Төрөөбүт дойдуга таптал туоһута

Историяттан быһа тардан

Сүрүн кэпсээммин саҕалыам иннинэ, ааҕааччыларбар Күндээдэ нэһилиэгин историятыттан быһа тардан билиһиннэриим. Нэһилиэк 1957 сыллаахха тэриллибитэ. Түөрт: Бордоҥ, Дьаархан, Кугдаар уонна Хаар Дьиэ диэн чугас бөһүөлэктэр холбоһууларын түмүгэр Күндээдэ нэһилиэгэ баар буолбута.

Күндээдэ диэн ааты истибит эрэ киһи сэргиир буолуохтаах. Номоххо этиллэринэн, биир сарсыарда булчут сандаархай күн сардаҥаларын утары көтөн иһэр кыталыктар үөрдэрин, кынаттара кылабачыйалларын көрөн, бу сиргэ ити ааты иҥэрбитэ.

Бүлүү Эбэ уҥа кытылыгар сытар бөһүөлэккэ 2008 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн 1053 киһи олорор.

50-тан тахса быраас

Хас биирдиибит киһи, личность буолан үүнэн тахсыыбытыгар учуутал идэтэ сүҥкэн оруоллаах, суолталаах. Кылгастык эттэххэ, инники олоҕуҥ, дьылҕаҥ хайдах салаллара учууталлартан быһаччы тутулуктаах дии саныыбын. Онон үрдүк эппиэтинэстээх идэ.

Итини этэн туран, бу суруйуубар Күндээдэ орто оскуолатын Россия үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһитин, химия учууталын Нина Николаевна Семенованы ахтан ааһары наадалааҕынан ааҕабын. Билигин Сахабыт сирин араас муннуктарыгар ити оскуоланы бүтэрбит 50-тан тахса быраас ситиһиилээхтик үлэлии-хамсыы, дьону эмтии-томтуу сылдьалларын тоһоҕолоон бэлиэтиибин.

Кыра бөһүөлэктэн итиччэ элбэх эмчит тахсыбытын, Нина Николаевна аатын кытта ситимниир хайаан да наадалаах. Үрүҥ халааттаах аанньаллары таһынан, бу нэһилиэктэн тахсыбыт химия уонна биология учууталлара, орто медицинскэй персонал эмиэ олус элбэхтэр. Биир айдарыылаах учуутал үлэтин түмүгүн көрөн кэбиһиҥ.

Билигин Сахабыт сирин араас муннуктарыгар Күндээдэ орто оскуолатын бүтэрбит 50-тан тахса быраас ситиһиилээхтик үлэлии-хамсыы, дьону эмтии-томтуу сылдьалларын тоһоҕолоон бэлиэтиибин.

Дьонноругар көмөлөһөр сыаллаах

От ыйын 26 күнүгэр улуустааҕы киин балыыһаҕа үлэлии сылдьар Күндээдэттэн төрүттээх эмчиттэр сүбэлэһэн баран, биир дойдулаахтарыгар көмөлөһөргө быһаарыммыттара. Бу санааны аан бастаан биир идэлээхтэригэр киин балыыһа кылаабынай бырааһын солбуйааччынан үлэлиир Надежда Семеновна Саввинова эппитэ. Атыттар кини идеятын тута өйүүллэрин биллэрбиттэрэ.

Күндээдэ учаастактааҕы балыыһата хас да сыл устата миэстэтигэр үлэлиир бырааһа суох олорбута. Бу балыыһаҕа Ньурбаттан, таһыттан сылдьар быраас сыһыарыллыбыта. Тастан аата тастан.

Онон биир үтүө күн дьоннорун доруобуйаларын көрө-истэ, чинчийэ үрүҥ халааттаах аанньаллар тохсуо буолан айаҥҥа туруммуттара. Кинилэри кытта билиһиннэрэр буоллахха, үөһэ этэн аһарбытым курдук, терапевт, гастроэнтеролог быраас Надежда Саввинова, стоматолог быраас Светлана Гаврильева, кардиолог Айталина Быдыгыева, анестезиолог-реаниматолог Елена Петрова, массажист Нюргустана Захарова, терапевт Эльвира Обоева, ЭКГ-га уһулар сиэстэрэ Акулина Алексеева.

Эмчиттэр сарсыарда 9 чаастан саҕалаан, киэһээҥҥэ диэри ыарыһахтары көрбүтүнэн-истибитинэн барбыттара. Үгүс сүбэни-аманы биэрбиттэрэ. Анестезиолог-реаниматолог Елена Петрова ыксаллаах быһыы-майгы үлэһиттэрин, учууталлары, иитээччилэри, балыыһа үлэһиттэрин уонна төрөппүттэри мунньан бастакы медицинскэй көмөнү оҥорууга лекция оҥорбута, ньымалары көрдөртөөбүтэ.

Күндээдэттэн төрүттээх эмчиттэр биир дойдулаахтарын истиҥ махталларын ылыахтарын ылбыттара. Кардиолог быраас Айталина Быдыгыева төрөөбүт-үөскээбит дойдутугар өссө хас даҕаны күн устата хаалан, үлэлээбитин бэлиэтиири наадалааҕынан ааҕабын.

— Дьэ бу буолар төрөөбүт дойдуга, биир дойдулаахтарыгар таптал, ытыктабыл, патриотизм бэлиэтэ. Көрдөрөөрү уочараттаан олорон, нэһилиэгим дьоно астыммыт сирэйдэрин көрөммүн, санаам көтөҕүлүннэ. Кыргыттарбытынан киэн туттабыт, — диэн этэр учуутал Галина Тимофеевна Копылова.

Итини таһынан улуустааҕы киин балыыһа кылаабынай бырааһын Наталья Павлованы илдьэ тахсаннар нэһилиэнньэни кытта көрүһүннэрдилэр. Кини дьон мунаарар ыйытыыларыгар хоруйдары биэрдэ. Өссө улуус кииниттэн невролог Шуралай Кошеваны эмиэ илдьэ кэлэннэр сытар ыарыһахтары көрдөрдүлэр.

Дьэ, бу буолар төрөөбүт дойдуга, биир дойдулаахтарыгар таптал, ытыктабыл, патриотизм бэлиэтэ. Көрдөрөөрү уочараттаан олорон, нэһилиэгим дьоно астыммыт сирэйдэрин көрөммүн, санаам көтөҕүлүннэ. Кыргыттарбытынан киэн туттабыт

Илии тутуурдаах

Күндээдэттэн төрүттээх үрүҥ халааттаах аанньаллар дьоннорун-сэргэлэрин доруобуйаларын туругун көрбүттэрин таһынан, өссө балыыһаҕа туттуллар тэриллэри бэлэх ууммуттара.

— Кыргыттар биир күн устата сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри биэс уонтан тахса киһини көрбүттэрэ. Нэһилиэнньэ ити үтүө хамсааһынтан үөрүү бөҕөтө этэ. Өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыгар үлэлиир эмчит идэлээх биир дойдулаахтарбыт уоппускаларыгар кэллэхтэринэ, өрүү дьоннорун доруобуйатын чинчийээччилэр.

«Земскэй луохтуур» бырагырааманан кэлбит бырааспыт болдьоҕун толороот, көһөн барбыта. Онон миэстэтигэр үлэлиир бырааһа суох балачча өр олордубут. Улуустааҕы киин балыыһаттан кураторбыт Ян Павлов тахсан, ыарыһахтары көрөр. Маны таһынан ыарахан туруктаах ыарыһах баар буоллаҕына, видеосибээһинэн улуустааҕы киин балыыһа быраастарыттан сүбэлэтээччибит. Сороҕор сибээспит моһуоктааччы. Балыыһабыт 2005 сыллаахха үлэҕэ киирбитэ. Ол эрээри олус тымныы. Балаҕан ыйыттан бастайааннай төрүккэ үлэлиир быраас кэлиэхтээх, — диэн үлэ-хамнас туһунан учаастактааҕы балыыһа биэлсэрэ Наталья Николаевна Матвеева билиһиннэрдэ.

Күндээдэттэн төрүттээх эмчиттэр оҥорбут үтүө дьыалалара —төрөөбүт-үөскээбит дойдуга, дьоҥҥо-сэргэҕэ дьиҥ чахчы таптал, ытыктабыл туоһута.

Людмила НОГОВИЦЫНА.