Ыччаттар инники күөҥҥэ

Ордук Саха сиригэр бу ха­йысхаҕа улахан үлэ барара саарбахтаммат. Бэйэбит да аҕыйах ахсааннаах норуот кэнчээри ыччат кэскилбит буоларын дириҥник өйдүүбүт.

Өйдөөх, инициативнай эдэр киһи син биир муннукка-ханныкка үтүрүллүбэт, суолун бэйэтэ тэлинэр, инники күөҥҥэ сылдьар. Бу сөп. Ол эрээри ситимнээх көмө көрүллэрэ син биир наада.

Өрөспүүбүлүкэ парламенын бэһис ыҥырыытын дьокутааттара 5 сыл устата чуолаан ыччат туруктаах буолуутун кэрэһэлиир, инники кэскилигэр туһуламмыт араас хайысхалаан сокуоннары ылыммыттара. Үөрэхтээһин, доруобуйа харыстабыла, демография, олох-дьаһах араас кыһалҕаларын быһаарыыга, спорт, чөл олохтоох буолуу, бэйэ дьыалатын арыныыга, дьарыктаах буолууга, цифровой экономика, араас технология сайдыытыгар Ил Түмэн күүс-көмө буолбута саарбаҕа суох.

Ол курдук Ил Түмэн дьиэ кэргэн, оҕо саас, ыччат дьыа­­­лала­рыгар, физическэй култуураҕа уонна спорка сис кэмитиэтэ ыччакка, эдэр ыалга туһааннаах маннык олус суол­талаах сокуоннары олоххо киллэрдэ:
– Оҕо улахан дьон сиэртибэтэ буолар иэдээннээх түгэнин статистиката намтаабат. Сокуоннай сааһын ситэ илик оҕону дьиэ кэр­гэҥҥэ кырбааһын, өлөрүү, күүһүлээһин күн-түүн тахса турар. Бу сытыы кыһалҕаны быһаарар сыалтан «Төрөппүт эппиэтинэстээх буолуутун туһунан» сокуон олоххо киирбитэ.
– «Дьиэ кэргэн» өрөс­пүүбү­лүкэтээҕи ийэ хапытаала. Саха сиринээҕи ийэ хапытаала 2011 с. олохтоммута, ону таһынан Россия сокуонунан элбэх оҕолоох ыаллар дьиэ тутталларыгар сир учаастагын босхо ылар кыахтаммыттара. Өрөспүүбүлүкэтээҕи ийэ хапытаа­лын кээмэйэ икки бүк үрдээтэ. Итиэннэ өрөспүүбүлүкэтээҕи ийэ хапытаалыттан биир кэмнээх төлөбүрү оҥоруу туһунан сокуон чэрчитинэн үгүс ыал көмө харчыны туһаммыта.
– «Оҕо ыйдаа­ҕы бо­суобуйа­тын туһу­нан» сокуон. Көмөҕө олус наадыйар дьону чопчу өйүүргэ туһуланан ылыллыбыта.

Маны таһынан, кэмитиэт өрөспүүбүлүкэ ыччакка, дьиэ кэргэн туруктаах олоҕун уһансар сыаллаах үгүс бырагыраамалар, бырайыактар олоххо киирэллэрин хонтуруоллуур, кыһалҕалаах дьоҥҥо-сэргэҕэ көмөлөһөр аналлаах.

Сөптөөх үлэ ыытыллыбытын түмүгэр, тыһыынчаттан тахса эдэр ыал өйөбүл ылан, дьиэ-уот туттан, олорор усулуобуйаларын тупсарынна.

 

 

Нуучча биллэр публициһа, литературнай кириитигэ Николай Шелгунов:
«Эдэр саас үтүө дьүккүөрэ, инникигэ, сырдыкка дьулуура, кырдьыкка тардыһыыта – сайдыы биир модун күүһэ».

Марияна Дьячковская, Үөһээ Дьааҥы улууһун, Арыылаах нэһилиэгин уһуйаан иитээччитэ, элбэх оҕолоох ийэ.«Ийэ хапытаалынан Баатаҕайга икки хостоох дьиэ атыыласпыппыт. Онтубутун билигин куортамнаан, эбилик оҥостобут. Биллэн турар, түөрт оҕону көрөр-истэр, аһатар-сиэтэр үгүс үбү эрэйэр. Өрөспүүбүлүкэ өйөбүлэ, көмөтө манна улахан суолталаах дии саныыбын. Аны туран, Ил Дархан дьаһалынан, 2017 сылтан социальнай контракка, итиэннэ кыһалҕаҕа түбэспит аадырыстаах социальнай көмөҕө наадыйааччылар ис­пии­­­һэктэрин олохтоох муниципалитеттар быһаарар буолбуттара. Ол эмиэ олус үчүгэй. Дьиҥнээх көмөҕө наадыйар кыаммат араҥа кыһалҕатын миэстэтигэр олохтоох былаас эндэппэккэ билэр буоллаҕа. Онон биһиги нэһилиэкпит дьокутааттара, баһылыкпыт мунньахтаан, биһиги поликарбонат теплица ылбыппыт. Мантан сайын оҕолорбун сибиэһэй оҕуруот аһынан күндүлүөм диэн үөрэн-көтөн олоробун».

Уйгулаана Полускина, Таатта улууһа, Ытык Күөл, элбэх оҕолоох ийэ, дьиэ хаһаайката. «Түөрт оҕо ийэтэбин. Үһүс оҕобутугар ийэ хапытаалынан учаастак ылбыппыт, онно аны дьиэ туттар былааннаахпыт. Биһиги эдэр ыал буоламмыт дьиэ-уот кыһалҕатын үчүгэйдик билэбит. Быйыл «2012-2019 сылларга хаачыстыбалаах дьиэ­нэн хааччыйыы» диэн Саха өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бырагырааматын «Эдэр ыалы дьиэнэн хааччыйыы» диэн хос бырагырааматын чэрчитинэн субсидияҕа киирсэ сылдьабыт».

Ил Дархаммыт Егор Борисов «Билигин ураты толкуйдаах, аһаҕас санаалаах, дьулуурдаах саҥа көлүөнэ ыччат үүнэн тахсан иһэр» диэн этэн турардаах.

Туох барыта тэҥнээн көр­дөххө, ырылыччы көстөр диэн мээнэҕэ эппэттэр. Кэтээн да көрдөххө, 2000 сыллаах ыччат психологиятын билиҥҥи эдэр дьону кытта тэҥнээтэххэ, уларыйыы-тэлэрийии муҥура суох. Биллэн турар, аныгы олох тэтимэ, балысхан баала барыбытын саба охсор, мөкү да, үтүө да өрүттээх. Ол да буоллар сайдыы билиҥҥи ыччакка үтүө өттүгэр хайысхалаах иһэр диэм этэ.

Муҥкук тыа ыччата куоракка кэлэн мунан-тэнэн, суолу-ииһи да ыйдарыан куттанар буолар этибит. Дуоһунастаах, саастаах дьонтон толлорбут, аатын-суолун толору ааттаан, кырыыбытынан кыһарыллан кэмчиэрийэн киирэрбит, убаастабыллаахтык сыһыаннаһарбыт.

Ону тэҥнээтэххэ билиҥҥи ыччат быраабын билэр, сытыы-хотуу, сылбырҕа буолла дии саныыбын. Эдэр-эмэн дэс­пэккэ, тэҥнээх сыһыан, тойон-хотут диэбэккэ, атах тэпсэн олорон, дьыалыны-куолуну быһаарсар таһымҥа таҕыста. Ол курдук билигин эдэр киһи былааска тахсара биһирэнэр. Ыччаты бэлиитикиҕэ, салайар үлэҕэ хото ылаллар. Олохтоох бэйэни салайыныы киириэҕиттэн, өрөспүүбүлүкэ үгүс нэһилиэгин, улууһу да ыччаттар тутан олороллоро сөхтөрөр. Бу эмиэ ис иһигэр киирдэххэ, дириҥ суолталаах. Өскөтүн эдэр сэнэх эрдэххэ, этэргэ дылы, уот-күөс умулла илигинэ эппиэтинэстээх сорукка турунаҕын да, соччонон дойдуга, төрөөбүт сиргэ хаһаайынныы сыһыан иҥэр, үлэлиэх-хамсыах санаа күүскэ киирэр буолар эбит.

Ньурба улууһун Хаҥалас нэһилиэгин дьокутаата Семен Семенов. «Дьокутааттыахпыттан ыла олус элбэҕи биллим-көрдүм. Киһи үлэлээн-хамсаан истэҕин ахсын, бэйэтигэр саҥаны арыйар, ис кыаҕын билинэр. Инникигэ сыал, сорук туруора, ону ситиһэ үөрэнэр эбит. Нэһилиэкпит, улууспут кыһалҕаларын илэ харахпытынан билэ-көрө сылдьар биһиги олохтоохтор буолабыт. Онон чахчы биһиги үлэлээбэтэхпитинэ ким үлэлиэй, биһиги туруорсубатахпытына ким туруорсуой диэн өй-санаа киирэр. Туох барыта кыраттан,  киһиттэн бэйэтиттэн саҕаланар. Оннук санаанан ылсан үлэлээн истэхпитинэ, бүтүн өрөспүүбүлүкэбит сайдар суолу ту­туһара эрэбил».

Киһи үчүгэйгэ түргэнник үөрэнэр диэн бэргэн этии баар. Төһө да “кириисис быһа сиэтэр”, олохпут уйгута биллэ тупсан иһэр. Баар ситиһиибитин чөл тутар, салгыы сайыннарар, бу барыта биир-икки киһи эппиэтинэһэ буолбатах, хас биирдиибит сүрүн соруга диэн өйдүөх тустаахпыт.