха тыла араас эйгэҕэ туттуллар. Литератураҕа, театрга, киинэҕэ, иитии эйгэтигэр, о.д.а. Мин саныахпар, оскуолаҕа төрөөбүт тыл булгуччулаахтык үөрэтиллиэхтээх. Атын норуоттар эмиэ судаарыстыбаннай саха тылын хайаан да үөрэтиэхтээхтэр», — диэн эттэ.

Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Ольга Балабкина Ил Түмэн толоруулаах былааһы кытта биир сүбэнэн муударай быһаарыныыны ылынан, суһаллык Госдумаҕа киллэрэр наадатын, бириэмэ ыгымын туһунан эттэ.

«Сайдыы» саха тылын уонна литературатын учууталларын уопсастыбаннай тэрилтэлэрин чилиэнэ, «Айыы кыһатын» учуутала Александра Попова ыалыы Хакассияҕа, Бурятияҕа дьон-сэргэ төрөөбүт тылларын билбэттэрин, оҕолорун үөрэтэр кыахтара суоҕун холобурга аҕалла. Кини: «Биир көлүөнэ дьон төрөөбүт тылларын үөрэппэтилэр эрэ, бу тыл симэлийэр-сүтэр. Бырагыраамаларбыт нууччалыы тыллаахтар. Национальнай оскуола статуһун чуолкайдыахха наада. Бука бары түмсэн, бу сокуон барыла ылыллыбатын туһугар үлэлэһиэххэ. Тустаах докумуон дойду сайдыытын атахтыыр курдук көрөбүн», — диэтэ.

«Төгүрүк остуол» кыттыы­лаахтара Гаврил Филиппов, Владимир Борисов, Вилюяна Никитина, Туйаара Михайлова, Василий Данилов, Феликс Антонов төрөөбүт тылы үөрэтиини, киһи быраабын күөмчүлүүр тус­таах сокуон барылын төрдүттэн утаралларын туһунан эттилэр.

* * *

Улуу өрүстэр кыракый сүл­бэттэн, сүүһүнэн үрүйэлэртэн үөскээн-төрөөн тахсаллар. Син ол кэриэтэ судаарыстыба регион­нартан, биирдиилээн куораттартан, бөһүөлэктэртэн силис тардан, модун держава аатын сүгэр. Ол курдук, төһөнөн субъектара күүстээх, үрдүк сайдыылаах буоллахтарына, дойдубут Россия киэҥ кэскиллэнэрэ саарбаҕа суох. Федерализм диэн өйдөбүл дьиэ­гэ суох туттуллар, имперскэй кэмэлдьилэр умнулуннахтарына, биир сүбэнэн иллээхтик олордохпутуна, үлэлээтэхпитинэ-хамсаатахпытына, айдахпытына-туттухпытына эрэ төрөөбүт-үөскээбит дойдубут салгыы үүнүөҕэ-сайдыаҕа. «Төгүрүк ос­туол» кыттыылаахтара Ил Түмэн уопсастыбаннаска тирэҕирэн тустаах сокуон барыла Госдумаҕа ааспатыгар дьайар, сөптөөх, муударай быһаарыныы ылынара наадалааҕын бэлиэтээтилэр.