Лөгөй Тойон аатын тилиннэриигэ

Дьокуускайга олорор биир дойдулаахтар төрөөбүт дойдуларыгар көмөлөһөр үтүө үгэстэрэ баар

Кистэл буолбатах, бэйэҕэ бүгэн олоруу, бэйэ иннин эрэ көрүнүү, гражданскай актыыбынас намтаабыт кэмэ кэлэн ааһан эрэр. Ити аҥаардас быыбардарга да кыттыыттан көстөр. Ол эрээри кэтээн көрдөххө, кэлин дьон уопсастыбаннай олоххо көҕө улаатан эрэрэ санааны көтөҕөр.

Төрөөбүт түөлбэҕэ көмө

Билигин тыа сириттэн киин сирдэргэ көһүү, урбанизация улахан. Тыа сириттэн Дьокуускайга киирэн олорор биир дойдулаахтар  төрөөбүт-үөскээбит түөлбэлэригэр туох кыалларынан, сатанарынан көмөлөһөр-амалаһар үтүө үгэстэрэ баар.

Холобурга аммалары ылан көрүөх. Былырыын Кыыс Амма халааннаан нэһилиэнньэлээх пууннары тоҕута сүүрбүтүгэр, «Амма түмсүүтэ» алдьархайга түбэспит биир дойдулаахтарыгар төһөлөөх күүс-көмө, сүбэ-ама буолбуттарай… Саха дьоно уустук да, үчүгэй да кэмнэр үүннэхтэринэ, түмсэ, сомоҕолоһо түһэр үтүө үгэстээхпитин өссө төгүл бигэргэппиттэрэ.

Итини этэн туран, Уус-Алдан улууһун «Лөгөй түмсүүтэ» эмиэ урут-уруккуттан биир тэрээһиннээх үлэлээх-хамнастаах уопсастыбаннай тэрилтэнэн буоларын бэлиэтиибин. Бастаан түмсүүнү улуус бастакы баһылыгынан үлэлээбит, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Роман Петрович Попов салайбыта. Уопсастыбаннай тэрилтэҕэ ССКП Саха сиринээҕи обкомугар, үлэлээх уонна дьарыктаах буолуу, социальнай харысхал миниистирин солбуйааччынан таһаарыылаахтык үлэлээбит Гаврил Гаврильевич Никифоров, уо.д.а. бааллара. Кинилэр Лөгөй нэһилиэгин историятыгар анаммыт икки кинигэни бэчээттэтэн таһаараннар, тугунан да кэмнэммэт кылааты киллэрсибиттэрэ.

Суруллубут — суоруллубат. Бу кинигэлэр көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн, история тыыннаах хаалыытыгар, умнуллубатыгар төһүү буолаллара саарбаҕа суох.

Көлүөнэлэр солбуйсуулара

Аҕа көлүөнэ ытыктанар дьоммут эстафеталарын үөрэх салаатыгар уонна социальнай эйгэлэргэ өр сылларга салайааччынан үлэлээбит Иннокентий Дегтярев туппута, түмсүүнү өр сыллар усталара саталлаахтык салайбыта. Иннокентий Иннокентьевич араас хайысханы тутуһан үлэни ыыппыта. Ол курдук, Дьокуускайга улахан кэнсиэр тэрийэн, онно киирбит үбү-харчыны Лөгөй нэһилиэгин киинигэр — Кэптэни сэлиэнньэтигэр кулууп тутуллуутугар биэрбитэ.

Кини Дьокуускайга олорор биир дойдулаахтарын түмэн, Кэптэнигэ тахсан, нэһилиэнньэни кытта көрсүһүүнү тэрийэр үтүө үгэһи саҕалаабыта.

Ааспыт сыллаахха «Лөгөй түмсүү» салайааччытынан өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр-көстөр уопсастыбаннай деятель Матвей Лыткин ананан, үлэтин саҕалаабыта.

Бэйэ дьыалатын тэриниэн баҕалаахтар

Ааспыт нэдиэлэҕэ түмсүү чилиэннэрэ төрөөбүт-үөскээбит Кэптэнилэригэр тахсаннар биир дойдулаахтарын кытта көрүстүлэр. Бастаан предпринимательство, чөл олох, айар кут, ыччат боппуруостарынан секцияларга арахсан үлэлээтибит. Үгүстэр аччыгый уонна орто бизнеһи хайдах тэринии боппуруоһун интэриэһиргээтилэр. Мантан дьон-сэргэ үлэлиэн-хамсыан, бэйэ дьыалатын тэриниэн баҕалааҕа көһүннэ. Предпринимательство министерствотын үлэһиттэрэ уонна бэйэтэ аччыгый бизнеһинэн дьарыктана сылдьар биир дойдулаахпыт Николай Аржаков мустубут дьоҥҥо сүбэ-ама биэрдилэр, ыйытыыларга хоруйдаатылар. Маны таһынан өрөспүүбүлүкэҕэ оонньуур сахалыы куукуланы оҥоруунан, атыылааһынынан дьарыктанар соҕотох эдэр урбаанньыт Анна Бочкарева (хаһыат кэлэр нүөмэрдэригэр кини туһунан сиһилии суруйуохпут) кэпсээнин, сүбэтин олус сэргээтилэр. Ол курдук. кинини истиэн баҕалаах олус элбэх буолан, үс бөлөҕүнэн арааран үлэлээтэ.

Скандинавскай хаамыынан да, айар үлэнэн да, ыччат да боппуруостарынан интэриэһиргээччилэр аҕыйахтара суоҕа көһүннэ. Дьокуускайга үөрэнэр устудьуоннар оскуола үөрэнээччилэригэр тутар этэрээттэр тустарынан кэпсээтилэр. Секциялар олус интэриэһинэйдик үлэлээбиттэрин бэлиэтиибин.

Матвей Лыткин скандинавскай хаамыынан дьарыктанар саамай аҕа саастаах икки киһиэхэ торуоска бэлэх туттаран, үөртэ-көтүттэ.

Дьокуускайга олорор гинеколог быраас Ольга Аржакова биир дойдулаахтарын доруобуйатын чинчийдэ.

Ытык өбүгэ аатын тилиннэрэн

Кистэл буолбатах, биһиги норуот ытык өбүгэбит Лөгөй Тойоммутун ситэ сыаналыы, өйдүү иликпит баар суол. Норуодунай суруйааччыбыт Дмитрий Сивцев — Суорун Омоллоон: «Лөгөй Тойон аата-суола дуорааннаахтык ахтыллар кэмэ кэлиэ», — диэн турардаах. Күндү ааҕааччыбар бу сүдү киһибитигэр эргиллэн, сиһилии сырдатыам диэн тылбын биэрэбин.

Кэптэнигэ буолбут «Лөгөй түмсүү» ыыппыт тэрээһинэ улуу киһибит тула буолбутун бэлиэтиибин. Секциялар кэннилэриттэн түмсүү, Кэптэни уонна Хомустаах бөһүөлэктэрин хамаандалара волейболга көһөрүллэ сылдьар Лөгөй Тойон кубогар күрэхтэстилэр. Кубок хаһаайынынан Хомустаах бөһүөлэгин спортсменнара буоллулар. Кинилэр үс сыл үргүлдьү кыайыылааҕынан таҕыстахтарына, ити кубогы букатыннаахтык илдьэ хаалыахтара.

Түмсүү саамай сүрүн соругунан улуу киһибит Лөгөй Тойон аатын тилиннэриигэ бастакы хардыыны оҥорбута буолар. Ол курдук, тустаах нэһилиэк бастыҥ үлэлээх-хамнастаах чулуу киһитигэр Лөгөй Тойон барельефтаах үрүҥ көмүс бэлиэлээх бириэмийэ лауреатын аатын иҥэрии олохтонно.

Сүдү өбүгэбит аатынан аан бастакы бириэмийэ лауреатынан Дьокуускайтан төрөөбүт-үөскээбит дойдутугар тахсан, сүөһү уонна сылгы иитиитинэн дьарыктана сылдьар Анатолий Семенович Бурнашев буолла.

Киэһэ олохтоохтор уонна Дьокуускайга олорор ырыаһыттарбыт Анастасия Готовцева, Василий Местников күүстэринэн туруоруллубут холбоһуктаах кэнсиэргэ бу наҕарааданы туттарыы буолла. Тэрээһин таһымын Уус-Алдан улууһугар баһылыгынан үлэлээбит, Саха сирин Духуобунаһын академиятын чилиэнэ, общественнай-политическай деятель, Лөгөй Тойон историятын чинчийиинэн дьарыктанар Афанасий Васильевич Мигалкин үрдэтэн биэрдэ. Кини кулуупка мустубут дьоҥҥо ытык өбүгэбит туһунан билиһиннэрдэ, үйэтитэр хайаан да наадалааҕын ыйда.

Күлүмнүүр, Өксөкүлээх, Алампа, Ойуунускай саҕаттан далааһыннаах көрүүлээх ытык дьоммутун барыларын холбуур биир сүрүн уратылаахтар. Ити уратылара — кинилэр төһөнөн талааннаахтарый, өркөн өйдөөхтөрүй даҕаны — соччонон угуттанан тахсыбыт өҥ кырыстарыгар — төрөөбүт дойдуларыгар, дьонноругар-сэргэлэригэр курдаттыы тардыһыылаахтарыгар, бэриниилээхтэригэр сытар. Төрөөбүт төрүт буор, сир-дойду, чугас дьонуҥ эппиэттээх эбэтэр мөлтүүр-ахсыыр кэмҥэр өрүү бигэ тирэх, өйөбүл буолаллара баар суол.

Кэптэни сэлиэнньэтигэр ыытыллыбыт «Лөгөй түмсүү» күннэрэ олус тэрээһиннээхтик, туһалаахтык, истиҥник ыытыллыбытын бэлиэтиибин. Атын да нэһилиэктэр түмсүүлэрэ бу үтүө холобуру, үгэһи батыһыахтара диэн эрэнэбин.

Людмила НОГОВИЦЫНА