АҔыйах ахсааннаах хотугу төрүт норуоттар II сийиэстэрэ: Общиналарга сыһыаннаах сокуон ситтин-хоттун

Сийиэскэ 21 улуустан 65 делегат кытынна. Санатар буолахха, Саха сиригэр уопсайа 200-тэн тахса ууһунан олорор төрүт община регистрацияламмыт.

Сийиэс пленарнай мунньаҔын иннинэ делегаттар былаһааккаларынан сытыы боппуруостары дьүүллэспиттэрэ. Холобур, Хоту сир аҔыйах ахсааннаах төрүт норуоттарын боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалатыгар Ил Түмэн сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева салайар  былаһааккатыгар ууһунан олорор общиналарга судаарыстыба өйөбүлүн туһунан кэпсэттилэр. Былаһаакка кыттааччылара баар кыһалҔалары тута бэлиэтээтилэр. Ол курдук, былыр өбүгэлэрин аһатан кэлбит төрүт дьарыктара — бултааһын, балыктааһын билигин кинилэри иитэр кыаҔа суох буолбут. Ол иһин бүгүҥҥү күҥҥэ кинилэр олохторо судаарыстыба өйөбүлүттэн быһаччы тутулуктаах. Бу тиэмэни ырытыһыыга Ил Түмэн депутата Владимир Прокопьев, вице-премьер Михаил Гуляев, министиэристибэлэр,биэдэмистибэлэр бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар.

Мунньахха кыттааччылар хотугу төрүт норуоттар үгэс дьарыктарын, култуураларын, тылларын харыстыыр сорук турарын таһынан, көс община олоҔун усулуобуйатын тупсарарга, сайыннарарга туһаайыллыбыт социальнай миэрэлэр ирдэнэллэрин бэлиэтээтилэр. Елена Голомарева ууһунан олорор община нөҥүө аҔыйах ахсааннаах хотугу төрүт норуоттар култууралара  симэлийбэккэ баччааҥҥа диэри кэлбитин, салгыы даҔаны кинилэр ону сайыннарыахтарын туһунан эттэ.

Оттон делегаттар ууһунан олорор төрүт общиналар статустара түргэнник чуолкайданыахтааҔын бэлиэтээтилэр. Ол курдук, общиналар тыа хаһаайыстыбатын кооперативтарын, коммерческайа суох тэрилтэ, ХЭУо уонна биирдиилээн предпринимателлэр быһыытынан регистрацияланан үлэлииллэр. ТоҔо маннык араас көрүҥүнэн үлэлэрин ыыталлар диир буоллахха, бастакы общиналар 1991 сыллаахха үгэс дьарыктары чөлүгэр түһэрэр уонна сайыннарар сыаллаах тэриллибиттэр уонна ТХК, бааһынай хаһаайыстыбалар, ХЭУо курдук регистрацияламмыттар. Оччолорго коммерческайа суох тэрилтэлэргэ бүддьүөттэн субсидия бэриллибэт этэ. Оттон билигин, төттөрүтүн, коммерческайа суох тэрилтэлэргэ грант бэриллэр буолла. Бу граны үөһэ этиллибит статустаах общиналар ылар кыахтара суох. Ол эрээри, сорох кыттааччылар общиналар ТХК быһыытынан хаалаллара ордугун ыйдылар. ОччоҔо эрэ кинилэр «тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарааччылар» диэн пуунунан судаарыстыбаттан өйөбүлү ылыахтарын сөп. Аны бу түгэҥҥэ кинилэр аҔыйах ахсааннаах хотугу норуоттар ууһунан олорор общиналарын быһыытынан социальнай миэрэни ылбаттар. Ол иһин, кинилэр үгэс дьарыктарынан үлэлээн, айахтарын ииттинэллэригэр кыах биэрэр уонна култуураларын сайыннаралларыгар көмөлөһөр курдук, сокуонунан биир статус баар буолуохтааҔын бэлиэтээтилэр.

Сийиэс ыалдьыта Хоту сир, Сибиир, Уһук Илин аҔыйах ахсааннаах төрүт норуоттарын общиналарын Сойууһун бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ Алексей Лиманзо кэлэктиибинэн быраабы туруорсуу биир көдьүүстээх хамсааһынынан буоларын эттэ. «Атын регионнарга аҔыйах ахсааннаах хотугу норуоттар бу бырааптарынан туһаналлар. Ол иһигэр бэйэлэрин олохтоох сирдэригэр бырааптаахтарын эмиэ туруорсаллар», — диэн бэлиэтээтэ.

Оссө бастакы сийиэскэ Саха Јрөспүүбүлүкэтин аҔыйах ахсааннаах хотугу төрүт норуоттарын уус общиналарын сойууһа тэриллэн үлэтин саҔалаабыта. Сийиэс пленарнай чааһыгар бу биэс сыл устата ханнык үлэ ыытыллыбытын, салгыы ханнык суолу тутуһан үлэлиэхтэрин туһунан  сойуус бэрэссэдээтэлэ Александр Григорьев кэпсээтэ.

Сийиэс делегаттара бэйэлэрин этиилэрин киллэрдилэр. Кэбээйи Ламынха нэһилиэгиттэн кэлбит кыттааччы бөрөнү сиринэн бултуурга ыытыллар үп кээмэйин улаатыннарар наадалааҔын туһунан эттэ. Усуйаана улууһун «Уйаандьы» общинатын чилиэнэ Анатолий Лебедев общиналар сирдэрин көдьүүстээхтик туһанар наадалааҔын, билиҥҥитэ туһата суох сирдэр элбэхтэрин бэлиэтээтэ.

Сир баайын туһанааччылары кытта сыһыан боппуруоһа үгүстүк көтөҔүлүннэ. Улэ ыытар хампаанньалар төрүт олохтоохторго оҥорор хоромньуларын толуйар үптэрин ааҔыыны саҥаттан көрөр наадатын бэлиэтээтилэр.

Сийиэс резолюциятыгар Саха сирин парламеныгар туһаайыллыбыт этиилэр киирдилэр. Ол курдук, көс олохтоох аҔыйах ахсааннаах норуоттар судаарыстыбаттан өйөбүллэрин, төрүт сирдэрин төлөбүрэ суох туһанар, бултаабыт кыылларыгар харчы төлүүртэн босхолуур туһунан сокуону олоххо киллэриигэ Госдуманы кытта салгыы үлэлэһэр туһунан этии киирдэ.

Ил Түмэн туруорсуулара

Ил Түмэн депутаттара Хоту сир, Сибиир, Уһук Илин аҔыйах ахсааннаах төрүт норуоттарыгар үгэс дьарыктарын салайан ыытар сирдэрин төлөбүрэ суох туһаныыга биэрэр туһунан сокуон барылын ГосдумаҔа ыыппыттар. ГосдумаҔа сотору кэминэн Саха сирин парламена көҔүлээбит  «РФ Хоту сирин, Сибиирин уонна Уһук Илин аҔыйах ахсааннаах норуоттарыгар сыһыаннаах дьон уонна кинилэр общиналара сири ылар бырааптарын боппуруоһун туһунан» федеральнай сокуон барыла  көрүллүөхтээх.

«СР тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын туһунан» СР сокуонун ылыналларыгар депутаттар аҔыйах ахсааннаах норуоттар ууһунан олорор төрүт общиналарын тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар субъектар быһыытынан киллэрбиттэр, оттон бу салаа объегын быһыытынан кинилэр үгэс хаһаайыстыбаларыгар дьарыктарын киллэрбиттэр. Бу сокуонуҥҥа олоҔуран, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бырагырааматынан кинилэргэ, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарааччылар буолалларынан, көмө оҥоһуллар.

Делегаттар этиилэрэ

Томпо улууһун П.Е.Погадаев аатынан община баһылыга Алексей Погадаев:

— Биһиг общинабыт 1997 сыллаахха тэриллибитэ. Онтон ыла үлэбитигэр түһүүлэр да, тахсыылар да бааллара. Билигин саамай улахан кыһалҔабыт – бөрөлөр. Бырабыыталыстыба бу боппуруоска болҔомто уурар. Ол эрээри, биһиги хайалаах, халыҥ тайҔалаах сирбитин учуоттууллара наада. Манна бөртөлүөтүнэн элбэх адьырҔаны өлөрбөккүн, халтай көтүтэр ороскуоттаах даҔаны. Онон, урукку сылларга курдук, дьааты тарҔатан суох гыныахха наада. Биһиги аттыбытыгар руданы хостууллар, онон сүрүн суол ааһар. СороҔор табаларбытын трассанан аһардыбаттара биир кыһалҔанан буолар.

Уөһээ Халыма улууһуттан В.Г. Дьячков аатынан община баһылыга Татьяна Сивцева:

—  Төрүт дьарыкпытын салайан ыытар сирбитин босхо туһанарбытын туруорсабыт. Ил Түмэн депутаттара ол туһунан сокуон барылын оҥорбуттар. Билиҥҥитэ Сир кодексынан босхо туһанарбыт көҥүллэммэт. Сиргэ нолуогу общиналар төлөһөр кыахпыт суох. ОччоҔо элбэх община ыһыллыаҔа. Общиналарга, аҔыйах ахсааннаах төрүт норуоттар үгэстэрин, култуураларын  илдьэ сылдьар коммерческайа суох тэрилтэлэргэ курдук, көмө оҥороллоро буоллар. Биир кыһалҔанан булчуттарбыт социальнай өйөбүллэрэ суоҔа буолар. Урут кинилэргэ субсидия көрүллэр этэ. Билигин ол субсидия «Сахабулка» бэриллэр. Мин санаабар, хас биирдии киистэн субсидия общинаҔа киириэхтээх.

Аны, кэлиҥҥи сыллар көрдөрбүттэринэн, халлааммыт туруга киһи күүппэтэх өттүнэн буолар. Быйыл муус туран биэрбэккэ, хаар олус түһэн, балыктаабатыбыт, техника бөҔөтө тимирдэ. Булчуттар халыҥ хаары кэһэ сылдьан элбэҔи бултаабатылар. Дьиҥэр, Сойуус саҔана курдук, суһал балаһыаньаҔа анаммыт резервэ көмө баар эбитэ буоллар. ОччоҔо хоромньу олус тахсыа суоҔа этэ.

Биир сүрүн кыһалҔабыт – эмтэнии. Ыраах учаастактарга быраастар кэлбэттэр. Онон быһаарыыны эрэйэр боппуруос элбэх.

Оймөкөөн улууһун «Асикат» община баһылыга Алексей Соколов:

— Биһиги икки сыллааҔыта тэриллибиппит. Атахпытыгар турарбыт ыраах. Мин санаабар, саҥа тэриллэр общиналары нолуоктартан босхолуур, сайдалларыгар бириэмэ биэрэр наада. Биһиги общинабыт Јймөкөөн эбээннэрин түмэр соруктаах тэриллибитэ. Кэлиҥҥи кэмҥэ эдэрдэр тылларын, култуураларын, үгэстэрин умнан эрэллэр, кырдьаҔастарбыт эрэ илдьэ сылдьаллар. ОбщинаҔа бэйэбит тылбытынан кэпсэтэбит.

Быйыл хас да табаны бөрөлөр охтордулар, онон табабыт олох аҔыйаата.

Нерюнгри Иенгрэ национальнай нэһилиэгин «Олонгро» община баһылыга Виктор Максимов:

— Нерюнгри урутаан сайдар сиргэ-уокка киирсэн, сирбит барыта онно барыа диэн куттаммыппыт. Ол эрээри, үгэс
дьарыгы салайан ыытар сиринэн оҥорон, биһиги сирбитин онно киллэрбэтилэр. Онон инникитин көмүскэллээх
инибит диэн эрэнэбит. Биллэн турар, бырамыысыланнас салаатын дьайыыта баар. Трасса элбэҔэ бэрт, табаларбыт мэһэйдэтэллэр. Уубут хаачыстыбата сылын аайы мөлтүүр. Табабыт ахсаана элбээбэт, 70-нан турар. Табаны иитэбит, бултуубут. Иенгрэттэн 170 км сиргэ балааккаҔа олоробут. ОҔолорбут ИэнгрэҔэ оскуола-интернакка олорон үөрэнэллэр.