Арассыыйа табаһыттарын IV сийиэһэ

Красноярскай кыраай Таймыыр муниципальнай оройуонун тыа хаһаайыстыбатын уонна Таймыыр аҔыйах ахсааннаах норуоттарын боппуруостарыгар салайааччы солбуйааччыта Николай Маймога сийиэскэ уопут атастаһа кэлбитин тута бэлиэтээтэ.

— Николай Николаевич, Таймыырга таба иитиитигэр ордук ханнык боппуруоска уустуктары көрсөҔүт?

— Таймыырга хотугу уонна илин тайаан сытар сирдэринэн табаны иитиинэн дьарыктанабыт.  Сирдэринэн арахсар кыһалҔалаахпыт. Ол курдук, Таймыыр 866 мөл. кв. миэтэрэнэн тайаан сытар. Хотугу диэки табабыт элбээн, мэччийэр сирдэрэ тиийбэт эбит буоллаҔына, илин Хатанга хаһаайыстыбаларыгар таба ахсаана өнүйбэт. Мин бэлиэтээбиппинэн, бу Саха сирин табаһыттара көрсөр кыһалҔаларыгар майгынныыр. Илин диэки ыстаадалар бөһүөлэктэртэн уонна оройуон кииниттэн олус ыраах сыталлар. Олорор усулуобуйалара мөлтөх, ас-үөл, таҥас-сап тиэйиитэ уонна таба этин атыыга батарыы уустук. Оттон хотугу диэки сытар ыстаадалар киинтэн чугас буолан, барыта кэмигэр тиийэн, атыы-эргиэн табыллан, табалара сылын ахсын элбиир. Ол иһин билигин мэччирэҥ сирэ тиийбэт хоту сытар ыстаадалартан табалары илин диэки көһөрөр туһунан боппуруос турар. Маныаха ыллыҥ да көһөрөн кэбиспэккин, сирин-уотун үөрэтэн, ааҔан-суоттаан баран оҥоһуллар үлэ. Таймыырга уопсайа 123 тыһ. таба баар, үс бөдөҥ муниципальнай тэрилтэ таба иитиитинэн дьарыктанар. Ону таһынан, бытархай кооперативтар уонна чааһынай тэрилтэлэр иитэллэр. АймаҔынан общиналарынан иитии диэн суох.

— Табаһыттары, регион аҔыйах ахсааннаах норуотун өйүүр кыраай иһинэн сокуоннааххыт дуо?

— Красноярскай кыраай таба иитиитин салаатыгар, булдунан дьарыктаныыга уонна аҔыйах ахсааннаах норуоттарга туһаайыллыбыт туспа сокуоннаах. Ол сокуон 15 хайысханан судаарыстыбаннай көмө оҥорор. Холобур, табаһыттарга тустаах маллар, тэриллэр, ол курдук, оһохтор, генератордар, бириһиэн, радиостанция, спутнигынан үлэлиир төлөпүөн, навигаторынан хааччыллыбыт көһө сылдьар дьиэ босхо бэриллэллэр. Биир ыалга дьиэлэрин сырдатыналларыгар 167 кг кыраһыын көрүллэр. Бөрөнү бултууру харчынан көҔүлүүбүт, тыһы бөрөҔө 10 тыһ. 500 солк., атыырга 10 тыһ. солк., эдэр бөрөҔө 9 тыһ солк. бэриллэр. Итиэннэ куонкурустарга кыайан улахан бириис, холобура, «Буран» ылар дьоҥҥо, бириистэригэр нолуок төлүүллэригэр көмө оҥоробут.

«Табалары кытары ненецтии кэпсэтэбит»

Ямало-Ненецкэй автономнай уокурук чааһынай табаһыта Михаил Яр табаны тайҔаҔа иитиигэ инновационнай бырайыактарынан  дьарыктанар.

— Ямало-Ненецкэй уокурук туундаратыгар таба олус элбээн, аһылыктара тиийбэт буолан эрэр. Ол иһин элбэх мэччирэҥнээх ойуур зонатыгар көһөрүөххэ диэн табаһыттар этиилээх тахсаллар. Сүүһүнэн сылларга туундараҔа олохсуйбут табалар ойуурдаах мэччирэҥҥэ олохсуйар кыахтаахтар дуо диэн боппуруоска тустаах специалистары, учуонайдары кытары эппиэт көрдүүбүт. Мин чопчу бу боппуруоһунан дьарыктанабын. Иккиһинэн, биһиги, ненецтэр, омук быһыытынан симэлийэр кутталлаахпыт. Тылбыт сүттэ да, култуурабыт эмиэ сүтэр. Көһө сылдьан табаны иитэр төрүт норуоттар бэрэстэбиитэллэрэ эрэ тылбытын, култуурабытын, үгэспитин тута сылдьабыт. Бөһүөлэккэ олохсуйбуттар умналлар. Биһиги тылбытын күһэллэн туран сүтэрбэппит. ТоҔо диэтэххэ, табаларбытын кытары ненецтии кэпсэтэбит, айылҔаҔа өбүгэлэрбит үгэстэрин толоробут.

Табаһыттар судаарыстыбаны кытары биир тылы булла сатыыбыт. Олорон биэриэ суохтааххын. Баар кыһалҔалары улаханнык этэн-тыынан истэххэ, былаас истэр, көмөлөһөр. Холобур, эмтэнии боппуруоһун көтөхпүппүтүгэр, сылын ахсын доруобуйабытын көрөр хамыыһыйа тэрийбиттэрэ, суһал көмө ыҥырарбытыгар спутник төлөпүөнүн биэрбиттэрэ. Сийиэстэн элбэҔи күүтэбит, ордук табаттан экологическай бородууксуйаны атыы-эргиэн ырыынагар таһаарар баҔалаахпыт.

Делегаттар санаалара

Көс олоҔу таба үрдүгэр улааппыт эрэ киһи өйдүөҔэ

Булуҥ улууһун  БороҔон нэһилиэгэр Семен Попов оҔо эрдэҔиттэн ыстаадаҔа сылдьан үлэлээбит, билигин «БороҔон» муниципальнай унитарнай тэрилтэҔэ кылаабынай зоотехнигынан үлэлиир. Семен Петрович тэрилтэни үбүлээһин кыратын бэлиэтиир. «500 нэһилиэнньэлээх БороҔон – Булуҥ саамай ыраах сытар нэһилиэгэ, Тиксииттэн 400 км ыраах сытар. Бөртөлүөтүнэн эрэ сибээс баар. Биһиги тэрилтэбит нэһилиэккэ саамай бөдөҥ буолар. Чааһынайдары кытары уопсайа 6 тыһ. табалаахпыт. Салгыы үүнүөхпүтүн-сайдыахпытын баҔарабыт даҔаны, үп-ас тиийбэтэ атахтыыр. Былырыын 18 мөл. солк. көрбүттэрэ, онтон 4 мөл. солк. нолуокка барбыта. Бу үп нэһиилэ сүрүн кыһалҔаларбытын эрэ толуйбута. Аны үлэһит илии тиийбэтэ – улахан кыһалҔа. Эдэр өттө оскуолаттан тута киэҥ сиргэ талаһар. Онон Сойуус саҔанааҔы курдук, «оскуола – производство – үрдүк үөрэх» диэн уопуту киллэриэххэ баара. Табаһыт статуһун үрдэтэр туһуттан, аҔыйах ахсааннаах төрүт норуоттар күрэхтэһиилэригэр, куонкурустарыгар сыаналаах бириис туруораллара буоллар. Муниципальнай тэрилтэ иһинэн ыстаадаҔа үлэлии сылдьар көс ыаллары булгуччу өйүүр наада», – диэн Семен Петрович этэр.

Абый улууһун Кэбэргэнэ национальнай нэһилиэгэр аҔа ууһунан олорор община биригэдьиирэ Мария Лебедева көс ыал эрэ баар буоллаҔына, ыстаада баар буолуоҔа диэн этэр. «Кыратыттан табаҔа олорсон улааппыт оҔо эрэ бу олоҔу өйдүөҔэ. Онон судаарыстыба төһө кыалларынан көһө сылдьан табаны иитиинэн дьарыктанар ыалы өйүөн наада. Табаһыт уонна чуум үлэһитин хамнаһа наһаа кыра. Биирдэ өрөбүлэ суох, аралдьыйбакка, хара сарсыардаттан үлэлиир дьон олохторо тупсара буоллар. Сийиэскэ биһиги бу боппуруоһу көтөҔүөхпүтүн баҔарабыт. КэбэргэнэҔэ эбээннэр олоробут. Оскуолабыт эбээн тылын үөрэтэр. Култуурабытын, үгэспитин харыстаан илдьэ сылдьарбытыттан үөрэбин», — диэн санаатын үүлэстэр.

Эдьигээн улууһун «Тугут» аҔа ууһунан олорор община баһылыга Антонина Винокурова тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарар кооператив быһыытынан статустаналлара общинаҔа быдан барыстааҔын туһунан бэлиэтээтэ. «Биһиги аҔа ууһа таба иитэбит, бултуубут, иистэнэбит. Онтубутун кооператив буоларбыт быһыытынан, атыыга таһаарыахпытын сөп. ОбщинаҔа кэргэним, уолум уонна быраатым дьиэ кэргэнэ буолан үлэлиибит. Судаарыстыба өтүттэн кыра көмө баар, анал таҥаска, бөрө төбөтүгэр», — диэн кылгастык билиһиннэрдэ.