Ү бүлүөйдэри, бырааһынньыктары аччатыаҕыҥ

Чэ, ону, ыраата барбак­ка, бэйэбит Сахабыт Јрөспүү­бүлүкэтин холобуругар көрүөҕүӨ. Бастаан сыл 365 хонугуттан хаһыгар өрүүрбүтүн, сынньанарбытын суоттуоҕуӨ.
Сыл 52 нэдиэлэтигэр (су­буотаҕа, баскыһыанньаҕа) — 104 күн сокуоннайдык өрүүбүт. Ону ким даҕаны утарбат. Манна бары хамнастаах, ордук бүддьүөт үлэһиттэрэ сылга ортотунан 60 күн уоппускаларын күннэрин эбиэххэ. Өссө ити 60 күн аҕыйах диэбит курдук, сороҕор, ордук уһуйаан, оскуола, атын да тэрилтэ күһүн аһыллыан, өрөмүөн үлэлэрэ ситэриллиэхтэригэр, хочуолунай оттуллуор диэри, хамнас пуондатын кэмчилээн, үлэһиттэри төһө эрэ күҥҥэ төлөбүрэ суох олордуу баара мэлдьэх буолбатах.
Баларга төрүт сокуоммутунан көрүллүбүт олунньу 23, кулун тутар 8, ыам ыйын 1, 2, 9, сэтинньи 4 күннэригэр. Саҥа Арассыыйа үөскээбит,бэс ыйын 12, сахалар ыһыахпыт бэс ыйын 21 күннэрин эптэххэ, ити 8 үлэ күн тахсар. Олор өрөбүл күннэргэ түбэстэхтэринэ, үлэ күнүгэр көһөрөн биэрэллэр.
Ити күннэргэ өрүүрү ким даҕаны утарбата буолуо. Бүттүүн норуот бырааһынньыктара буоллахтара. Ол эрээри, итилэртэн урукку Улуу Өктөөп бырааһынньыгын, сэтинньи 7-8 күннэрин оннуларыгар букатын «тарбахтан эмиллибит», быдан үйэтээҕи Минин уонна Пожарскай кинээс Москваны поляктартан босхолообут «Сомоҕолоһуу» (День Единения) диэн сэтинньи 4 күнүгэр өрөөһүнү норуот өйдөөбөт, сүрэҕинэн ылыммат.
Онон, ити үөһэ этиллибиттэри эптэххэ, 170 суукка тахсар. Аны итиннэ сөп буолбакка, дойдубут Аҕа баһылыгын ыйааҕынан тохсунньу 1-10 күннэригэр «Арассыыйа дьоно бука бары булгуччу үлэлээмэӨ, үчүгэйдик сынньаныӨ, аһааӨ-сиэӨ, күү­лэйдээӨ…» диэбит курдук, 10 күннээх-түүн сынньалаҥ биллэриллэр. Ахсынньы 31 күнүгэр дуоннаах үлэ барбат. Саҥа Дьылбыт бырааһынньыктара ахсынньы 25-тэн тохсунньу 14-гэр, Эргэ Саҥа Дьылга диэри быыстала суох ыытыллаллар.
Чэ, онон, ити өрүүр күннэргэ, отгууллары-борогууллары эптэххэ, быһа холоон, сылбыт оруобуна аҥаарын – 182 (!) күн сытан, сынньанан, өрөөн, бырааһынньыктаан тахсабыт диэтэххэ, омуннааһын буолбатах.
Аны туран ити үлүгэрдээх сыл аҥаара сытар, сынньанар дьону аралдьытыахха, сааратыах­ха наада диэбит курдук, олохпут үрдэ суох үбүлүөйгэ, быыһа суох бырааһынньыкка кубулуйан иһэр курдук. Ылан көрүҥ. Кыра оҕоттон саҕалаан улахан дьонугар тиийэ балаччалыы киһилээх төрөөбүт күннэри ылыы үгэскэ кубулуйан иһэр. Аны туран 5-тии сыл буола-буола үлэһит үксэ, кыра-улахан тэрилтэ барыта ньиргиэрдээх үбүлүөйдэри ыытыылара үтүктүһүүгэ кубулуйда. Эдэр ыччаттарбыт ыал буолар уруулара букатын 200-300 киһиэхэ тиийэ, ким хас биллэр ырыаһыты ыллаппытыгар, кими тамада оҥостубуттарыгар тиийэ күрэхтэһии курдук буолан барда. Үөһэ суруйбутун курдук, Саҥа Дьылбыт бырааһынньыга 20-чэ күнү быһа барар. Онтон бэс ыйын саҥатыттан от ыйын ортотугар диэри быыһа суох бары тэрилтэлэр, түөлбэлэр, аймахтар, былыргы кыра холкуостар, нэһилиэктэр, улуустар уо.д.а. ааттаах ыһыахтар, кылааһынан, көлүөнэнэн көрсү­һүүлэр, быһаччыта, балтараа ыйы быһа бырааһынньыктаан, ыһыахтаан тахсабыт диэтэхпитинэ, олус омуннааһын буолбат.
Аны баларга үрүт-үөһэ ыытыллар араас култууру­най дьаһаллары, аата-ахса суох ахсааннаах спортвнай күрэхтэһиилэри, бүтүн өрөспүүбүлүкэ таһымнаах «Үс Хатыҥ» ыһыаҕын, сылын аайы улуустарынан көһө сылдьан ыытыллар Олоҥхо ыһыахтарын, Манчаары, Тыгын, Тыа сирин оонньууларын, Арассыыйа, аан дойду таһымнаах күрэхтэһиилэри эбэн кэбис.
Биир тылынан, кырдьык, олохпут быыһа суох бырааһын­ньыкка, үрдэ суох үбүлүөйгэ кубулуйан иһэр курдук. Ол оннугар олохпут оҥкулун оҥорор ҺЛЭНИ өрө тутуу букатын уларыйда!
Мин ити бырааһынньыктары, үбүлүөйдэри сөптөөхтүк ыытыыны төрүт утарбаппын. Онтон биһиэнэ, иннигэр суруйбутум курдук, олус наһаалаата. Хатылыыбын. Туох үчүгэй барыта олус аһара бардаҕына, куһаҕан өрүтэ кыайар. Ити үлүгэр элбэх дьаһалларга төһөлөөх үп-харчы ороскуоттанарын, үлэ-хамнас сырыыптанарын ааҕан ситэр уустук.
Туруорсарым биир. Үбүлүөй­дэр, бырааһынньыктар ахсааннарын аҕыйатыаҕыӨ. Сатаатар, 10-нуу сыл буола-буола ыытыллалларын курдук оҥоруоҕуӨ. Олорго, баҕар, 25, 75 сыллары эбиэххэ сөп. Ол туһунан Ил Түмэн сокуонун-уурааҕын, эбэтэр Ил Дархан ыйааҕын эбэтэр уурааҕын таһаарыахха. Сатаатар, рекомендация оҥоруохха. Этиим итинэн бүтэр.
Ээ, арба, сыыспат буол­лахпына, үбүлүөйдэри-быраа­һынньыктары аҕыйатар туһунан маҥнайгы Президеммит М.Е. Николаев ыйаах дуу, дьаһал дуу таһаарбыт курдук өйдүүбүн. Ону ким көтүрбүтэй?

Иван ПОНОМАРЕВ,
Чурапчы.