Олоҕурбут түктэри көстүү дуо?

Биһиги «кырыыба олохтоох», «кы­тыы сир» диэн өйдөбүллэри күннэтэ туттабыт. «Провинция», «провинциальнай» диэн тыллар, эмиэ ол курдук,  аан дойдуга бүттүүнүгэр туттуллаллар. Тыа сирин, дэриэбинэлэри, бөһүөлэктэри, өссө куораттары кытта, хаалыылаах олохтоох-дьаһахтаах, намыһах сайдыылаах буоллахтарына, балачча сэнэбиллээх туонунан «тыалыы майгынынан» олороллор диибит.

Кытыы сир өйдөбүлэ

Атын омуктар бэйэлэрин провинцияларыгар, урукку өттүгэр, эмиэ биир итинник сыһыан баһыйар буолара. Манан бүппэт, аны туран өй-санаа, майгы-сигили, тыл-өс, таҥас-сап, дьүһүн-бодо, олох-дьаһах «тыалыы майгынынан» олорон, олохсуйан хаалыыта баар. Дьиҥэр, мантан соһуйарга туох да төрүөт суох, үйэлэргэ олохсуйан кэлбит үгэс буоллаҕа. Арассыыйаҕа тыа сирэ былыр да, быйыл да өрүүтүн ыарахан олохтоох. Култуурата чэчириэ, сайдыыта таһымныа диэн билигин даҕаны бигэргэтэр, бука, кыаллыбата буолуо.

Тыа сирэ төһөнөн хараҥа, кэр-дьэбэр, баттабыллаах олохтоох да, соччонон кинини төрөппүт ийэтинии аһынар, таптыыр, көмөлөөх илиитин ууна сатыыр булгуччу дьонноох буолара. Дойдуларын, норуоттарын таптыыр нуучча интэлигиэнсийэтин бастыҥ дьонугар ааһан-араҕан биэрбэт итинник сүрэх-быар ыарыыта өрүүтүн баара.

Ити биирэ. Атын өттүнэн, бэйэ­ни сэнэнии, намтатына туттуу хобдох үгэһэ тыа киһитигэр ордук бэлиэ ураты быһыытынан көстөрө баар суол. Оттон дьиҥнээҕинэн, тыа сахатын курдук куолуһут бэрдэ, киитэрэй, сылык өйдөөх аҕыйах буолуо. Миэстэтиттэн уонна балаһыанньатыттан көрөн, ардыгар долуой тугу да билбэт-көрбөт тыа ньүкэн киһитэ буолан, «артыыстаан» да турдаҕына, боруок суох. Оттон бэйэтин «Дьаҕа баһын киһитэбин» диэн «киэргэтинэрэ», кини күлүүлээх-оонньуулаах майгытын көрдөрүөҕэ. Оннугун да иһин, тыа сирин олохтооҕо бэйэтин сэнэнэ, намтатына туттара, хаһыстахха, төрүөттээх буолуоҕа. Олоҕуҥ-дьаһаҕыҥ хайдаҕый да, өйүҥ-санааҥ олоруута үкчү оннук буолуоҕа диир олох бэйэтин кырдьыга халлаантан ылыллыбатах буолуохтаах.

«Провинциялыы», «тыалыы майгыны» урукку өттүгэр сүнньүнэн хаалыылаах, соччо сайдыыта суох олоҕу-дьаһаҕы, кэнэн майгыны-сигилини, сэнэбиллээх сыһыаны бэлиэтээһин курдук ылынар эбит буоллахпытына, билигин «провинциальный синдром» диэн киэҥ өрүттээх, чуолаан биһигини, Арассыыйа олохтоохторун, сирэйгэ-харахха кириэтиир өйдөбүл баар буолла. Ол ону биһиги бүгүҥҥү олохпут чахчыта бэйэтэ үөскэттэ диэн билиниэхтээхпит.

Тыалыы — ол аата куораттыы буолбатах

Бөлүһүөпүйэ наукатын дуоктара, ХИФУ бэрэпиэссэрэ Виктор Михайлов «провинциальнай синдром» туһунан бэйэтин көрүүтүн маннык этэр:

— Провинция, нууччалыытыгар да, сахалыытыгар да «кытыы сир» диэн өйдөбүллээх. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар киирэн сылдьар «үөс» диэн тылга утары дьүөрэлэһиннэриэххэ сөп. Тыа сирин дэриэбинэлэригэр бу тыл хойукка диэри киэҥник туттуллар этэ. Тыа дэриэбинэтэ булгуччу «үөстээх», ол эбэтэр кииннээх буолара. «Ханна бардыҥ?» — «Ээ, үөскэ киинэ көрө бардым», — диэн буолара. Ол курдук, үөскэ кулууп, лааппы, оскуола, балыыһа (ФАП) бааллара.

Күннээҕи кэпсэтиигэ «тыа­ҕа олоробун», «кытыы сир олохтооҕунабын» диэччи элбэх буолара. Кэлин үөрэх тарҕанан, «тыа» уонна «куорат» диэн утары өйдөбүллэр хойуутук туттуллар буолбуттара. «Тыалыы» диэн быһаарыылаах тыл «куораттыы буолбатах» диэн өйдөбүлгэ туттуллара. Кытыы сир, сайдыыттан улахан хаалыылааҕа, олоҕун таһыма мөлтөҕө булгуччу урут тутуллан бэлиэтэнэр буолбута. Куорат, тыа сиринээҕэр сайдыытынан таһыччыта, дьоно-сэргэтэ үөрэхтээҕэ, ордук туругаһа-олоругаһа чорбоччу тутуллара.

Салгыы  кыра уонна улахан куораттары тэҥнэтэлээн көрүү түмүгүнэн, дьоҕус куорат сайдыытын таһыма намыһах, ол быһыытынан кыаҕа кыра, инники кэскилэ мунаах дэммитэ. Олох сайдан истэҕин ахсын, аһара түһэн, бэл, мөлүйүөнтэн тахса нэһилиэнньэлээх бөдөҥ куораттары Москубаҕа, атын мегаполистарга тэҥнии тутан, кытыы олохтоох майгылаах куораттарынан ааттыыр буолбуттара.

«Провинциальнай синдромтан» тэйбиттэрэ

Оттон омуктарга наука, тиэхиньикэ, кэлин технология балысханнык киирбит куораттарын уонна дойдуларын,  сайдыы үөс кииннэринэн билинии үөскээбитэ. Сайдыылаах омуктар дойдуларын уопсай хартыыналарын ылар буоллахха, «провинциальнай синдром» өйдөбүлэ кинилэргэ суох буолбута ыраатта. Ханна даҕаны бэйэлэрин олохторун бэйэлэрэ тэринэн, дьаһанан, ханнык да үөс куораттарыттан сайдыыларынан тугунан да итээбэккэ, ньир-бааччы олоҕунан олороллор. Арҕаа дойдуларга олохтоох салайыныы, муниципалитет дьаһала киирбитэ 200-тэн тахса сыл буолла. Бэйэни салайыныы, олоҕу оҥостуу муҥутуур сайдыыга тиийэн турар.

«Провинциялыы», «тыалыы майгыны» урукку өттүгэр сүнньүнэн хаалыылаах, соччо сайдыыта суох олоҕу-дьаһаҕы, кэнэн майгыны-сигилини, сэнэбиллээх сыһыаны бэлиэтээһин курдук ылынар эбит буоллахпытына, билигин «провинциальный синдром» диэн киэҥ өрүттээх, чуолаан биһигини, Арассыыйа олохтоохторун, сирэйгэ-харахха кириэтиир өйдөбүл баар буолла.

Арассыыйа — провинциальнай дойду?

Арассыыйаны, экэниэмикэтэ намыһаҕынан, сайдыыта бигэтэ суоҕунан, билигин кытыы (провинциальнай) дойду курдук сыаналааһын баар буолла. Арассыыйа, ханнык эрэ эрэгийиэннэрин ойуччу тутан буолбакка, дойдуну бүттүүнүн маннык сыаналыыллар. Арассыыйаҕа маннык сэнэбиллээх сыанабылы олохсутан, аарыма судаарыстыба аптарытыатын, аатын-суолун түһэрэргэ суоттаныы илэ-бааччы баар. Маныаха саамай хомолтолооҕо, судаарыстыбабыт уонна былааспыт бэйэлэринэн сөп түбэһэн биэрэллэрэ буолар. Маннык быһыы-майгы олохсуйуута дириҥ силистээх.

Бүөтүр I импэрээтэр саҕаттан, былаас дьонун уонна дворяннар оҕолорун күһэйэн туран Голландияҕа, Германияҕа, Аангылыйаҕа ыыталаан муора дьыалатыгар, хайа инсэниэрдэрин идэлэригэр үөрэттэрии ыытыллыбыта. Ол ыччат Арассыыйаҕа төннөн кэлэн, үгүс хайҕаллаах дьыаланы оҥорбута уонна ситиспитэ. Туох барыта икки өрүттээх буоларыныы, ол үөрэхтэммит уонна сайдыбыт ыччаттан атын омугу өрө тутуу, өссө киниэхэ сүгүрүйүү, ол оннугар төттөрүтүн бэйэ норуотун намтата көрүү, киниэхэ сэнэбиллээхтик сыһыаннаһыы сыстыганнаах холобура баар буолбута.

Кэтириинэ II ыраахтааҕы кэмигэр Францияны кытта сыһыан күүскэ сайдыбыта. Нуучча сирин салайар эргимтэтэ, аристократията, баай дьиэлэрин кэргэттэрэ бүттүүнэ, оскуолалара, үөрэҕин кыһалара  боронсуус тылламмыттара. Арассыыйаҕа үөрэх тура илик, хара норуота төрдүттэн үөрэҕэ суох эрэ буолан, нуучча тыла тыыннаах ордон хаалбыта. Маннык балаһыанньаҕа бэйэ омугун түһэрии, сэнээһин өссө муҥутуурдук күүһүрбүтэ.

Туох баар саҥа өй-санаа, сайдыы көстүүлэрэ Дьобуруопаттан эрэ кэлэрин уонна кэлиэхтээҕин курдук өй-санаа баһылыыр буолбута. Бэл диэтэр өрөбөлүүссүйэлии идьиэйэлэр Францияттан уонна Германияттан киирбиттэрэ. Вольтер, Руссо, Монтескье дэмэкэрээтийэ уонна кырасдааныскай уопсастыба туһунан үөрэхтэрэ Арассыыйаҕа баһылаабыттара.  Тиэхиньикэ өттүнэн сайдыы Аангылыйаттан быһаччы тутулуктаммыта. Нуучча норуотун ырыата «Дубинушкаҕа: өйдөөх англичанин үлэтигэр көмөлөһүннэрээри, саҥаттан саҥа тиэхиньикэни айарын, биһиги дьоммут харыларын күүһэ кыайбатаҕына, «өссө, өссө төгүл, өссө биирдэ түллэн биэрэр» туһунан муҥатыйыылаахтык ылланар.

«Аһара сайдан хаалыы» кыһалҕата

Үөрэнээри, сайдаары, үрдүккэ, сырдыкка тардыһан, тыа сириттэн — куоракка, дьоҕус куораттартан — улаханнарга, улаханнартан — киин куораттарга дьулуһуу — урут да баара, билигин да баар. Аны билигин наар омук дойдуларыгар талаһыы буолла. Дьиҥэр, бу куһаҕана суох көстүү. Киэҥ сирдэринэн ыырданыы, сайдыылаах дойдуларынан тэлэһийэн үөрэнии, киһиэхэ араас өрүттээх сайдыыны биэриэн сөп. Өскөтө бэйэҕэр оннук боччумнаах сыалы-соругу туруорунар буоллаххына. Киһи көрүөҕэ, билиэҕэ, умсугуйуоҕа, иҥэриниэҕэ хара баһаам буоллаҕа дии. Оттон наар көччүтэр, аралдьытар, сааратар, дуоһутар өттүн тутустаххына, улаханы тугу да туһаныаҥ суоҕа. Оннук «көр-нар» билигин ханна баҕарар толору.

Хомолтолооҕо, бу маннык сыалы ситиһээри барбыт дьоммут, эбэтэр хара ааныттан биири толкуйданан, эбэтэр үчүгэй олоҕу амтаһыйан, аны эргиллибэттии аттанар уонна сүктэр буоллулар. Эбиитин төрөөбүт дойдуларын, дьоннорун-сэргэлэрин ахсарбат, туохха да уурбат буолалларын таһынан, өссө сэнэбиллээхтик сыһыаннаһар буолан хаалаллара эмиэ баар. Космополитизм, глобализм хобдох көстүүлэрэ  кыра омуктан саҕаланара икки бүк хомолтолоох.

Тыа сирэ – эрэл эстиитин көстүүтэ?

Олохпут майгыта букатыннаах­тык уларыйда. Дьон сытыыта-хотуута, киириилээҕэ-тахсыылааҕа, сүрэхтээҕэ-бэлэстээҕэ үөс сири булла. Бэйэлэрин уонна оҕолорун олохторун онно эрэ оҥостор курдук балаһыанньалара үөскээтэ. Тыа олоҕо, тыалыы майгы диэн, билигин хаалыыны,  дьадайыыны, инникигэ туох да эрэлэ суох буолууну кытта ситимнэһэр өйдөбүлгэ кубулуйда. 90-с сыллардааҕы сууллуулаах сылларга Арассыыйаҕа 30 тыһыынча дэриэбинэ имниин эстибитин туһунан суруйбуттара. Аҕыйах кырдьаҕас тутан олорор, сарсын сүтэр дьылҕалаах дэриэбинэлэр тустарынан бүгүн суруйаллар. Оптимизация бэлиитикэтэ бастатан тыа сирин ордон хаалбыт кырыыба олохтоох бөһүөлэктэрин салгыы кураанахсытыыга туһуланар.

Арассыыйа дьонугар-сэргэтигэр олохпун бэйэм дойдубар кыайан оҥостуо суохпун диир санаа баһыйыах курдук майгыннанна. Арассыыйаттан атын дойдуларга барар санаа күүһүрэр чинчилэннэ. Ити барытын түмүгэр, Арассыыйа аан дойду туонатыгар кэскилэ суох провинцияҕа кубулуйан хаалар кутталланна. Оттон биһиэхэ, сахаларга, «тыалыы майгыбыт» күүһүрдэ.

Сэбиэскэй былаас дьону барытын биир гына тэҥнээбитэ.  Оннук бэлиитикэ син биир икки өрүттээх этэ. Баайга уонна дьадаҥыга күүстээх хайдыһыы суох буолбута. Баайдар «оҥкучахха» кирийбиттэрэ. Оттон талааннаах, өйдөөх,  билии-көрүү өттүнэн кыахтаах дьон бохсуллан, дьуоҕаран хаалара үгүс буолара. Дьону оҥоро сатаан тэҥнээһин мэлдьитин утарсыыны көрсөр. Аныгы Арассыыйаҕа талааннаах, сүрэхтээх-бэлэстээх дьон инникилэрин оҥостоллоругар кыах бэрилиннэ курдук гынан баран, Арассыыйаҕа олоҕуран кэлбит үгэһинэн, саҥалыы хамсаныы олус ыараханнык, улаханнык буксуйан хаала-хаала, сыҕарыйа сатыыр. Ону ол диэбэккэ, үүнэр ыччат кытаанах санаалаах буолуохтаах. Чэпчэки олох диэн ханна да суох. Оттон атын халлаан анныгар ыараханы көрсөргүнээҕэр, төрөөбүт буоргар күчүмэҕэйдэри туорууруҥ санааҕар да астык, дьоҥҥор-сэргэҕэр да үөрүүлээх буолуоҕа.

Тыа олоҕо, тыалыы майгы диэн, билигин хаалыыны, дьадайыыны, инникигэ туох да эрэлэ суох буолууну кытта ситимнэһэр өйдөбүлгэ кубулуйда.

Аан дойдутааҕы ыстандаарка “хапсыы”

Наука уонна үөрэх тиһигэ. Наука сайдыыта көрдөрөрүнэн, киһи аймах билиитэ-көрүүтэ биир уопсай сыалынан баран иһэр. Кэккэ биричиинэлэринэн, аан дойду наукатын уонна тиэхиньикэтин баһылыыр-көһүлүүр, сүрүннүүр тылынан, мөккүөрэ суох, аангылыйалыы тыл буолла. Билигин наукаҕа киллэриллэр саҥа билии-көрүү киэҥник тарҕыырыгар аангылыйалыы тыл эрэ суолу аһан биэрэр кыахтаах. Атын түбэлтэҕэ, наукаҕа арыйыыларыҥ кытыы сир таһымынан хаалан хаалыахтара. Наука сайдыытын үөһүгэр сылдьыаххын, кытыы сир таһымынан хаалыаххын баҕарбат буоллаххына, аангылыйалыы тылы булгуччу эҥкилэ суох баһылыахтааххын. Тыалыы толкуйа баһыйбыт киһи, итиннэ суолтаны биэриэ суоҕа.

Саха уутуйан олорор сирдэригэр «оҕом нууччалыы үчүгэйдик билэр буоллаҕына. сайдыы үөһүгэр сылдьыаҕа» диир санаа урут-уруккуттан баһыйара. Үөрэхтээх, сайдыылаах киһи буоларга төрөөбүт төрүт тыл мэһэйдээбитэ диэн хаһан да, ханна да суоҕа. «Төрөөбүт тылбын билэр буоламмын иэдэйдим» диир киһини ким эмэ истибиттээх дуо? Саха оҕото нууччалыы үчүгэйдик,  туйгуннук билиэхтээх. Бу гынан баран, кини ийэ тыла онуоха толук буолуо суохтаах.

Үөрэх, үөрэтии тиһигэр аан дойду таһымыгар тахсаары, Болонья куоракка Арассыыйа дуогабарга илии баттаһан турар. Ол түмүгүнэн, идэҕэ үөрэтии бакалавриат уонна магистратура таһымнаммыта. Оскуолаларга биир кэлим судаарыстыбаннай уонна булгуччулаах судаарыстыбаннай эксээмэннэр киирбиттэрэ. Арассыыйа үөрэҕин кыһаларын дьупулуомнара ханна баҕарар толору дьайыылаах буолуохтаахтарын туһунан Болоньятааҕы дуогабарга этиллибитэ. Арассыыйа математика, физика, инсэниэр-тэхиниичэскэй хайысхалаах үрдүк үөрэҕин кыһалара, үгэс курдук, билигин даҕаны туйгун бэлэмнээх исписэлиистэри иитэн-үөрэтэн таһаараллар. Сайдыылаах омук дойдуларыгар бу каадырдары былдьаһа-тарыһа ылаллара баар суол. Дьиҥнээҕинэн эттэххэ, кинилэр өттүлэриттэн үрүҥ илгэттэн аҥаардастыы сүмэтин, сүөгэйин холбуйан ылыы буолар.

«Тыалыы майгыттан»  тэйии

Бүгүҥҥү бу кэпсээнтэн сүүмэр­дээн ыллахха, саамай охсуулааҕынан уонна алдьатыылааҕынан, былаас эргимтэтин, онтон аллараа түстэххэ норуот элиитэтин, салгыы үптээх-харчылаах дьоно омук дойдуларын көрөн олороллоругар буолар. Хайа баҕарар түгэҥҥэ сыалбас гынан биэрэргэ «саппаас аэродром» бэлэм, баай-дуол эрэллээх офшорга, дьиэ кэргэн виллаҕа күөлэһийэ оонньуур. Уонна өссө туох наада?! Өссө төгүл, бүтэһигин, онтон тиһэҕин улахан «сыалаах куһуогу» хап гыннарыы ымсыыта-баҕата, бука, кинилэри тутан эрээхтээтэҕэ буолаахтыа.

Бу «элиитэ» саамай алдьатыылаах куорҕаллааһына, олох үйэлээх сыаннастарын: төрөөбүт дойдуга уонна норуокка тапталы таҥнаран биэриитигэр, дьон эрэлин тэпсиитигэр, ыччат өйүн-санаатын сатарытыытыгар сытар.

Тыа сиригэр олорооччу булгуччу «тыалыы майгылаах» буолар диэн ким да бигэргэтиэ суоҕа. Тыабыт сирэ дьиҥ бүгүрү үлэһит дьонунан тутуллан олорор уонна инникитин олоруоҕа даҕаны. Дойду тыатын сирэ хаалыыта улахана бэрт, ол ааһан-араҕан биэрбэт. Оттон Сахабыт сирин ылар буоллахха, чахчы кытаанах усулуобуйа эрийэр-мускуйар.

Аан дойду сайдыыта харгытыа суоҕа, Арассыыйа даҕаны саппай уопсан иһиэҕэ. «Арассыыйаны өйгүнэн кыайан өйдүөҥ, арсыыннаан мээрэйдиэҥ суоҕа. Арассыыйаҕа итэҕэйиэххэ эрэ наада». Көмүс тыллар. Арассыыйа тыһыынчаттан тахса сыллаах историята барыта бу тылларга түмүллэн сылдьарын курдук.

Бэйэбит тыабыт сирин ылар буоллахха, олоҕу-дьаһаҕы куораттыы дьаһанан оҥостуу майгыта күүһүрэн иһэр. Эньиэргийэнэн, тиэхиньикэнэн, түргэн сибээһинэн хааччыллыы таһыма үрдүүр. Саҥа технология быыһылаан киирэр. Үлэҕэ-хамнаска, судаарыстыба көмөтүнэн, бэйэбит олорор сирбитин саҥалыы тутууга хамсааһын баар буолла. Маныаха бэйэбит көҕүлээччи, тэрийээччи уонна олоххо киллэрээччи буоларбыт наада. «Тыалыы майгыттан» тэйии диэн, кимиэхэ да найыламмакка, уопсай сүбэни холбоон, күүһү уонна үбү түмэн, олорор сиргин сайыннарыы, чэлгитии буолар.

Быһа холоон, киһи аймах хайа быспыт аҥаарыгар тыа сирэ мэлдьитин ымсыылаах-баҕалаах буолар. Хайа да бэйэлээх киһи, олоҕун сүрүн-сүрүн түгэннэригэр, хара буорга, күөх окко, сырдык үрүччэ уутугар, ыраас чөл хаарга, хамсаныылаах күүстээх үлэҕэ чугас буолуон баҕаран кэлэр. Ити хаан уонна утум тардыыта. Олоҕор табыллыбатах, ньүкэн киһи, кэскилэ суох ыччат тыа сиригэр олохсуйан олорор буолбатах. Тыа сирэ, кини дьоно-сэргэтэ — бу барыбыт төрүт силиспит, инники кэскилбит бигэ мэктиэтэ.

Тыа сирэ ымсыылаах-баҕалаах, былдьаһыктаах буолуоҕа. Дьоллоох дьон тыа сиригэр олоруохтара, олохторун тэриниэхтэрэ. Аар айылҕата эрэ чөл туруохтун!

Прокопий ИВАНОВ