Таптыыр ырыаһыппыт, мелодиспыт, бырааспыт…

Бүгүн, бэс ыйын 28 күнүгэр ытыктыыр киһибит, сөбүлүүр, таптыыр ырыаһыппыт, мелодиспыт, бырааспыт Виталий Андросов күн сириттэн күрэммитэ биир сылын туолла.

 

Тус бэйэм Виталий Тимофеевичтыын ордук чугастык 2013 сыллаахха Ил Түмэн быыбарыгар билсибиппит. Онно кини өрөспүүбүлүкэтин, дьонун-сэргэтин кэскилин туһугар ис дууһатыттан «ыалдьарын», дьиҥ чахчы патриот буоларын билбитим.

 

Олоҕун тухары төрөөбүт омугар сыһыаннаах тугу барытын уйаннык харыстыы, харыһыйа сылдьарын өссө биир холобуртан көрбүтүм. Ол курдук, дьиэтин эркинигэр саха оһуордаах-мандардаах чеканка саайыллан турара. 70-с сылларга доҕорунаан Алквиад Ивановтуун бииргэ сылдьан, чеканканы бөх тоҕор сиргэ бырахпыттарын, өһүргэнэ санааннар, дьиэлэригэр илдьэ кэлбиттэрин туһунан сэһэргээн ааспыта.

 

Саарбахтааһын суоҕа

 

Иллэрээ сыл киниттэн хаһыап­пыт саҥа дьыллааҕы нүөмэригэр интервью ылан турардаахпын. Онно күлэ-күлэ: «Коллегаларым ол-бу диагноһы этэннэр киһини соһуталлар», – диэбитэ. Арааһа, оччолорго «сиир» ыарыыта саҥардыы биллибит быһыылааҕа. Мин киниттэн быраас идэтин хайдах быһыылаахтык талбытын туһунан ыйыталаспытым.

— Быраас идэтин таларбар саарбахтааһын олох суох этэ. Алтыс кылааска үөрэнэ сылдьаммын, эмчит буолабын диэн бигэтик быһаарыммытым. Химияҕа, биологияҕа уонна нуучча тылыгар кыһаллан үөрэммитим, куруһуоктарга дьарыктаммытым. Саха судаарыстыбаннай университетын медицинскэй факультетыгар холкутук туттарсан киирбитим.

Учууталларым физмат кылааска үөрэнэммин, физик буолуо дии саныыллара. Соҕуруу куоракка үөрэнэ барбатахпыттан дьиктиргииллэрэ, — диэн хоруйдаабыта.

Уос номоҕор киирбит аҕатын Тимофей Сосин туйаҕын да хатарбыт буолуохпун сөп диэн эбэн биэрбитэ. Киниттэн эдэр быраастарга ханнык хаачыстыбалар тиийбэттэрин туһунан туоһуласпытым.

— Бастатан туран, талбыт идэҕин таба өйдүөхтээххин. Иккиһинэн, идэҕин таптыахтааххын. Үсүһүнэн, биир идэлээхтэргин ытыктыахтааххын. Олоҕу билиэхтээх. Билигин быраас үлэтэ – бүтүн коллектив үлэтэ.

Урукку земскэй луохтуур курдук суос-соҕотох буолбатах. Оччолорго дьон бырааһы таҥара курдук көрөллөрө. Холобур, сахалартан бастакы быраас Прокопий Сокольников 1898 сыллаахха МГУ медицинскэй факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Амма, Таатта, Чурапчы уонна Мэҥэ-Хаҥалас улуустарыгар биэлсэрэ суох соҕотоҕун үлэлээбит. Өссө ити улуустары таһынан хоту командировкаҕа ыыталлар эбит. Туох баар ыарыыны барытын көрөрө, эмтиирэ. Оннооҕор харахха эпэрээссийэ оҥорор эбит.

Онно холуйдахха, билиҥҥи быраас үлэтэ быдан чэпчээтэҕэ дии. Аҥаардас медицинскэй кииҥҥэ 550 быраас, 2500 киһи үлэлиир. Итини таһынан аппаратура арааһа, лаборатория бөҕө… Төһө да үлэлииргэ бары усулуобуйа баарын үрдүнэн, быраас уонна ыарыһах икки ардыгар тоҥуй сыһыан баар.

Дойдуга медицинаны түһэрэ сатааһын суох буолбатах. Үҥсүү-харсыы. Ити доруобуйа харыстабылын түһэрэр Америка идеологията эмиэ буолуон сөп.

Ол эрээри, хомойуох иһин, биир идэлээхтэрим, эмчиттэр өттү­лэриттэн, сорох ардыгар ыарыһахха тоҥуйдук, кытаанахтык сыһыаннаһыы көстүүтэ элбэх. Мөлтөөбүт-ахсаабыт кэмигэр киһи бырааска өйөбүл ылаары, сүбэлэттэрээри кэлэр буоллаҕа дии. Быраас психолог буолуохтаах. Ордук эдэр быраастарга ити тиийбэт. Ыарыһаҕы кытта кыайан да кэпсэппэттэр.

Ити быыһыгар кыһалҕалааҕы өйдүүр, үчүгэй баҕайытык үлэлиир эдэр эмчиттэр эмиэ бааллар, – диэбитэ.

 

Малтаччы этэллэрэ сыыһа

 

Виталий Тимофеевичтан, уопуттаах быраас киһиттэн, билигин өлөр ыарыылаах киһиэхэ, сирэйигэр диагноһын малтаччы этэр буолбуттарын туох дии саныыгын  диэн ыйыталаспытым. Онуоха кини: «Сыыһа дии саныыбын. Дьону харыстыахха наада. «Быраас кистэлэҥэ» диэн баар. Киһи ис кыаҕа муҥура суох. Олоххо араас буолар. Өлөн эрэр киһи тиллибит түгэнэ олус элбэх. Эбэтэр кыраттан да охсууну ылар, чараас дьон бааллар. Олор, этэргэ дылы, түргэтээн хаалыахтарын сөп», – диэн хоруйдаабыта.

 

Эргиччи талааннаах уолчаан

 

— Бастакы ырыабын 52 сыл анараа өттүгэр суруйбутум. Аҕыс сааспар хоһоон суруйбуппун, хаһыакка таһаарбыттара. Пьеса, кэпсээн суруйарым. «Бэлэм буол» хаһыат корреспондена, суруйааччы Валентина Гаврильева ыстатыйатыгар оҕолор кэпсээбиттэриттэн, «Пионерскай этэрээт бэрэссэдээтэлэ Витя Андросов поэт, прозаик, драматург уонна композитор ээ» диэн суруйбут этэ.

Баянныырым. Ол эрээри слуҕуҥ суох диэн Бороҕоннооҕу музыкальнай оскуолаҕа ылбатахтара. Майатааҕы музыкальнай оскуолаҕа дириэктэрдиир Одессаттан сылдьар нуучча дьахтара нэһиилэ көҥүллээбитэ, — диэн кэпсээбитэ.

 

 

Дьону харыстыахха наада. «Быраас кистэлэҥэ» диэн баар. Киһи ис кыаҕа муҥура суох. Олоххо араас буолар. Өлөн эрэр киһи тиллибит түгэнэ олус элбэх. Эбэтэр кыраттан да охсууну ылар, чараас дьон бааллар. Олор, этэргэ дылы, түргэтээн хаалыахтарын сөп.

 

 

Алампаҕа интэриэс

 

Виталий Тимофеевич, саха литературатын төрүттэспит дьонтон биирдэстэригэр, Анемподист Иванович Софроновка – Алампаҕа, ураты сыһыаннааҕын үгүстэр билэр буолуохтаахтар. Ытык киһибитин үйэтитиигэ үгүс кылааты киллэрбитин билэрим.  Киниттэн бу ытык киһибит олоҕунан, үлэтинэн хайдах быһыылаахтык интэриэһиргээбитин туһунан ыйыталаспытым. Кини кэпсээниттэн Алампаҕа интэриэс бэрт дьиктитик үөскээбитин билбитим.

— Сайсаарга уулусса устун хааман истим. Онно «улица им. Анемподиста Сафронова» диэн сурулла турарын бэлиэтии көрдүм. Автобус тохтобулугар эмиэ итинник суруллубут. «Софронов» оннугар «Сафронов» буолан хаалбыт. Чеховы Чахов диэбит курдук. Улахан сыыһа таһаарыллыбытын өйдөөтүм.

2005 сыллаахха Арчы дьиэтигэр Алампа төрөөбүтэ 120 сылын бэлиэтииргэ бэлэм туһунан Дьокуускай куорат интеллигенциятын мунньаҕа буолла. Онно тыл эттим. Дьокуускай куоракка ытык киһибит аатын сүгэр соҕотох уулуссабытыгар араспаанньата сыыһа суруллан турарын бэлиэтээтим. Мустубут дьон сэргээтилэр, мунньах боротокуолугар киллэрдилэр. Ол эрээри бэйэбин “уларыт “диэтилэр. «Строительнай» уокурук салайааччытын Петр Черемкины кытта кэпсэтэммин, кини көмөлөһөн, оҥордубут. Аны уулуссабыт аата суруллубут ылтаһыннары ыйыыр кыһалҕатыгар түстүм. Сайсаар уокуругун салайааччыта биир тэрилтэни ыйан биэрдэ. Ол тэрилтэм салайааччыта аккаастанан кэбистэ.

Ол уулуссаҕа турар маҕаһыыҥҥа киирэн көрдөстүм. Биир үлэһит: «Кырдьык даҕаны, сахалар баар-суох киһибит араспаанньатын хайдах сыыһа суруйалларый, биһиги ыйыахпыт», – диэн көх-нэм буолла. Мин үөрэммин, хаалларан баран, дьиэбэр төнүннүм. Хас да хонук ааста, маҕаһыыннарым олох да ыйаабатылар. Дириэктэрдэрэ үлэһиттэрбин таһынан дьаһайа сылдьаллар диэн аккаастаан кэбиспит. Наһаа кыһыйдым-абардым. Киитэрэйдииргэ сананным. Мэрияттан төлөпүөннүүбүн диэн, маҕаһыын дириэктэриниин кэпсэттим. Сарсыҥҥытыгар үчүгэй баҕайытык ыйаан кэбиспиттэр этэ.

Ити түгэҥҥэ боростуой дьоммут дэнэр дьон дьиҥнээх ис туруктарын билбитим. Өрүү кирдиэтээһиҥҥэ, түүрэйдээһиҥҥэ үөрэммиттэрин, киһилии кэпсэтиини өйдөөбөттөрүн.

2006 сыл үүннэ. Алампа үбүлүөйэ бэлиэтэммэт диэн буолла. Мин араас инстанцияларга төлөпүөннээ да төлөпүөннээ. Президент Вячеслав Штыров сүбэһитин Валентина Боровикованы көрсөн кэпсэттим. Кини балаҕан ыйыгар мунньахха ити боппуруоһу көтөхпүт. Президент дьаһала таҕыста. Бэйэбит күүспүтүнэн аар баҕах сэргэ, суруйааччы барельебын оҥоттордубут. Үлэһиттэргэ бэйэм хамнаспыттан абаанса кытта биэрбитим.

Доҕорбор Егор Неймоховка көрдөһөммүн «Алампа» диэн роман суруттарбытым. Ол романы нууччалыы тылбаастаппыппыт, – диэн кэпсээбитэ.

Ити ааҕааччыларбар Виталий Тимофеевичтыын тус кэпсэтиибин кытта билиһиннэрдим. Кинини кытта тиһэх кэпсэтиим ааспыт 2018 сыл Ырыа күнү­гэр этэ. Бырааһынньыгынан эҕэрдэлээбитим. Мантан аллараа кини туһунан дьон ахтыыларын бэчээттиэхпит.

 

Аата-суола үйэлэргэ хаалыахтаах

 

Андрей Кривошапкин, Ил Түмэн түөрт, Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтин ХII ыҥырыыларын, РСФСР народнай депутата, общественнай-политическай деятель:

– Виталий Тимофеевич Андросовы кытта миигин атаһым, саха бөдөҥ суруйааччыта Егор Петрович Неймохов билиһиннэрбитэ. Оччолорго Егор саҥа суруйан эрэр эдэр суруйааччы этэ. Онон Виталийдыын сэбиэскэй кэмтэн билсэрим. Кини талааннаахтык суруйбут ырыаларын ис дууһабыттан сөбүлээн туран истэрим. Кэнсиэрдэрин көтүппэккэ көрөн-истэн, олуһун астынарым.

Киһини дириҥник долгутар ырыалардааҕа. «Ыллыыр Виталий Андросов» диэн биллэрэллэрин уруйдаан-айхаллаан көрсөр этибит. Киһини салгыппат дириҥ иэйиилээх ырыалардааҕа. Нарын ырыатын истээри, ырыа кэрэ долгунугар уйдараары, сырдыктан, кэрэттэн дуоһуйаары, сынньанаары, кини аатын истээт, дьон өрүкүйэ түһэллэрин өйдүүбүн.

Киһини долгутар, үөрдэр-көтүтэр ырыалардааҕа. Элбэхтэн биир «Туундара» диэн бэртээхэй ырыата истибит эрэ киһини чахчы үөрдэрин-көтүтэрин, дьоллуурун өйдүүбүн. Сүрдээх дириҥ ис хоһоонноох, эрчимнээх уонна истээччилэргэ күүс-уох биэрэр, үөрдэр-көтүтэр аналлаах ырыа!

Киһи быһыытынан Виалий Тимофеевич норуот киһитэ этэ. Бу аламаҕайа, кырдьыксыта, чиэһинэйэ — дьэ, чахчы сөҕүмэр этэ.

Кинини саха норуота бүттүүнэ билинэрэ, ылынара, өрө тутара уонна таптыыра. Биһиги, хотугу норуоттар, эмиэ Виталий Андросовы бэйэбит хаан-уруу атаспыт курдук билинэрбит. Кини талаана оннук күүстээх уонна аптаах этэ. Сахалартан биир бастыҥ үөрэхтээхтэрэ, наука кандидата, профессора этэ. Ол курдук, дэгиттэр сайдыылааҕа. Итинник эргиччи талааннаах Виталий Андросов киһи мааныта, сэмэйэ этэ. Киһи төһөнөн талааннаах да, соччонон сэмэй диэн норуот бэйэтэ билинэр.  Виталий Тимофеевич чахчы оннук уһулуччу киһи этэ.

Виталий Андросов дьоһун аатын үйэтитэр хайаан да наада. Виталий курдук сомоҕо талаан дэҥҥэ көстөн аастаҕа буолуо…

Билиҥҥи кэмҥэ Сахабыт сиригэр киинэ күүскэ сайынна. Виталий Андросовы толору көрдөрөр киинэ усталлара буоллар, улуу кыайыы, бөдөҥ ситиһии буолуох этэ. Виталий Андросов аата, талаана — төрөөбүт норуотун быстыбат күүһэ уонна киэн туттуута! Кини аата-суола үйэлэргэ хаалыахтаах!

 

Ыраас хаар курдук сырдык санаалааҕа

 

Андрей Находкин, Ил Түмэн аграрнай политикаҕа уонна тыа сиригэр сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ:

– Мин Виталий Тимофеевич Андросов туһунан бу ахтыыбар туох эрэ уратыны этиэм дии санаабаппын. Кини оннук ытыска уурбут курдук аһаҕас, сайаҕас киһи этэ… Хомойуох иһин, «этэ» эрэ диирбэр тиийэбин. Кини айымньыларын, үлэтин-хамнаһын, ситиһиилэрин Саха сирин олохтоохторо үгүстэрэ билэллэр уонна билинэллэр. Ону хатылыыр санаам суох.

Бу орто дойдуга туох да мөккүөрэ суох саамай күндү сыһыан буолар. Киһи киһиэхэ, тулалыыр эйгэҕэ, төрөөбүт түөлбэтигэр сыһыана. Дьэ, бу «сыһыан» диэн тыл ис дьиҥин, бары өрүтүн арылхайдык арыйбыт, көрдөрбүт киһинэн Виталий Тимофеевич Андросов буолар. Ону ким да мөккүһүө суоҕа. Дьон барыта кини курдук ыраас майгылаах, көнө сүрүннээх эбитэ буоллар, аан дойдуга сэрии да, иирсээн-этиһии да төрдүттэн суох буолуо этэ дии саныыбын.

Матта дьиҥнээх патриота. Мөҥүрүөннэр биир дойдулаахтарын түмсүүтүн солбуллубат идеолога этэ. Төһөлөөх элбэх үтүө дьыаланы оҥорбута, ыччакка көмөлөспүтэ, дьон сүргэтин көтөхпүтэ, үөрүүнү-көтүүнү бэлэхтээбитэ буолуой? Матталар кининэн киэн туттуохтарын тутталлар. Биирдэ эмэ Маттаҕа көрүстэхпитинэ, хайаан да Эбэбит илин баһыгар айаннатан тиийэр буоларбыт. Аҕам туһунан истиҥник ахтарын, «Миисэ барахсан чахчы үчүгэй киһи этэ» диирин астына истэрим. Виталий Тимофеевич төһө  да аҕа саастаах буоллар, тэҥнээҕин курдук чиэһинэйдик, убаастабыллаахтык сыһыаннаһара. Дойдута үчүгэй буолуон, сайдыан, өссө тупсуон баҕарара иһиттэн биллэрэ.

Барытыгар быыс, соло булар дьикти айылгылаах киһи этэ Виталий Тимофеевич. Биир тэрээһинтэн, көрсүһүүттэн солото суох буолан, аккаастаммытын өйдөөбөппүн. Ити Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар эрэ сыһыаннааҕы этэбин. Оттон өрөспүүбүлүкэ таһымыгар мелодист, быраас быһыытынан үлэтин туһунан этэ да барыллыбат. Аны итини таһынан төлөпүөнүнэн хайаан да кэпсэтэрэ, туоһулаһара, санааҕын көтөҕөрө. Эппитэ-тыыммыта барыта алгыс курдук буолара.

Саамай астынарым диэн бу күн сириттэн күрэниэн эрэ иннинэ, дуоһуйуохпутугар диэри, биир ый устата бииргэ сылдьыбыппыт. Быыбар хампаанньатыгар нэһилиэктэрбитин барытын кэрийбиппит. Убайбыт ыллыырынааҕар тыл этэрэ элбээбит этэ. Тугу эрэ ситэ эппэтэҕин этэ сатыыр курдуга… Улаханнык ыалдьа сылдьарын сол курдук сэрэйбэтэхпит, биллэрбэтэҕэ даҕаны.

Ыраас хаар курдук сырдык санаалаах буолан, кини туллуктар, саас, хаар, таптал туһунан ырыалара табылыннахтара, норуот сүрэҕэр сөҥөн хааллахтара. Виталий Тимофеевич Андросов олорон кэлбит олоҕо, сыралаах үлэтэ, уостан түспэт ыра гыммыт ырыалара хаһан да умнуллубатыннар, кэм-кэрдии хаҕыс тыала саба үрбэтин.

 

Ырыа буолбут дьылҕа

 

Виктор Данилов, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ профессора:

— Виталий Андросовы чугас дьоно эрэ буолбакка, истэн-көрөн эрэ билээччилэр кини айылҕаттан да, айыылартан да бэрт элбэҕи бэриһиннэрбит айар куттаах киһи буоларын билинэллэрэ. Кини тугунан да дьарыктаммытын иһин талаана таһымнаабытынан барара, туохха барытыгар айымньылаахтык сыһыаннаһара.

Кини сымнаҕас илиилээх, сылаас сыһыаннаах эйэҕэс эмчит, дириҥ билиилээх, уустугу судургутук быһаарар учуутал, уоскулаҥы билбэт уһуйааччы, сатабыллаах салайааччы, киэҥ эйгэлээх тэрийээччи, кудуххайдых суруйар суруналыыс, ирдэбиллээх эрэдээктэр, ыллам саҥалаах ыытааччы, улуу Алампа хомуһуннаах хоһооннорун биир бэриниилээх сүгүрүйээччитэ, ахсаабат тарҕатааччыта, тиһэҕэр, дьылҕатын түстээбит идэтэ — ырыаны айыы, хоһоону ырыаҕа кубулутан көччөх гынан көтүтүү. Баҕар, алҕаһыырым буолуо, ол эрээри Виталий Андросов ити идэтэ үөһэ эридьиэстэммит дьарыктарыгар дьоҕура арылларыгар суолдьут сулус буолбут эбит диибин.

Мин Виталий Андросовы сирэй көрсө иликпиттэн, 70-с сыллар ортолоруттан, ырыаһыт, мелодист быһыытынан билэбин. Ырыаларын тута сөбүлээбитим диэн билиниэх тустаахпын. Дьокуускайга көһөн кэлиэхпиттэн, кини ырыаларын араадьыйаҕа күн аайы кэриэтэ истэр буолбутум. Сыыйа-баайа кини туһунан балачча билбэхтэспитим. 1980-с сыллар ортолоругар уопсастыбаннай үлэ эйгэтигэр сирэй билсибиппит, хам-түм да буоллар тыл бырахсан ааһарбыт. Виталий Андросов үлэтин бары хайысхаларыгар инники күөҥҥэ сылдьар буолан, норуокка киэҥник биллэрэ. Итинэн сибээстээн биири бэлиэтиибин. Виталий миигиттэн икки сыл балыс эрээри ыыра киэҥинэн, олоҕу билэринэн, дьон кыһалҕатын өйдүүрүнэн таһыччыта сөхтөрбүтэ. Кистээбэккэ эттэххэ, сүр баттатар этим. Ол гынан баран кини итиччэлээх үлүгэр ситиһиилэринэн, дьон махталынан-тапталынан угуттанарынан ньуур туттубата. Сүрдээх сэмэйэ, аһара баран килбигийэр курдуга.

Айар куту тосхойбут дьылҕата элбэх доҕоттору, табаарыстары, сэргээччилэри, сэҥээрээччилэри бэлэхтээбитэ. Кини олоҕо долгутуулаах кэнсиэрдэринэн, умнуллубат көрсүһүүлэринэн, кэрэхсэбиллээх кэпсэтиилэринэн туолбута. Биир бэйэм ускуустубаттан тэйиччи уонна улахан көҕө суох буолан, таһыттан сурах хоту ымсыыра эрэ саныырым. Кэлин арыый чугастык билсэн истэҕим аайы Виталий ыкса бодоруһар, чугас доҕордоһор дьоно, бары саха киэн туттар дьоно буолаллара сөхтөрбүтэ.

Олох кэлин Виталий Тимофеевич аҕата аатырбыт байыаннай хирург, ийэтэ юстиция бэтэрээнэ, биллиилээх судьуйа буолалларын билбитим.

Ырыабытыгар төнүннэххэ, СГУ иһинээҕи факультеттар икки арды­ларынааҕы уус-уран самодеятельность күрэҕэр эмчиттэр өрүү инники күөҥҥэ сылдьаллар эбит этэ. Тэрийээччи, салайааччы, кыттааччы быһыытынан Виталий Андросов итиннэ барытыгар мэлдьэһиллибэт миэстэлээх, умнуллубат оруоллаах.

Виталий Алампаҕа сыһыанын төрдүн-төбөтүн түөһэ барбаппын. Улуу бэйиэт дьылҕатын бэйэтигэр чугастык ылыммыта буолуохтаах диэн сабаҕалыахха эрэ сөп. Иккиэн ырыа куттаах дьон. Онон иэйиилэрэ-куойуулара биир бөҕө буоллаҕа. Виталий Алампа хоһооннорун үксүн өйүттэн ааҕара.

Кини саха талааннаах дьонун, чуолаан, чаҕылхайдык айан-тутан, ыллаан-туойан «күлүм» гынан ааспыттар тустарынан истиҥ ыстатыйалары бэчээттэппитэ, араадьыйаҕа, тэлэбиисэргэ биэриилэри бэлэмнээбитэ. Виталий үөлээннээхтэрин үйэтитиигэ үлүмнэһэн үлэлээбитэ. Хас да өйдөбүнньүк кинигэ хомуурунньуктары көрөн-истэн, эрэдээктэрдээн таһаарсыбыта. Тус бэйэтэ суруйбут «Эн эр киһиҥ олоҕо» диэн уочаркаларын кинигэтин бэлэхтээбитин хараҕым далыгар уура сылдьабын, сөп буола-буола ылан ааҕабын.

Виталий Андросов «Саха» НКИК иһинэн (И.М. Андросов дириэктэрдиирин саҕана) уопсастыбаннай Сүбэни тэрийэр наадалааҕын туһунан санааны көтөхпүтүн билэбин. Ити Сүбэ бастакы уонна, хомойуох иһин, бүтэһик салайааччыта Виталий Тимофеевич буолбута.

«Саха» НКИК — судаарыстыба үбүлүүрүнэн уонна уопсастыба хонтуруоллуурунан ураты тэрилтэ. Быһата, НКИК үлэһиттэрэ икки уот икки ардыгар сылдьаллар. Өскөтө судаарыстыба тугу этэринэн сырыттаҕына, истээччилэрин-көрөөччүлэрин тэйитэн кэбиһиэн сөп. Оттон дьон сөбүлүүр эрэ диэнинэн салайтардаҕына, саарбах соҕус ис хоһоонноох, уопсастыба интэриэһигэр эппиэттээбэт биэриилэргэ охтор кутталлаах. Маннык түгэҥҥэ тэрилтэ сүрүн сыала-соруга хайа да диэки халыйбакка, ортотун көрөн дьаһанан, былаас уонна норуот интэриэстэрин дьүөрэлэһиннэрии. Маныаха Виталий Андросов толкуйунан тэриллибит уопсастыбаннай Сүбэ улахан туһалаах буолуохтааҕа. Оннук да буолбута.

Виталий Тимофеевич налыччы-хоточчу киһи этэ. Омос көрдөххө, бытаан баҕайы курдуга. Ол эрээри тиэтэйбэккэ да сылдьан, тиийбитэ-түгэммитэ, бүтэрбитэ-оһорбута баар буолара.

Улахан ыарыыга ыллара сылдьан, «Саха» НКИК көмөтүнэн дьоһуннаах биэриилэри таһаарбыта. Мин ол биэриилэри реквием жанрыгар сыһыарабын. Оннук дириҥ иэйиилээх, курус эрээри сырдык санааны саҕар күүстээх айымньылар.

Дьонун-сэргэтин тапталын-махталын тыыннааҕар билбит дьоллоохтортон биирдэстэрэ кини этэ.

 

Сүрэх суоҕу билиммэт

 

Наталья Михалева-Сайа, суруйааччы, суруналыыс:

— Виталий Андросовы бастаан «Туундара», «Хаар үҥкүүтэ», «Хаарчаана», «Күн бытархайа» диэн ырыаларынан биллэҕим. «Сыһыылар сырдыктар, чараҥнар наҕыллар… Аан дойду сүктэр кыыс таҥаһын таҥыннаа…» — бу тыллартан уонна дьүрүскэн доҕуһуолтан оччотооҕу оскуола оҕото хаары, мэлдьи баарын иһин улаханнык сэҥээрбэккэ сылдьан, саҥардыы өйдөөн көрбүт, Сахам сирин айылҕатын биир маанылаах түгэнин ураты кэрэтин дьэ дьиҥнээхтии арыйбыт курдук буолбуппун өйдүүбүн.

Ол ааспыт үйэ 70-с сылларыгар саха сүрэҕэ байаан нөҥүө ыллыыр-ытыыр, олоҕу туойар, сырдыкка, кэрэҕэ тардыһар кэмэ этэ буоллаҕа. «Хаар үҥкүүтүн» хайаатар да наһаа үтүө, сандаархай санаалаах, дьонун, дойдутун ис сүрэҕиттэн таптыыр киһи, улахан артыыс ыллыыр диэн куккунан-сүргүнэн быһа таайар курдук этиҥ.

Дьылҕа хаан оҥоһуутунан мин култуура үлэһитэ буолбутум. Онон идэм да быһыытынан ырыа айааччылардыын алтыһан барбытым. Ол эрээри бу тухары, тоҕо эрэ, мин оҕо куппун уһугуннарбыт ырыаларым ааптардарын Виталий Андросовы кытта биир түһүлгэҕэ түбэһэ түспэтэҕим. Ыйыталаһан билбитим, кини артыыс буолбакка, эмчит идэлээх, култуураттан атын эйгэҕэ сылдьар, солото суох үлэлээх киһи эбит.

Виталий Тимофеевичтыын чугастык билсиһиибит Анемподист Софроновтан – Алампаттан саҕаламмыта. Норуот суруйааччыта Егор Неймохов «Алампа» арамаанын суруйар кэмигэр биир өйдөөх-санаалаах, дьиҥнээх поэзия сүгүрүйээччилэрэ мустар этибит. Ол мустуулар «сүрэхтэрэ», мин үөрүөм иһин, Виталий Андросов буолара. Тапталлаах суруйааччыбыт туһунан кэпсэтэрбит, буолуохтаах үбүлүөйүгэр тугу гыныахха сөбүн сүбэлэһэрбит. Ол курдук, «Алампа» диэн чөкө, саха уран суругун кэскилин киэҥник көрөр, өркөн өйдөөх, төлөннөөх сүрэхтээх дьон түмсүүлэригэр киирэн хаалбытым.

Анемподист Иванович сэтинньигэ төрөөбүт күннээх. Бу күн сүрдээх тымныы буолааччы. Ону ол диэбэккэ, Виталий Тимофеевич хорсун санаалаах «алампистары» кытта ытык киһибит көмүс уҥуоҕар тиийэннэр, сибэкки ууран, ахтан-санаан кэлэллэрэ. Поэт көмүллэ сытар сирин дьон-сэргэ быһа ааспат холобурун Москваҕа Сергей Есенин уҥуоҕар сылдьан, илэ көрөн турабын. Биһиэхэ оннук миэстэнэн Алампа уҥуоҕа буолбута. Саас от-мас тыллыбытын кэннэ сырыттахха, дьон пасха саҕана сылдьан, кулич хаалларбыт эҥин буолааччылар. Ол аата поэт тылын күүһүнэн тыыннаах, кини саха сүрэҕэр өлбөөдүйбэт таптал буолан, сириэдийэ турар. Итиннэ барытыгар Виталий Андросов салайбыт «Алампатын» дарбаана суох эрээри дириҥ ис хоһоонноох үлэтин түмүгэ көстөр.

Егор Неймохов арамаана тахсыбытын кэннэ, кинигэни кыбыммытынан сылдьан, аны «Киһи буолбут таҥара, Таҥара буолбут киһи» диэн икки сиэрийэлээх документальнай киинэбин устууну саҕалаабытым. Киинэм уһуллан, дьон-норуот махтала бөҕөнү туппутум. Онно сүрүн кэпсээнньиттэринэн «алампистар»: учуонайдар Василий Протодьяконов – Бырдьахаан, Валентина Семенова, норуот суруйааччыта Егор Неймохов уонна Виталий Андросов буолбуттара.

Виталий Андросов 65 сааһын туолар үбүлүөйүгэр сүбэлэһэн баран, «Иэйэр сүрэх сылааһа» диэн кини олоҕун, айар үлэтин туһунан уочарканы устубуппут. Сүрүн кэпсэтиини кини ийэтиттэн илдьэ хаалбыт сэмэй дьиэлээх-уоттаах даачатыгар устубуппут. Режиссерум Саймон Сергеев  байааны уонна Виталий Тимофеевич бастакы хамнаһынан ылыммыт радиолатын олоппоско уурталаан, фон гыммыта, олус үчүгэйдик көстүбүтэ.

Олоҕун тухары төрөөбүт омугар сыһыаннаах тугу барытын уйаннык харыстыы, харыһыйа сылдьарын өссө биир холобуртан көрбүтүм. Ол курдук, дьиэтин эркинигэр саха оһуордаах-мандардаах чеканка саайыллан турара. 70-с сылларга доҕорунаан Алквиад Ивановтуун бииргэ сылдьан, чеканканы бөх тоҕор сиргэ бырахпыттарын, өһүргэнэ санааннар, дьиэлэригэр илдьэ кэлбиттэрин туһунан сэһэргээн ааспыта.

Кэргэнин Октябринаны ымыы чыычааҕар холуур эбит этэ. «Ол үрдүк халлааҥҥа дьырылыыр күөрэгэйдээҕэр, субу аттыгар бииргэ сылдьар ымыычаан чыычааҕа барахсаны таптыыр ордук истиҥ буоллаҕа» диэн тыллардаах олоҕун аргыһыгар анаабыт ырыатын наһаа ис сүрэҕиттэн иэйиилээхтик толорбутун умнубаппын.

Суох буолбутун кэннэ дьон киниэхэ тапталларын этэр хоһоонноро, дьүһүйүүлэрэ социальнай ситимнэри толорбута. Дьиҥ чахчы бүтүн норуот сүтүгэ буолбута.

 

  Людмила НОГОВИЦЫНА