Мин дойдум бүгүн уонна сарсын…

Күндү оҕолор! Бастыҥ үлэлэри түмэн, хомуйан хаһыакка бэчээттиибит. Балаһыанньа бэрээдэгинэн муус устар 15 күнүттэн өйтөн суруйуулары куонкуруска ылыы түмүктэннэ. Салгыы тэрийэр хамыыһыйа саастарынан икки бөлөххө арааран Куонкурус Гран-притын, I, II, III миэстэлэри быһаарыа. Кыайыылаахтар «Океан» оҕо лааҕырыгар, «Сосновый Бор» лааҕырга путевкаларынан наҕараадаланыахтара. Санатар буоллахха, тэрийэр хамыыһыйа анал бириистэри олохтуур быраабы бэйэтигэр хаалларар. Барыгытыгар ситиһиилэри баҕарабыт!

Сахам сирэ түргэн тэтиминэн сайдыан баҕарабын

Төрөөбүт дойду хас биирдии киһиэхэ күндү буолар. Мин төрөөбүт сирим — Саха сирэ, Россия биир саамай кэрэ айылҕалаах, үгүс сиртэн хостонор баайдаах, араас омук сөбүлээн олохсуйбут региона. Бүлүү эбэ түөлбэтигэр олоҥхо дойдутунан биллэр Сунтаар улууһугар олоробун.

Сунтаар улууһа бэйэтэ киэҥ, дириҥ историялаах. Мин аҕабынан төрүттэрим Сунтаар нэһилиэгин Бэрэ диэн былыргы сиригэр олорбуттар. Бэрэ Сунтаар нэһилиэгиттэн 7 км тэйиччи турар. 1974-1975 сыллардаахха Бэрэҕэ археологическай экспедициялар үлэлээбиттэрэ. Ол курдук, хас да тыһыынча сыл анараа өттүгэр боруонсаны, тимири уһаараллара, туойтан иһиттэри оҥороллоро дакаастаммыт. Ити курдук, хас биирдии нэһилиэк, хас биирдии түөлбэ бэйэтэ историялардаах буолар. Республикабытыгар маннык историческай суолталаах сирдэри барыларын учуокка ыланнар, харыстыыр үлэ барарын туһунан сокуон ылыллара наада дии саныыбын.
Дойдубут Президенэ Владимир Владимирович Путин 2018 сыллаахха ыам ыйын 7 күнүгэр 204№-дээх “О национальных целях и стратегических задачах развития РФ на период до 2024 г.” диэн Ыйааҕын улаханнык сэҥээрдим. 12 сүрүн национальнай бырайыак Россия үрдүнэн олоххо киириэхтээх. Республикабыт Ил Дархана Айсен Сергеевич Николаев бу уураахха олоҕуран күүскэ үлэлиир дии саныыбын.
“Культура” национальнай бырайыакка музейдар биир сүрүн миэстэни ылаллар. Удьуор ситимэ быстыбат, норуот төрүт муудараһын харыстаан, ол көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр буоллаҕына инникитэ кэскиллээх дииллэр. Историятын үөрэппэт-билбэт норуот инникитэ суоҕун өйдүөх тустаахпыт. Мин санаабар, итини барытын учуоттаан Президеммит В.В.Путин саҥа музей комплекстара аһыллыахтаахтар диэн эппитэ.
Саха сиригэр музейдар (түмэллэр) үлэлиир хайысхалара саҥардыллыахтаахтар дии саныыбын. Үгүс сыллары уҥуордаан өбүгэбитин кытары ситимниир тыыннаах туоһулар: саһарбыт хаартыскалар, докумуоннар, суруктар бары виртуальнай эйгэҕэ көһөрүллүөхтээхтэр.
“Экология” национальнай бырайыакка мин улахан болҕомтобун уурабын. Бүлүү өрүспүт былырыын атырдьах ыйыгар хойуу үүттээх чэй курдук өҥнөммүтүн көрөммүт бары аймаммыппыт. Уруккуттан иһэр уу кыһалҕаланан олорбут дьоҥҥо кыһалҕа өссө ордук сытыырхайбыта. Сунтаар нэһилиэгин олохтоохторо Мохсоҕоллоох күөл уутун иһэн олоробут. Нэһилиэнньэни уунан хааччыйыыга улахан үлэ барара ирдэниллэр. Уу ыраастыыр станциялар кыамталара күүһүрдүллүөхтээх. Сунтаар улууһугар эрэ буолбакка, Бүлүү бары түөрт улууһугар олохтоохтор иһэллэригэр сөптөөх ыраас уулаах күөллэргэ дылы суоллар оҥоһуллуохтаахтар, скважиналар баар буолалларын курдук үлэ түргэнник барыахтаах. Ууну таһар эргэ техникалар саҥардыллыахтаахтар. Сахабыт сирин медицинаҕа научнай үлэһиттэрэ Бүлүү өрүс кытылыгар олорор олохтоохтор доруобуйаларын чинчийэр экспедициялары сыл аайы ыыталлара наада. Уопсайынан, мониторинг ыытыллыахтаах. Иһэр уунан нэһилиэнньэни хааччыйыыга бары улуустарга анал тус сыаллаах былааннаах программалар үлэлиэхтээхтэр. Уу хаачыстыбата хонтуруолга туруохтаах. Бу туһунан нэһилиэнньэҕэ иһитиннэрэр ситим, радио, телевидение нөҥүө сырдатыллан иһиэхтээх.
Доруобуйа харыстабылыгар улахан болҕомто суола суох нэһилиэктэргэ ууруллара наадалаах. Улуустарга суһал көмөҕө көтөр техника элбиэхтээх. Эминэн хааччыйыы эмиэ сүрүн миэстэни ылыахтаах. Наадалаах эмп суох буоллаҕына тыа дьоно куоракка сакаастыыллар. Оттон ыраах улуустар олохтоохторо күһүн, саас суол хаайар кэмигэр эрэйи көрсөллөр. Онон доруобуйа харыстабылыгар эминэн хааччыйыыга туһааннаах сүрүн болҕомто ууруллан сокуон ылыллара ирдэниллэр. Республика үрдүнэн олохтоохтор ортолоругар профилактическай суолталаах үлэ күүскэ барыахтаах. Араас ыарыылартан сэрэхтээх буоларга, бэйэ доруобуйатын көрүнүөхтээхтэрин тустарынан. Каадыры бэлэмнииргэ медицинскэй сиэстэрэлэри үөрэтэллэрин курдук, улуустарга баар техникумнарга үөрэтиэхтээхтэр.
Үөрэҕириигэ дистанционнай үөрэхтээ­һини киллэрэн, орто анал, үрдүк үөрэх кыһа­ларыгар доруобуйаларынан хааччахтаах уонна ыраах улуустарга олорор олохтоохтор үөрэхтэнэллэригэр кыах бэриллиэхтээх. Ити хайысханы күүскэ сайыннаран олоххо киллэрэргэ сокуон наада. Үөрэҕириигэ билигин Интернет ситимэ улахан оруолу ылар. Бары улуустарга Интернет күүһүрдүллэрэ наада.
Үөрэхтээһиҥҥэ саха тыла, хотугу норуоттар тыллара нуучча, английскай тылларын кытары сүрүн миэстэни ыланнар өссө сайдыахтаахтар. Россия Азия дойдуларын кытары экономика, наука, культура хайысхаларыгар ыкса сибээстээхтик үлэлиир. Онон китайскай, японскай тыллар оҕо уһуйааннарыгар, оскуолаларга, үрдүк үөрэх кыһаларыгар үөрэтиллэр кэмнэрэ кэллэ.
Саха сиригэр араас омуктар бааллар. Сахалар нууччалары кытары ХVII үйэттэн билиҥҥээҥҥэ дылы эйэ дэмнээхтик олороллор. Мин төрүттэрбэр сахалар, эбээн, нуучча, татаар омуктара бааллар. Урут ыраахтааҕылаах Россия саҕана 19-с үйэҕэ Дьокуускайга олорбут нуучча кыыһын Евдокия Ксенофонтовна Попованы Сунтаар Хоротуттан төрүттээх эбэм аҕатын хос эһэтэ Кокорин Андрей Петрович кэргэн ылбыт. Кинилэр сыдьааннара Санкт-Петербурга, Екатеринбурга, Амурскай уобаласка, Саха сиригэр тарҕанан олоробут.
Былыр аҕыйах омуктар Саха сиригэр кэлэр буоллахтарына, олох түргэнник сайдан, кэлии омук наһаа элбээтэ. Кинилэр олохсуйа, үлэлии кэлбит регионнарын норуоттарыгар, кинилэр үгэстэригэр убаастабыллаахтык сыһыаннаһыахтаахтар. Бу хайысхаҕа Россия, Саха сирин үрдүнэн тустаах күүстээх политика баран сокуон ылыллыахтаах. Ол курдук, миграннар Россия, республика историятын билиэхтээхтэр. Нуучча тылын булгуччу билиэхтээхтэр, культуралаах буолуохтаахтар. Тас дойдулартан кэлэр дьон доруобуйа өттүнэн чинчийиини баралларын курдук сокуон үлэлиирэ наада. Киһи олоҕор кутталлаах ыарыылар аан дойду устунан тарҕаммыттара куттал баарын туоһулуур. Итиннэ туох да киһи бырааба күөмчүлэммэт.
Республика промышленнай тэрилтэлэригэр олохтоох дьон үлэҕэ киирэллэрин курдук тустаах сокуон ылыллара наада. Тоҕо диэтэххэ, тыа сирдэригэр үлэтэ суох дьон наһаа элбэх. Киһи үлэлээх буоллаҕына инникигэ эрэллээх буолар.
Мин тапталлаах Сахам сирэ Россия атын регионнарыттан хаалсыбакка өссө түргэн тэтиминэн сайдыаҕын баҕарабын. Национальнай бырайыактар чэрчилэринэн тустаах сокуоннар ылыллаллара олох ирдэбилэ буолар.
Элеонора Павлова, А.П.Павлов аатынан Сунтаар
1 №-дээх орто оскуолатын
9 “Б” кыл. үөрэнээччитэ

Сарсыҥҥыбыт бигэ туруктаах буоларын туһугар

Чакыр нэһилиэгэ сардааналардаах кытыллардаах, ыраас дьэҥкир уулаах Амма өрүс үрдүгэр турар, республикабыт биир саамай кэрэ көстүүлээх сирэ. Нэһилиэнньэтэ – 500-чэ. Орто оскуола, «Ньургуһун» оҕо саада, сынньалаҥ уонна култуура киинэ, спортивнай саала, баһаарынай чаас, үүт аһы астыыр сыах, балыыһа, модельнай библиотека, почта дьиэтэ, чааһынай маҕаһыыннар бааллар.

Олохтоохтор сүрүннээн тыа хаһаа­йыстыбатынан дьарыктаналлар. Нэһилиэк баһылыгынан Прокопий Евгеньевич Прокопьев 2015 сылга талыллан үлэлии-хамсыы сылдьар. Эдэр баһылык элбэх саҥа сүүрээни киллэрдэ. Кулууп аттыгар кырачааннарга аналлаах оонньуур площадка баар буолбута. Кэнники сылларга биһиги нэһилиэкпитигэр улахан сэргэхсийии барда. Ол курдук, үгүс саҥа эбийиэк, дьиэ-уот тутуллан үлэҕэ киирэн, кыралыын-кырдьаҕастыын бары үөрдүбүт. 50 миэстэлээх оҕо саада, саҥа хочуолунай, баһаарынай чаас дьиэтэ тутуллубуттара. Дэриэбинэ иһинээҕи суолу оҥордулар. Сайыҥҥы уу ситимэ тардыллан, олохтоохтор оҕуруот аһын өлгөмнүк үүннэрэр буоллулар. Эти-үүтү дэлэтээччилэр Тыа хаһаайыстыбатын министерствотын гранын сүүйэн, улахан хотоннору тутуннулар, сүөһүлэрин, сылгыларын ахсаанын элбэттилэр.
Мин санаабар, Чакыр нэһилиэгэр сайынын туризм күүскэ сайдыах курдук. Тоҕо диэтэр, сайын сөтүө, сир аһын саҕана республика бары улуустарыттан олус элбэх киһи сынньана кэлэр. Тыабытыгар сир аһын арааһа үүнэр: дьэдьэн, сугун, отон, хаптаҕас, моонньоҕон. Сынньана кэлэр дьону кэрэ сирдэринэн күүлэйдэтэ, сир астата тыаҕа сырытыннарыахха сөп. Онуоха олохтоохтор гид куурсугар үөрэнэн, лицензия ылан, кыратык харчылаһыа этилэр. Аны туран биһиэхэ сайын аайы скандинавскай хаамыынан дьарыктанар дьон улахан бөлөҕүнэн кэлэн баралар. Онон Чакыр нэһилиэгэр туризмы сайыннарар сыалтан, туристары түһэрэр гостиница, турбаза тутар наада. Сайыҥҥы кафелары арыйар наада. Тоҕо диэтэр, сорох туристар өрүс кытыытыгар аһаан баран кэннилэриттэн хомуйбакка бараллар. Кафе баара буоллар, мээнэ ыспакка-тохпокко аһыахтара этэ. Ону таһынан, тырааныспар элбиир кэмигэр, кыра автомойка арыйан үлэлэтиэххэ сөп. Массыынанан кэлэн баран дьон сөтүөлүүр сиригэр тырааныспардарын сууйар түгэннэрэ эмиэ баар. Сөтүө сезонугар уу аттракционнарын үлэлэтиэххэ сөп. Өссө биир толкуйум — биһиги нэһилиэкпит талааннаах дьоно араас сувенирдары оҥороллоругар усулуобуйа олохтуохха сөп. Туризм уонна урбаан хайысхаларын күүскэ сайыннардахпытына, олохтоохторго, быстах кэмҥэ да буоллар, үлэ миэстэтэ тахсыаҕа. Биһиги нэһилиэкпит саамай улахан кыһалҕата — Амма өрүһү туорааһын. Олохтоохтор бары муоста тутулларыгар баҕараллар. Өрүс нөҥүө олорор буолан, күһүн, саас, өрүс эстэр кэмигэр, хаайтарыы кыһалҕата буолар. Нэһилиэкпит аҕа баһылыга саҥаттан-саҥа бырайыактары үөрэтэн, муоста тутуутугар кэпсэтиилэри ыытар. Муоста оҥоһуллара буоллар, нэһилиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын усулуобуйатын таһыма үрдүө дии саныыбын. Холобура, кыһыҥҥы туорааһын сабылыннаҕына, биһиги улууска, республикаҕа ыытыллар күрэхтэргэ сатаан кыттыбакка хаалааччыбыт.
Мин санаабар, аҕыйах нэһилиэнньэлээх тыа сиригэр ыччат олохсуйар усулуобуйаларын сайыннарыы үлэтэ тэтимнээхтик ыытыллар. Аҕа көлүөнэни эмиэ умнумуохха наада. Чакырга саастаах дьон эттэрин-хааннарын эрчийэллэригэр спортивнай площадка баара буоллар. Мин былырыын сайын Соҕуруу Кореяҕа сынньана сылдьан, сарсыарда алта чааска аҕабын кытта пааркаҕа тахсан, 70-80 саастаах кырдьаҕастар дьарыктаналларын көрөн олус сөхпүтүм. Кинилэр бары олус тэтиэнэх көрүҥнээхтэр этэ.
Биир дойдулаахпыт, нэһилиэк тумус туттар киһитэ, меценат Руслан Еремеевич Федотов Ил Түмэн депутатынан талыллыбыта. Кини Чакыр нэһилиэгин эрэ буолбакка, Амма улууһун сайдыытыгар улаханнык көмөлөһөр. Нэһилиэккэ тутуллар эбийиэктэр үлэҕэ киириилэригэр кини сүбэтэ-амата, көмөтө сүҥкэн. Ил Түмэн депутата Руслан Еремеевич, кырдьык, норуот итэҕэлин ылбыт киһи буолар. Кини Чакыр нэһилиэгин сарсыҥҥыта бигэ туруктаах буоларыгар үлэлэһэрин иһин махтанабыт.
Биһиги нэһилиэкпитигэр эдэр дьон сөбүлээн олохсуйар. Онон, Чакырбыт инникитин өссө күүскэ сайдар кыахтаах. Сарсыҥҥыбыт бигэ туруктаах буоларын туһугар олохпут усулуобуйатын тупсарыыга былаас эрэ өттүттэн көмө күүтэн олорбокко, олохтоохтор бэйэбит эмиэ ылсыахтаахпыт дии саныыбын.

Коля Никифоров,
Амма улууһун Чакыр орто оскуолатын 5-с кыл. үөрэнээччитэ

Үбүлүөйдээх кэрэ-бэлиэ күҥҥүтүнэн!

Саха сирэ — Россия биир киэн туттар өрөспүүбүлүкэтэ. Биһиэхэ, Саха сиригэр, бүтүн дойду киэн туттар алмааһа хостонор. Бүлүү улууһугар “күөх төлөн” хостонор. Ол курдук, Саха сирэ былыр-былыргыттан сиртэн хостонор баайынан, күндү түүлээҕинэн, үлэһит дьонунан биллэр.

Саха сирин норуота 1922 сыллаахха Саха АССР диэн аатынан судаарыстыбаннаһы тэринэн, Төрүт Сокуону ылынан, 1990 сыллаахха Суверенитет ылыммыта. Российскай Федерация атын субъектарын кытта тэҥҥэ үлэлиир-хамсыыр, үүнэр-сайдар толору бырааптаммыта.
Саха Улуу суруйааччылара Платон Алексеевич Ойуунускай «Кыһыл Ойуун» диэн олоҥхо-тойугар, Өксөкүлээх Өлөксөй «Ойуун түүлэ» диэн поэматыгар Сахабыт сирин билиҥҥи бириэмэтин өтө көрөн турардаахтар. Ол урукку кэмҥэ олох сайдыылаах, айылҕаттан айдарыылаах дьон билиҥҥи кэми өтө көрөн суруйдахтара.
Максим Кирович Аммосов, Исидор Барахов, Степан Филиппович Гоголев, Платон Алексеевич Ойуунускай, Алексей Елисеевич Кулаковскай, о.д.а. төһө да кылгас олоҕу олорбуттарын иһин, бэйэлэрин кэмнэригэр сүрдээх элбэх сыралаах үлэни оҥорон ааспыттар. Арай, бу дьон уһун олоҕу олорбуттара буоллар, төһөлөөх элбэҕи оҥорон, толкуйдаан үлэлиэ этилэрий?! Биһиги, сахалар, маннык улуу дьоннорбутунан мэлдьи киэн туттуохтаахпыт. История кэрдиис кэмнэрэ умнуллуо суохтаах. Ааспыты сыаналыыр көлүөнэ инникилээх.
Бүлүү улууһуттан талыллыбыт Нюргуяна Федоровна Захарова үлэтин-хамнаһын бэрт сэргэхтик былааннаан саҕалаата. Ол курдук, бастакынан, төрөөбүт тылга, төрүт дьарыкка анаммыт “Ытык Бүлүү: төрүт үгэс, сөргүтүү, үйэтитии” Айылгы форумун иилээн-саҕалаан тэрийдэ. Бу форум биир дойдулаахтарын бэркэ сэргэхситтэ. Аҕа саастаах дьон да, ыччат да киэҥ биһирэбилин ылла, кэскиллээҕи дьүүллэстилэр, үлэни былааннаатылар. Киниэхэ ситиһиилээх үлэни баҕарабыт! Нюргуяна Федоровна депутат быһыытынан билиитин-көрүүтүн толору туһанан норуотун туһугар үлэлиэҕэ диэн бигэ эрэллээхпит.
Билиҥҥи кэмҥэ өрөспүүбүлүкэбит инники дьылҕатын, олоҕун-дьаһаҕын, Ил Түмэн депутаттара, эһиги, салайаҕыт. Өйгүтүн-санааҕытын, сатабылгытын холбоон дойдугут туһугар ис дууһаҕытыттан кыһанан үлэлиигит. Инньэ гынан, төрөөбүт дойдубут олох балысханнык сайдар кэмигэр тэҥҥэ хардыылаһар. Бииртэн биир саҥа сокуон олоххо киирэн норуот туһугар үлэ, сайдыы күөстүү оргуйуохтаах. Дьон интэриэһин көмүскүүр, хаһаайыстыбаны тэнитэр, олоҕу, доруобуйаны тупсарар сыаллаах араас өрүттээх үлэ барыахтаах. Саха норуота ахсаан өттүнэн элбиирин туһугар үгүс өрүттээх көмө оҥоһуллар. Кэнчээри ыччат, оҕо аймах сайдарын туһугар билиҥҥи олоххо бары усулуобуйа тэрилиннэ дии саныыбын. Араас омуктары кытта тэҥҥэ күөн көрсөр, туруулаһар саха ыччата өйдүүн-санаалыын сайдан, билиигэ-көрүүгэ тардыһар кыахтанна.
Саха сирэ, норуота инникитин олох араас эйгэтигэр сокуон өттүнэн үгүс көмүскэллээх буолара ирдэнэрэ өйдөнөр. Ол курдук, төрөөбүт тылбыт – саха тыла үчүгэй көмүскэллээх буолуон наада. Үйэттэн үйэҕэ бэриллэн кэлбит төрөөбүт тылбыт сүтэр, симэлийэр анала суох! Оҕону кыра эрдэҕиттэн төрөөбүт тылыгар, төрөөбүт эйгэтигэр күүскэ иитиэххэ, уһуйуохха наада. Өрөспүүбүлүкэбит иһигэр тастан киирии дьоҥҥо төрөөбүт тылбытыгар сыһыаннаах саҥа ирдэбиллэри толкуйдуохха. Тыл баарын эрэ тухары – норуот баар!
Россия биир уһук муннугар, Саха сиригэр, олох бары эйгэтэ, хайысхата аныгы олохтон хаалбакка сайда туруо диэн эрэллээхпин. Ол курдук, туризм да эйгэтэ, аныгы технология да эйгэтэ, о.д.а., ол быыһыгар өбүгэ төрүт дьарыга умнуллуо суохтаах. Эдэр ыччат төрүт дьарыгынан сайдарыгар сокуон өттүттэн киэҥ өйөбүл, күүстээх тирэх, үп-харчы наада.
Ытыктабылаах депутаттар, оскуола үөрэнээччилэрин ааттарыттан үйэ чиэппэрэ үбүлүөйдээх кэрэ-бэлиэ күҥҥүтүнэн эҕэрдэлиибит! Эһиги айымньылаах. эппиэтинэстээх үлэҕитигэр үрдүк ситиһиилэри, тус олоххутугар дьолу, эйэни баҕарабыт!

Женя Тимофеева,
10 кыл. үөрэнээччитэ. С.Ф.Гоголев аатынан
Хампа орто оскуолата. Бүлүү улууһа

Мин сэлиэнньэм бүгүн уонна сарсын

Хас биирдии киһи тѳрѳѳбүт тѳрүт түѳлбэлээх. Мин олорор дэриэбинэм аата Бѳтүҥ. Хоһооҥҥо холбоммут, кэпсээҥҥэ кэпсэммит ыраас уулаах Амма ѳрүһү ѳҥѳйѳн сытар. Амма улууһун улахан, кэрэ дэриэбинэлэриттэн биирдэстэрэ буолар. Биһиги дэриэбинэбитигэр 1730 киһи олорор. Оскуолабыт уһун кэмҥэ директорынан үлэлээбит Николай Егорович Иванов аатын сүгэр. Билигин 199 оҕо икки симиэнэнэн үѳрэнэр.

Бу кэмҥэ биһиги дэриэбинэбитигэр сайдыы ѳттүгэр араас уларыйыылар буола тураллар. Икки этээстээх саҥа таас оскуолабытын, дьэ, тутан бүтэн эрэллэр. Билигин үѳрэнэр сирбит тутуллан бүтэ илик буолан, биһиги кулуубунан, администрациянан, балыыһанан, мастерскойунан, кыһыҥҥы ѳттүгэр Чапчылҕан спортзалынан уонна музейынан үѳрэнэн үѳрэхпит дьылын түмүктээн эрэбит. Ону сэргэ киэҥ-куоҥ спортзал тута сылдьаллар.
Бѳтүҥҥэ кэлэр кэскиллээх кэмҥэ элбэҕи эбиэхпин баҕарабын. Биһиэхэ сүрдээх наадалаах — баанньык. Ѳрүстэн тэйиччи олорор дьоҥҥо суунарга-тараанарга, дэлэччи элбэх ууну туһанарга олус ыарахан. Баанньык иһигэр бассейн, сауна баара буоллар. Мин дэриэбинэбэр ѳссѳ хас да объегы саҥардыахха наада. Ол курдук саҥа кулууп, балыыһа, детсад. Билиҥҥи кулууппут эргэрэн бүтэн эрэр. Кыраһыабай, улахан уонна ѳр турар кулууп наада. Дьэ, уонна мин кѳрѳрбүнэн, биһиэхэ улахан-улахан аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир – араас элбэх интэриэһинэй кинигэлээх, киэҥ-куоҥ түннүктээх, аһаҕас саалалаах, сымнаҕас олбоххо олорон киһи наҕылыччы ааҕар, медиатекалаах, элбэх аудиокинигэлэрдээх библиотека наада. Нэһилиэкпит дириҥ, баай историятын сиһилии кѳрдѳрѳр элбэх экспонаттарын, стендэлэрин туруоран музейбыт дьиэтин саҥардыахха наада. Курустаал таас курдук курдаттыы кѳстѳр улахан таас дьиэ буолуон баҕарабын.
Биһиги дэриэбинэбитигэр барыта наада. Биһиги, кэнчээри ыччат, үѳрэхтэнэн идэлээх үлэһит буолан кэлэн, барытын оҥоруохпут, түргэнник сайдан иһиэхпит диэн эрэнэбин. Таптыыбын тѳрѳѳбүт түѳлбэбин!

Рада Гоголева,
Амма улууһун Н.Е.Иванов аатынан Бѳтүҥ агрооскуолатын
7 кыл. үѳрэнээччитэ.
Салайааччы: Лазарева А.Н.

Сайыннарар сырдык ыралаахпыт

Мин нэһилиэгим бѳрѳ саҕа соргулаах сэттэ ини-бии бырааттыы Бѳрѳ Бѳтүҥнэртэн түҥ былыргыттан тардыылаах Бѳтүҥ диэн. Олорор түѳлбэм саҥаттан салгыы сайдан эрэр. Ол курдук, күн бүгүҥҥү киһи киһиэхэ сѳҕѳ-махтайа кэпсиир солуммут: ыраахтан дьэндэйэн кѳстѳр таас оскуола, ону тэҥэ чээлэй күѳх ѳҥнѳѳх сабыс-саҥа адаптивнай спортивнай саала тэҥинэн тутулла турара буолар. Уонунан сылы быһа ыра оҥостубут оскуолабыт сотору кэминэн үлэҕэ киириэҕэ, биһиги үѳрэхпитин саҥа оскуолабытыгар бүтэрэр дьоллонуохпут. Оскуолабытын харыстыахпыт, аатын аар-саарга ѳссѳ да ааттатыахпыт турдаҕа.

Сэлиэнньэбит күнтэн күн, киһи үѳрүѳх, улаата-сайда турар. Билигин Бѳтүҥҥэ алта чааһынай маҕаһыын баар. Соторутааҕыта эдэр чааһынай предприниматель Артур Юрьевич Жарин «Боотур» диэн кафелаах, шиномонтажтаах сервиз ѳҥѳтүн оҥорор дьиэни аспыта. Үгүс айанньыт сылаатын таһаарар, массыынатын кѳрдѳрѳр махталлаах сирэ буолла.
Быйылгы биллэр-кѳстѳр бэлиэ түгэнинэн Бѳтүҥ тѳрдѳ буолбут Лѳглү Бѳҕѳ албан аатыгар пааматынньык турбута буолар. Бу пааматынньыгы биһиги биир дойдулаахпыт Владимир Левин оҥорсубута хайҕаллаах. Боотурбут Лѳглү Бѳҕѳ ѳр сылларга тѳрѳѳбүт дойдутун ат үрдүгэр олорон ыраахтан араҥаччылыы, арчылыы туруоҕа. Кэнчээри ыччат кини сурукка суруллубут үтүѳ дьүһүнүн, бѳҕѳ-таҕа кѳрүҥүн умнубакка саныы сылдьыаҕа.
Эргэ оскуола оннугар оҕолор оонньуур площадкалара, пааркалара, сквердара, кыра кыраһыабай фонтааннаах тутуллуохтаах.
Кэлэр кэмҥэ сэлиэнньэбит тупсуо, сайдыа турдаҕа. Ону барытын айар-тутар, биһиги – кэлэр кэнчээри ыччаттар, буолабыт. Дойдубутугар кэлэн олохсуйар иэстээхпит, сайыннарар, киэргэтэр сырдык ыралаахпыт.
Римма Давыдова,
Амма улууһун Н.Е.Иванов аатынан Бѳтүҥ
агрооскуолатын 7 кыл. үѳрэнээччитэ.
Салайааччы: Лазарева А.Н.

Өспөҕүм кэнэҕэс баар буолуо дуо?

Киһи күн сиригэр төрөөбүт дойдутун ыраас салгынын, күлүмүрдэс уутун, кэрэ айылҕатын туохха да биэрбэт, туохха да тэҥнээбэт. Мин төрөөбүт сирим — Өспөҕүм төһө да улуус кырыы нэһилиэгэ буолбутун иһин, манна баар ээ кырыалаах кыһын, сырылас сайыҥҥы куйаас, сибэккинэн симэммит алаастар, чаҕылхай, күлүмнэс уулаах күөллэр, арылыйар сүүрүктээх Алдан өрүс, сырдык ыйдаҥалаах түүн. Бу мин Өспөҕүм айылҕатын кэрэ көстүүтүн киэн туттан кэпсиибин, ханна эрэ бардахпына ахтабын.

Билигин бу кэрэ айылҕалаах Өспөҕүм, 1998 сыллаахха халаан уутун кэнниттэн дьон-сэргэ көһөн, кыра нэһилиэк аатыран олоробут. Колхоз, совхоз баарына үлэлээн олорбут дьон, совхоз ыһыллыбытын да кэннэ, баран хаалбакка дойдуларыгар олорон үлэлии-хамсыы, сайда сатыыллар. Ол курдук 11 кылаастаах оскуола, детсад, учаастактааҕы балыыһа бааллар. Өспөҕүм дьоно ынах сүөһү, сылгы иитэллэр, көрөллөр-харайаллар. Бэйэлэрэ үүт, сүөгэй, эт оҥорон аһаан, атыылаан олороллор.
Дойдубут сирэ-уота бултаах-астаах буолан, дьоммут кыһыннары-сайыннары бултаан, балыктаан үчүгэйдик олороллор.
Өспөхпүтүгэр элбэх талааннаах ыччаттар төрөөн-үөскээн, араас таһымнаах күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик күрэхтэһэн аатыраллар, дойдуларын ааттаталлар. Ол иһин баһылыкпыт спортплощадка туттарыытын саҕалаан, инникитин өссө сайдыахпыт, нэһилиэкпит, улууспут чиэһин көмүскүөхпүт.
Кыайыы пааматынньыгын саҥалыы туттахпытына, айан суолуттан саҕалаан кэрэ көстүүлээх пааматынньыктар, Ийэ скверэ киэргэтиэхтэрэ. Культура дьиэтин таһыгар саха балаҕана тутулунна, музей сөргүтүлүннэ. Нэһилиэккэ хаалбыт эдэр ыаллар үчүгэй көстүүлээх дьиэ туттаннар, ыаллар олбуордарын саҥардан, дэриэбинэбит тупсаҕай көстүүлээх буоларыгар бары кыһаллабыт. Аныгы үйэ сайдыытын тыына биһиэхэ эмиэ билиннэ, ол курдук Интернет киирэн, ыал барыта аан дойдуну көрөр, сонуннары билэр буоллулар. Ол гынан баран, билигин туох эрэ улахан программа оҥоһуллубутун истэн, дьон бары хайдах эрэ куттаналлар. Улахан дьон: “Олохпут тосту уларыйар буолла, кыра дэриэбинэлэр сайдыахтааҕар төттөрү барар, эстэр кутталлара үөскээтэ”, – дииллэр. Оччоҕо мин тапталлаах төрөөбүт Өспөҕүм ол программа чэрчитинэн олох да эстэр кутталламмыт. Оскуола кылааһа аччаатаҕына оҕолор атын сиргэ үөрэнэ барыахтара, оҕолорун кытта дьонноро тэҥҥэ көһүөхтэрэ, оччоҕо дэриэбинэҕэ эмээхситтэр, оҕонньоттор эрэ хаалыахтара. Балыыһабытын эмиэ кыччаталлар дииллэр. Оччоҕо олох да иэдээн буолар. Саас, күһүн суол суох кэмигэр дьону ханна илдьэн быыһыахтарай?! Дойдубар тыыннаах олох иһин охсуһуу курдук буолар.
Инникитин бу маннык олох саҕаланнаҕына, төрөөбүт дойдум телевизорга көстөр эстибит дэриэбинэлэр ахсааннарыгар киирэриттэн хомойобун уонна санааргыыбын. Сайдыылаах 21-с үйэҕэ хайдах маннык буоларый дии саныыбын. Мин улахан киһи буоларбар, Өспөҕүм баар буолуо дуо?

Сивцев Андриан ,
7 кыл. үөрэнээччитэ

Таптыыр дойдум сайда, тупса турдун

Киһиэхэ төрөөбүт дойдута туохтааҕар да күндү буоларын бары билэбит. Кимтэн-хантан төрүттээҕин, төрөөбүт дойдутун ааспыт олоҕун историятын билбэт киһи, сайдыы суолунан хайдах даҕаны кыайан барбат. Үгүс киһи аан дойду историятын билэр.

Уоттаах сэрии биһиги дойдубутун тумнубатаҕа. Сэрии уонна сут-кураан аас-туор сылларыгар биһиги эбэлэрбит, хос эбэлэрбит, чахчы да дьиҥнээх саха дьахталлара уонна иҥиир-ситии үлэһит дьон буолан, бэйэлэрин хатыҥыр санныларыгар хайа да бэйэлээх эр бэрдэ кыайан уйбат ыар сүгэһэрин сүгэн, колхозтарын хаһаайыстыбатын энчирэппэккэ, уопсай баайы-дуолу ыспакка-тохпокко, Улуу Кыайыыны чиэстээхтик көрсүбүттэрэ. Дьахталлар, дьэ чахчы, тыыл төһүү күүһэ этилэр. Ханна да бар, хайа да диэки хайыс – барытыгар быһаарар оруоллаах дьахтар буолара. Мин эбэлэрим колхозка үтүө суобастаахтык үлэлээбиттэрэ.
Биһиги дойдубутугар өссө биир улахан историческай суолталааҕынан Аляска – Сибирь трассата буолар. Бу салгыннааҕы трассаҕа 1942 сыл күһүнүттэн 1943 сыл сааһыгар диэри Төҥүлү «Сэгэлэй» күөлэ саппаас аэродром буолбута. Күрдьүллүбүт муус тула харыйа лабааларын анньаннар бэлиэ оҥорбуттара. Самолеттары Дьокуускай порда ылбатаҕына куораттан биллэрэллэрэ, оччоҕо мас чөмөхтөөн уматаллара. Летчиктар тумаҥҥа, хараҥаҕа онон сирдэтэн түһэллэрэ. Сороҕор хаар түстэҕинэ, эбэтэр туман наһаа хойуу буоллаҕына, самолеттар кыайан көппөккөлөр хаайтаран хас да хоноллоро, оччоҕо улахан кылаас оҕолоругар мас саа туттаран баран түүннэри самолеттары харабыллаталлара, мууһу туора күрдьэҕинэн күттэрэллэрэ. Итиннэ биһиги биир дойдулаахтарбыт кыттыыны ылбыттара.
Оччоттон баччаҕа диэри нэһилиэгим дьоно биир санаанан салайтаран үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Мин Таратым билигин уһуйааннаах, алта кылаастаах оскуолалаах, фельдшерскай пууннаах, маҕаһыыннардаах, Р.И. Цыпандин аатынан кулууптаах, олохтоох дьаһалталаах, ветеринарнай пууннаах, дойдум дьоно үксэ билигин ынах сүөһүнү ииттинэн олороллор.
Мин таптыыр-таптыыр Таратым аҕыйах сылынан маннык буолуон баҕарабын: уһуйаан уонна оскуола холбоһон биир сылаас, саҥа объект тутуллара, дьиэлэрбитигэр гаас холбоноро, сайынын турбанан уу кэлэрэ, уулуссалар асфальт суолланаллара буоллар.
Дойдум куруук сайда, тупса турдун диэн олус баҕарабын.

Айдын Максимов,
Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тарат сүрүн уопсай
үөрэхтээһин оскуолатын 6-с кыл. үөрэнээччитэ

Чурапчынан киэн туттабын

«Сир ханнык да муннугар тиийэн,
Саха сириттэн сылдьабын диэтэхпинэ,
Сахалыы тылынан “уруй” эттэхпинэ,
Дьон көрсөр эйэҕэс мичээринэн,
Доҕор киһилэринии илиилэрин биэрэн…»
— диэн саха народнай поэта Семен Петрович Данилов төрөөбүт түөлбэтинэн киэн туттан туран суруйбутун ааҕан баран, мин наһаа үөрбүтүм уонна сөхпүтүм.
Мин Чурапчым дьикти айылҕалаах, элэккэй дьоннордоох уонна ыраас салгыннаах. Төрөөбүт дойдум уһун томороон тымныылаах, кылгас куйаас сайыннаах. Ханна да суох ураты кэрэ көстүүлээх, хатыламмат дьиктилээх сирдэрдээх.
Чурапчы киин сэлиэнньэтигэр 11 тыһыынчаттан тахса киһи олорор. Чурапчы улууһа сүүрбэччэ нэһилиэктээх. Өлүөнэ өрүс илин эҥэр өттүгэр баар. Кини Таатта уонна Мэҥэ-Хаҥалас улуустарын кытта кыраныыссалаһа сытар.
Чурапчылар саамай киэн туттар чулуу дьоннорбут: Сокольников Петр Нестерович — бастакы луохтуур, общественнай деятель, Новгородов Семен Андрее­вич — бастакы саха суругун-бичигин айбыт лингвист суруйааччы. Биллиилээх суруйааччылар: Далан — В.С.Яковлев, Дьуон Дьаҥылы — Г.И.Макаров, Күн Дьирибинэ — С.А.Саввин, Эрилик Эристиин, Болот Боотур — В.С.Соловьев уонна да атыттар.
Мин саамай киэн туттар киһибинэн Чурапчыга олорбут, үлэлээбит спорт хоһууна Д.П. Коркин буолар. Кини аан дойду тустуутун улуу тренерэ, спортивнай оскуоланы төрүттээччи.
Мин спортивнай оскуола 7 “а” кылааһыгар үөрэнэбин, биһиги оскуолабыт Дмитрий Петрович Коркин аатын сүгэр. Дмитрий Петрович элбэх биллиилээх спортсменнары иитэн таһаарбыта. Кини спортка оҥорбут өҥөтө элбэх. Ону туоһулуур музей баар. Россия араас муннуктарыттан спортивнай учуонайдар кэлэн кини үлэлэрин чинчийэллэр уонна үрдүктүк сыаналыыллар.
Чурапчыбыт эдэр дьоно, оҕолоро, нэһилиэнньэтэ чэгиэн-чэбдик сылдьалларыгар, дьарыктаналларыгар усулуобуйа тэриллэн, элбэх спортивнай тутуулар, стадион, сүүрэр манеж, спортзаллар бааллар. Ол олус наадалаах, туһалаах.
Киһи кэрэхсиир улахан өйдөбүнньүк пааматынньыктар элбэхтэр: ол курдук Чурапчыга киириигэ улахан да улахан икки аттаах былаахтаах киһи баар, ол 375 сыллааҕыта Боотур Уус улууһа тэриллибитинэн анаан тутуллубут пааматынньык. “Көһөрүллүү пааматынньыга” – сэрии сылларыгар хоту оройуоннарга көһөрүллүүгэ баран үрүҥ тыыннара быстыбыт Чурапчы дьонугар өйдөбүнньүк оҥорбуттара. Ити барыта биһиги, чурапчылар, историябыт, номохпут буолар.
Саҥа үйэҕэ биһиги олохпутун тупсарбыт киһибит, Чурапчыттан төрүттээх урукку Ил Дархаммыт Борисов Егор Афанасьевич буолар. Кини Чурапчы, Саха Республиката, Россия сайдыыга инники сылдьалларыгар улахан өҥөлөөх.
Чурапчым өссө сайда турарын туһунан элбэхтэ толкуйдуубун, ол курдук биһиги Чурапчыбытыгар туох саамай тыын боппуруос баарын олохтоох дьонтон ыйыталастым. Онно бары биир санаалаахтар, бастатан туран, иһэр уу крантан кэлэригэр, хаһаайыстыбаҕа туттар уу ситимэ (водопровод) тардылларыгар, сэлиэнньэ иһигэр барытыгар асфальт суол, гаас ситимэ бары түгэх уулуссаларга баар буоларыгар баҕараллар.
Олохпут тэтимнээхтик сайдарын туоһулаан, дьон бары иномарка массыыналаахтар, транспордаахтар. Биһиги Чурапчыбыт куйаас сайын буоллаҕына буордааҕынан, ардах түстэҕинэ бадарааннааҕынан биллэр. Ону аҕыйатарга, суоллары, дьон сылдьар сирдэрин, массыыналар тохтобулларын, маҕаһыыннар, тэрилтэлэр иннилэрин барытын бетоннаан, асфалынан бүрүйэргэ кыһаллыам этэ. Ол инниттэн бетон, асфальт оҥорор завод үрдүттэн Чурапчыга баар буолуо этэ. Уонна тэрилтэлэри, маҕаһыыннары, олохтоохтору, улахан кылаас оҕолорун барыларын сыһыаран, үлэни көҕүлээн, бары тэҥҥэ тахсан, субуотунньуктарынан кыайыахха сөп. Кыаллар буоллаҕына ол тэрээһини дьэрэкээн ойуулаах, эбэтэр патриотическай суруктаах гына толкуйдуом.
Сэлиэнньэ кытыы сытар суолларын, дэриэбинэлэргэ барар суоллары барытын оҥорору толкуйдуом этэ. Сыстан баран арахсан биэрбэт бадарааммыт аҕыйыырыгар, сыыйа сүтэригэр, кыргыттарбыт – кэрэ аҥаардарбыт хобулуктаах туфлянан эрэллээхтик сылдьалларыгар кыһаллыам этэ.
Чурапчы сиригэр-уотугар айар-тутар дьон элбии турдун.
Мин Чурапчы буоруттан аһаан-таҥнан улаатан, кини илгэтин иҥэринэн эрэрбиттэн үөрэбин, дойдум тупсарын туһугар көҥүл үөрэниэм, үлэлиэм. Мин Чурапчыбынан киэн туттабын!

Хрисанф Саввин,
Чурапчы спортивнай оскуолатын
7 “а” кыл. үөрэнээччитэ