Үлэ киһитин үйэтитии үтүө холобура

Уус-Алдан улууһун Бэйдиҥэ бөһүөлэгэр туруу үлэһиккэ бюст туруорулунна

Итини этэн туран, бүгүн ааҕааччыларбар Уус-Алдан улууһун Өлтөх нэһилиэгэр олорон, үлэлээн-хамсаан ааспыт Үлэ Кыһыл Знамята, «Бочуот Знага» уордьаннар кавалердарын, ССРС тыатын хаһаайыстыбатын туйгунун, пятилеткалар кыайыылаахтарын, Өлтөх нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕун Николай Николаевич Сивцев туһунан кылгастык сырдатыахпын баҕарабын.

Өрөспүүбүлүкэҕэ суох

Самаан сайыммыт сатыылаан турдаҕына, бэс ыйын бүтэһик күннэригэр Уус-Алдан улууһун Өлтөх нэһилиэгэр үөрүүлээх тэрээһин буолан ааспыта. Ол курдук, туруу үлэһит Николай Сивцев үтүө аатын үйэтитэн, кини аатын сүгэр саҥа уулусса арыллыыта буолла.

Маны таһынан үтүө үлэһит оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ, аймахтара кыттыһаннар, чугас киһилэрин үйэтитэн, бронзаттан кутуллубут бюст туруордулар. Арааһа, өрөспүүбүлүкэҕэ туруу үлэһити үйэтитэн, аймах түмсэн, өйдөбүнньүк пааматынньык туруорбута суох буолуохтаах. Николай Николаевич бюһун скульптор Павел Иннокентьевич Чямпин ытык кырдьаҕас илэ бэйэтинэн кэлэн олорор курдук оҥорбутун бэлиэтиир наадалаах.

— Урукку олоҕу-дьаһаҕы, үлэни, историяны умнуу-тэмнии барда. Аҕабыт Николай Николаевич Сивцевинэн сирэйдээн, сэбиэскэй кэм үлэтин-хамнаһын көрдөрөөрү, Өлтөх нэһилиэгэр маннык киһи үлэлээбит, бачча бурдук үүннэриллибит, сир үлэтэ ыытыллыбыт диэн санааттан өйдөбүнньүк бюст туруорар туһунан толкуй киирбитэ. Ити санааны аймахтар бары өйөөбүттэрэ. Амарах аҕабыт чугас дьонун өссө күүскэ түмтэ. Оннооҕор устудьуоннар стипендияларыттан кытта 500 солк. кыттыстылар. Ити эмиэ иитэр-үөрэтэр санааттан соруйан, оҕолортон харчы ылбыппыт. Үйэтитиигэ кыттыыны ыллахтарына, өйдөрүгэр-санааларыгар эһэбит курдук үтүө үлэһит буолуохтаахпыт диэн санаа кыырпаҕа хатанан хааллын диэн, — диэн туруу үлэһит уола, өр сылларга Өлтөх нэһилиэгин баһылыгынан үлэлээбит, аҕатын аатын илдьэ сылдьар Николай Николаевич Сивцев кэпсээбитэ.

Үтүө үлэһит оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ, аймахтара кыттыһаннар, чугас киһилэрин үйэтитэн, бронзаттан кутуллубут бюст туруордулар. Арааһа, өрөспүүбүлүкэҕэ туруу үлэһити үйэтитэн, аймах түмсэн, өйдөбүнньүк пааматынньык туруорбута суох буолуохтаах.

Чахчы сир хаһаайына

Николай Николаевич Сивцев олоҕун бүүс-бүтүннүү сир оҥоруутугар анаабыта. Дьиҥ чахчы сир хаһаайына этэ. Ол курдук, кини урукку кыра бааһыналары кэҥэтиигэ, саҥа бааһыналары солооһуҥҥа, таҥастааһыҥҥа үгүс көмүс көлөһүнүн тохпута, сыратын уурбута.

Гектартан ортотунан 7 центнер үүнүүнү ылары ситиспитэ. Николай Николаевич хас сыл ахсын 600 гектар сиргэ ыһыы ыһара. Ыһыы үлэтэ саҕаланыан иннинэ, ыҥыырдаах атын мэҥэстэн, сир төһө ирэн эрэрин кэтээн, быйыл күһүн төһө үүнүүнү ылыахпын сөбүй диэн сылыктаан көрөрө.

Ньукулай «Кыһыл кэккэ», «Лена» холкуоска, сопхуоска үлэлээбитэ.

Үөлээннээхтэрэ кини биир уратытын тоһоҕолоон бэлиэтииллэр. Ол курдук, Николай Николаевич бэйэтин уонна дьон үлэтин өрүү тэҥнээн, кэтээн көрөрө уонна ырытара, тугу сыыспыттарыгар, таппыттарыгар түмүк оҥосторо. Саҥаҕа, билиигэ-көрүүгэ тардыһыыта күүстээҕэ. Кини саҥа солооһуҥҥа бастакы икки сыл нэчимиэни убаҕастык ыстахха, үчүгэйдик ситэр диэн түмүккэ кэлбитэ. Олохтоох толкуйдаах дьон таһаарыылаахтык үлэлииллэрэ-хамсыыллара баар суол.

Биир күһүн бааһыналарын үүнүүлэрин кэрийэн көрө сылдьан, биир бааһына сэлиэһинэйэ үчүгэйдик үүммүтүн көрөн баран: «Туорахтара бөдөҥ баҕайы, маны үчүгэйдик куурбутун кэннэ хойут хомуйуохха наада. Сиэмэҕэ уурууһукпун. Төрөлкөй дьон оҕолоро улахан буолаллар буолбат дуо?» — диэн эппитин бииргэ алтыспыт дьоно күн бүгүнүгэр диэри өйдүүллэр.

Оччолорго идэтийбит мелиорация тэрилтэлэрэ диэн суохтара. Онон ити эйгэҕэ ылсан үлэлиир киһи киэҥ толкуйа, кыһамньыта улахан оруоллаах буолара. Өлтөх нэһилиэгэр Николай Сивцев курдук туруу үлэһиттээх буоланнар, өрүү үрдүк үүнүүнү ылаллара.

Оччолорго идэтийбит мелиорация тэрилтэлэрэ диэн суохтара. Онон ити эйгэҕэ ылсан үлэлиир киһи киэҥ толкуйа, кыһамньыта улахан оруоллаах буолара. Өлтөх нэһилиэгэр Николай Сивцев курдук туруу үлэһиттээх буоланнар, өрүү үрдүк үүнүүнү ылаллара.

Бары өттүнэн холобур буолар

Николай Николаевич Сивцев үлэһит, аҕа, дьиэлээх хаһаайын, бары өттүнэн холобур буолар киһи этэ. Биир дойдулаахтара, оҕолоро мөҕөр-этэр диэни билбэт сытыары-сымнаҕас майгылааҕын туһунан кэпсииллэр. Оттон үөлээннээхтэрэ Ньукулай мэлдьи үөрэ-көтө сылдьарын, дьоҥҥо үтүөнү, сырдыгы эрэ баҕарар аламаҕай сыһыаннааҕын, көнө майгылааҕын, эппит тылыгар турарын туһунан этэллэр. Арыгы, табах диэни билбэтэ, өрүү чөл олоҕу тутуһара.

Ньукулай атаҕынан олус кыаллара. Ыһыахтарга сүүрэн кыыралдьытара билиҥҥэ диэри кэпсэлгэ сылдьар. Ол иһин да оҕолоро бары спортка сыстаҕас буолуохтаахтар. Уолун, ССРС спордун маастарын, Россия үтүөлээх тренерин, билигин биллэр тустуук Айаал Лазаревы дьарыктыыр Иван Сивцеви билбэт киһи Саха сиригэр тарбахха баттанар буолуохтаах.

Олоҕун аргыһынаан Анна Михайловналыын уон оҕону төрөппүттэрэ. Алта уол, түөрт кыыс. Николай Николаевиһы чэпчэки олохтоох киһинэн аахпаккын. Ол курдук, кэргэнэ баара-суоҕа 51 саастааҕар эрэ олохтон туораабыта. Ньукулай икки кыратын кытта бэйэтэ хаалбыта. Кырачааннарын күн күбэй ийэлэрин суохтаппат гына көрөргө кыһаллара. Киниэхэ көмүс ньээкэ уйаларыттан үөрэнэ, үлэлии тарҕаспыт улахан оҕолоро күүс-көмө, өйөбүл буолаллара.

Сивцевтэр диэн дьикти иллээх-эйэлээх, түмсүүлээх халыҥ аймах буолалларын биир дойдулаахтара бигэргэтэллэригэр саарбахтаабаппын. Үөрүүгэ буоллун, хомолтоҕо буоллун, кинилэр өрүү бииргэлэр.

Оҕолорун үлэнэн иитэргэ кыһаллара. Бааһыналарыгар өрүү батыһыннара сылдьара. Уолаттары саҥа бааһына солооһунугар бэйэтин кытта тэбис-тэҥҥэ үлэлэтэрэ.

* * *

Сивцевтэр аймах үлэни үрдүктүк туппут аҕаларын үйэтитиилэрэ атыттарга холобур буолуон сөптөөх. Үлэһит дьон маннык чиэстэнэллэр, бочуоттаналлар диэн өйү-санааны ыччакка иҥэриигэ олугунан буолуохтун уонна бу сүүрээн киэҥ Сахабыт сиринэн тилийэ көтүөхтүн, туруу үлэһиттэр элбииллэригэр тирэҕинэн буолуохтун.

Людмила НОГОВИЦЫНА