Ама буруйдаах аатырыахпыт дуо?

Ахсынньы 14 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ парламент доруобуйа харыстабылыгар, социальнай көмүскэлгэ, үлэҕэ уонна дьарыктаах буолууга сис кэмитиэтин мунньаҕа буолан ааста. Тэрээһиҥҥэ депутаттар «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр төрөппүттэриттэн биирдэстэрин сүтэрбит гражданнарга социальнай өйөбүл туһунан» диэн сокуон барылын дьүүллэстилэр.

Олус наадалаах сокуон

Бу докумуон — өрөспүүбүлүкэ Ил Дарханын сокуону көҕүлээһинэ. Сокуон барыла судургу. Барыта 5 ыстатыйаттан турар. Барыл биир сыл устата бэлэмнэммит. Докумуоҥҥа туох туһунан этиллэрий?
Барыл 1 ыстатыйатыгар 1945 сыл балаҕан ыйын 3 күнүгэр диэри 18 сааһын туолбатах, төрөппүттэриттэн биирдэстэрэ Аҕа дойдутун көмүскүү сылдьан, 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүттэн 1945 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр диэри өлбүт, сураҕа суох сүппүт эбэтэр медицинскэй тэрилтэҕэ эмтэнэ сытан күн сириттэн күрэммит, Саха сиригэр бастайааннайдык олорор гражданнарга анаан тустаах сокуон үлэлиэҕин туһунан этиллэр.
2 ыстатыйаҕа ити категория гражданнарга ханнык социальнай өйөбүллэр көрүллэллэрин туһунан ыйыллар. Ол курдук, чэпчэтиинэн туһанааччылар хас ый ахсын 886 солк. кээмэйдээх харчынан төлөбүр ылыахтара. Сыл ахсын кинилэргэ анаан диспансеризация ыытыллыаҕа. Социальнай өҥөлөрү оҥорор тэрилтэлэргэ уочарата суох быһа киириэхтэрэ. Маны таһынан үс сылга биирдэ өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар баар санаторийдарга эмтэнэллэригэр, сынньаналларыгар 50% чэпчэтии көрүллүөҕэ. Ити ороскуот өрөспүүбүлүкэ бюджетыттан көрүллүөҕэ.
Өрөспүүбүлүкэбитигэр 1927 сылтан 1945 сылга диэри төрүөхтэр ахсааннара 40-ча тыһыынчаҕа тэҥнэһэр. Итинтэн 36 тыһыынча киһи араас төрүөттэринэн социальнай чэпчэтиилэринэн туһаналлар.
Мунньахха үлэ уонна социальнай сайдыы министрэ Александр Дружинин тустаах сокуон дьайыытыгар барыллаан көрүүнэн 10-15 тыһыынча киһи сөп түбэһиэҕин туһунан эттэ. Кини итинтэн докумуоҥҥа көрүллэр чэпчэтиилэринэн 1200-1500 киһи туһаныахтарын сөптөөҕүн туһунан ыйда. Министр 2016 сылга ити сыалга бюджеттан 16,3 мөл. солк. наада буолуоҕун бэлиэтээтэ.
Тустаах сокуон барылын 3 ыстатыйатыгар этиллэринэн, гражданин атын социальнай чэпчэтиилэри туһанар буоллаҕына, биирин талыахтаах.
Ульяновскай, Вологодскай, Белгородскай, Иркутскай, Самара уобаластарыгар, Бурятия, Алтай, Адыгея өрөспүүбүлүкэлэригэр уонна Санкт-Петербурга маныаха майгылыыр сокуоннар бааллар эбит. Дойду регионнара баһыйар үгүстэрэ үп-харчы көрүллүбэт чэпчэтиилэрин олохтообуттарын туһунан министр бэлиэтээтэ.

Депутаттар — биир киһи курдук

Мунньахха кыттыыны ылбыт депутаттар Виктор Губарев, Александр Уаров, Ольга Макиенко, Юрий Николаев, Марфа Филиппова, Елена Голомарева, Владимир Прокопьев, Петр Аммосов уонна Семен Березин барылы дьүүллэһиигэ актыыбынайдык кытыннылар. Кинилэр тустаах докумуон олус наадалааҕынан, өр кэмҥэ үлэлиэхтээҕин туһунан бэлиэтээтилэр.
Вице-спикер Виктор Губарев икки сыллааҕыта «Сиэрдээх Россия» уонна РФКП фракциялара сэрии оҕолорун тустарынан сокуон барылын киллэрбиттэрин туһунан бэлиэтээтэ.
Депутат Юрий Николаев: «Сэриигэ бааһыран баран, ол содулуттан бэтэрээн 1945 сыл балаҕан ыйын 4-5 күннэригэр күн сириттэн күрэммит буоллун. Оччоҕо оҕолоро ити чэпчэтиинэн туһамматтар дуо?» – диэн оруннаах ыйытыыны биэрдэ. Кини ыйытыытыгар вице-спикер Ольга Балабкина сөпсөһөрүн биллэрдэ, логика суоҕун ыйда. Үлэ уонна социальнай сайдыы министрэ Александр Дружинин иккис ааҕыыга депутаттары кытта сүбэлэһэн көннөрүүлэри киллэриэхтэрин туһунан эттэ.
Сокуон барылынан кө­рүл­лэр чэпчэтиилэринэн туһаныахтаах гражданнар дастабырыанньаларыгар туох диэн суруллуохтааҕын туһунан депутаттар туоһуластылар. Тустаах министерство бэрэстэбиитэллэрэ бу ыйытыыга кыайан хоруйу биэрбэтилэр.
Мунньахха кыттыыны ылбыт норуот депутаттара — бары биир киһи курдук тустаах сокуон барылыгар «сэрии оҕолоро» диэн өйдөбүл киириэхтээҕин туһунан ыйдылар. Итиннэ сөп түбэһэр гражданнарга барыларыгар итинник ааттаах дастабырыанньа бэриллиэхтээҕин, статус иҥэриллиэхтээҕин туһунан бэлиэтээтилэр. «Оттон социальнай чэпчэтиилэринэн тустаах барылга ыйыллыбыт категориялаах гражданнар туһанныннар», – диэн норуот итэҕэллээхтэрэ эттилэр.
Мунньахха сокуон барылын билиһиннэрээччилэр итинник өйдөбүл киирдэҕинэ, сокуон концепциятын уларытарын, ити позицияны өйөөбөттөрүн туһунан бэлиэтээтилэр.
Депутат Елена Голомарева ийэтин кэпсээниттэн сэрии сылларын оҕолоро хайдахтаах курдук эрэйдэммиттэрин, аччыктаабыттарын, улахан дьону кытта тэбис-тэҥҥэ үлэлээбиттэрин, кинилэргэ чэпчэтии буолбакка, статус наадатын туһунан эттэ.
Александр Уаров: «Сэрии оҕолоро 3 тыһыынчаттан эрэ элбэх буолуохтаахтар. Барылга ити өйдөбүл киирдэҕинэ, тустаах сокуону икки илиибитинэн өйүөхпүт. Туохтан куттанабыт?» – диэн эттэ.
Депутаттар «сэрии оҕолоро» диэн өйдөбүл киирдэҕинэ, өрөспүүбүлүкэ бюджетын туругуттан көрөн, кэмиттэн-кэмигэр социальнай чэпчэтиинэн туһанар гражданнар категорияларын эбэн иһиэхтэрин, тустаах сокуон суолтата онно сытарын, уһуннук дьайар, үлэлиир докумуон буолуохтааҕын ыйдылар.
Өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх юриһа Вильям Иванов: «Российскай Федерация Төрүт Сокуонун 72 ыстатыйатыгар этиллэринэн, бастаан федеральнай сокуон ылыллар, онтон ол төрүөтүгэр субъектар сокуоннара ылыллалларын туһунан этиллэр. Дойдуга сэрии оҕолорун туһунан сокуон суох буолан, сорох регионнар маннык докумуоннара суох. Докумуон бюджеты, нолуогу кытта харсар буоллаҕына, прокурор бастакынан бырачыастыаҕа. Оттон Төрүт Сокуон 76 ыстатыйатын 4 пуунугар субъект боппуруоһу Россияны кытта бииргэ көрөр боломуочуйалара суох буоллаҕына, регион бэйэтэ быһаарыан сөбүн туһунан суруллар. Ол иһин докумуоҥҥа «сэрии оҕолоро» диэн өйдөбүл киирбэтэ. Кыайыы парада сэрии бүппүтэ 20 сыл кэнниттэн тэриллэр буолбута. Бэтэрээннэр тустарынан сокуон өссө хойут ылыллыбыта. Кэмэ кэллэҕинэ, сэрии оҕолорун туһунан да сокуон дойдуга ылыллыаҕа», – диэн эттэ.
Этэр эттэҕинэ, сөп курдук эрээри, мин боростуой сахалыы толкуйбунан, ити үлүгэрдээх алдьархайы, суту-курааны, аччыктааһыны көрсүбүт көлүөнэҕэ «сэрии оҕото» диэн статус иҥэриллэрэ, тустаах докумуоҥҥа өйдөбүл киирэрэ улахан сыыһа, буруй буолбат буолуохтаах. Сэрии сылларыгар төрөөбүттэр аҕыйаабыттара — баар чахчы.
Ил Түмэн I уонна II ыҥырыытын депутата, Өрөспүүбүлүкэ палаататын бэрэссэдээтэлэ, күүстээх юрист Егор Ларионов тустаах сокуон барылыгар «сэрии оҕолоро» диэн өйдөбүл хайаан да киириэхтээҕин, манна туох да кэһии суоҕун туһунан эттэ. Кини: «Алдьархайдаах кыһалҕаны ааспыт көлүөнэҕэ ытыктабыл да бэлиэтигэр итинник статус иҥэриллиэхтээх. Маннык өйдөбүл киирбитигэр, ама, ким буруйдуу, хайа прокурор үҥсэ сылдьыай?» – диэтэ.

Улахан охсууну ылбыта

Биллэрин курдук, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр аҕыйах ахсааннаах саха норуота улахан охсууну ылбыта. Ийэ дойду көмүскэлигэр 62 тыһыынчаттан тахса ньургун уолаттарбыт уонна кыргыттарбыт саа-саадах тутан, фроҥҥа барбыттара. Итинтэн 35 тыһыынчата төрөөбүт дойдуларыгар тыыннаах эргиллибиттэрэ. 25 тыһыынча киһи сэрии хонуутуттан төннүбэтэхтэрэ. Саха норуота кыргыһыы хонуутугар уонна сут-кураан, аас-туор сыллар содулларыттан сэрии иннинээҕи ахсааныттан үс гыммыт биирин кэриҥин сүтэрбитэ.
«Илин» сурунаал 2005 сыл­лааҕы иккис нүөмэригэр историческай наука кандидата Саассылаана Сивцева «Во имя жизни на земле в далеком тылу» диэн ыстатыйата бэчээттэммитин булан аахпытым. Бу научнай ыстатыйаҕа Саха сиригэр сэрии сылларыгар төһө киһи өлбүтэ-төрөөбүтэ сыыппараларынан ыйылла сылдьар.

Бу таблицаттан көстөрүнэн, оҕо күн сирин көрүүтэ 1942, 1943, 1944 сылларга тосту аччаабыт. 1942-43 сс. төрөөһүн таһыма 2,1 төгүл кыччаабыт. Уоттаах сэрии барбыт сирдэриттэн ордук Ростовскай (31%), Сталинградскай (30,1%), Воронежскай (28%) уобаластар дьоннорун сүтэрбиттэр. Оттон тыылга олорор Саха сирэ 29,5% нэһилиэнньэтин ахсаана аччаабыт. Тэҥнээн көрүҥ, сибиньиэс буулдьалар ыйыласпыт сирдэрин кытта тэҥҥэ кэриэтэ дьоммутун сүтэрбиппит.
Өрөспүүбүлүкэ ытык суруналыыһа Дмитрий Кустуров: «Киин оройуоннартан Дьокуускайтан, Хаҥаластан, Өлүөхүмэттэн, Ленскэйтэн ураты 15 оройуоҥҥа хоргуйан өлүү маассабай этэ. Ити ааттаммыт оройуоннар арыый сэниэ этилэр. Үгүс оройуоннарга армияҕа барбыт дьоннооҕор элбэх киһи хоргуйан өлбүтэ. Оттон фроҥҥа өлбүттээҕэр икки бүк элбэх киһи, холобур, ити 15 оройуонтан 16 тыһыынча киһи армияҕа өлбүт эбит буоллаҕына, сукка быстарбыт киһи ахсаана 40 тыһыынчаҕа тэҥнэһэр. Саха итиннэ эстибитэ», – диэн этэн турардаах.
Күндү ааҕааччы, Аҕа дойду сэриитин сылларыгар тыылга хаалбыт дьон өлүүтэ-сүтүүтэ уоттаах сэрии барбыт сирдэриттэн итэҕэһэ суоҕун көрдүҥ.
Кып-кыра оҕолор улахан дьону кытта тэбис-тэҥҥэ күн күөрэйиэҕиттэн, саҕахха түһүөр, хараҥарыар диэри үлэлииллэрин туһунан ийэлэргититтэн-аҕа­ларгытыттан, эбэлэргититтэн-эһэлэргититтэн истибит буолуохтааххыт. Сүөһүлээх, сылгылаах, табалаах эрээрилэр, сиир кыахтара суоҕа. Оннооҕор бааһынаҕа кутуйах хасааһын булбут киһи хаайыыга барара. Холкуос бэрэссэдээтэллэрэ, биригэдьиирдэрэ дьон хоргуйбутун көрөн, аһынаннар, аһы кыратык туттаннар, дьон бөҕө хаайыыга барбыта.
Уус-Алдан улууһун Уһун Күөл бөһүөлэгин олохтооҕо Анна Лыткина ахтыытыттан холобур аҕалабын: «Кэбээйиттэн кэлбиппэр дойдубар дьон-сэргэ бараммыт этэ. Мин алта оҕону көмпүтүм. Эрэйдээхтэри дьиэҕэ кыстаан кэбиспиттэр. Сытыйбыттар. Күрдьэҕинэн баһан таһаарбыппыт», – диэн суруйар.
Маннык кыһалҕаны көрсүбүт, алдьархайдыын алтыспыт аҕыйах ахсааннаах ытык кырдьаҕастарбытыгар «сэрии оҕолоро» диэн статус иҥэриллэрэ туох сыыһалаах буолуой? Биир өйгө-санааҕа кэлэн, тустаах сокуон барыла ылыллан, ытык кырдьаҕастарбытыгар өр кэмнэргэ туһалыы турдун диэн санаанан суруйуубун түмүктүүбүн.