Дьон ньургуннара, үлэһит мургуттара түмсүбүттэрэ

В.Н.Ефремов бу ассоциация бүгүҥҥү бэрэсидьиэнэ. Бэйэтэ бааһынай хаһаайыстыба тэринэн үгүс көлөһүнүн тохпут, ассоциацияҕа бастаан 8 сыл толоруулаах дириэктэринэн үлэлээбит, төрдүс сылын бэрэсидьиэнин дуоһунаһыгар олорор, бу эйгэ дьыалатыгар-куолутугар, нууччалыы тартаран эттэххэ, «ыты сиэбит» киһи буолар.
— Валерий Николае­вич, ассоциацияҕыт үйэ чиэппэрэ кэмнээх олоҕун уонна үлэтин түгэннэриттэн сүрүн-сүрүннэрин быһыта тардан билиһиннэр эрэ.
— Саха сирин бааһынайдарын ассоциацията 1991 сыл кулун тутар ыйга тэриллибитэ. Биллэрин курдук, бу сыл сэбиэскэй систиэмэ уонна кини баһылыыр-көһүлүүр хомунньуус баартыйата эстэргэ барбыттара. Хаһаайыннааһын сопхуостуу тутула өссө да үлэлии турара буолан баран, улахан дьалхааннаах уларыйыы-тэлэрийии тахсар сибикитэ дьиҥ биллэн эрэрэ. Сэбиэскэй систиэмэҕэ тыа хаһаайыстыбата судаарыстыба сүрдээх күүстээх дотациятыгар тирэнэн, оччолорго муҥутуур сайдан олорбута. Уруккуттан барытыттан аккаастаммыт саҥа Арассыыйа саҥа былааһа, саҥа бас билээччигэ тирэҕирэр былааннааҕа. Бас билиини судаарыстыбаттан араарыы (разгосударствление) диэн тиэрмин биһиэхэ оччолорго киирбитэ.
Ити 1991 сылга Арассыыйаҕа фермер хаһаайыстыбалары сайыннарыыга диэн 1 млрд солк үп көрүллүбүтэ. Оччолорго инфляция өссө саҕалана илик кэмэ буолан, ити атыылаһар толору дьоҕурдаах харчы этэ. Өрөспүүбүлүкэбитигэр бааһынай (фермер) хаһаайыстыба ассоциациятын тэриммит буоламмыт, биһиги бааһынайдарбыт ити харчыга эмиэ тиксибиттэрэ. Үгүстэр тыа хаһаайыстыбатын тиэхиньикэтин ити кэмҥэ атыылаһан хаалбыттара. Сири күрүөлээһин үлэтэ балачча күүстээхтик ыытыллыбыта. Бастакынан бааһынай хаһаайыстыбалары тэриммиттэр уонна судаарыстыба биэрэр кирэдьиитинэн куттаммакка туһаммыттар, чахчытынан ол бэйэлэрин барыстара буолбута. Сылы кыайбат кэм иһинэн судаарыстыба иэстэрин соппута, эбиитин инфляция саҕаланан, бааһынай иэһэ мөһөөҕө солкуобайга, солкуобайа бытархайга кубулуйан хаалбыта.
Арассыыйа бырабыыталыстыбата ол бастакы харчытын кэннэ, эмиэ хаста да кирэдьиити көрбүтэ быһыылааҕа уонна тохтообута. Биһиги ассоциациябыт 1994 сылтан «Саха-фермер» судаарыстыбаннай кээпэрээссийэлээх ассоциацияҕа уларытан тэриллибитэ. М.С.Санников бастакы бэрэсидьиэнинэн талыллан үлэлээбитэ. «Саха-фермер» үбүн-аһын бэйэтэ оҥостон, үс сыл курдук үлэлээбитэ. Бу «судаарыстыбаннай» диэн анал туругун (статуһун) 2012 сылга диэри «сүгэн» кэлбитин нэһиилэ тохтотторбуппут. Урукку кур иэһэ мунньуллан хаалбытын үөһэ, дөкүмүөҥҥэ да туттууга, тугу эмэ туруорсууга да адьас сөп түбэспэт анал туруктааҕа улахан мэһэйдэри үөскэтэрэ.
1994 сылга М.Николаев ыйааҕынан 5 млрд.солк. харчы көрүллүбүтэ. Дьэ, кырдьык, бу харчы бэрт түргэнник боростуой кумааҕыга кубулуйан киирэн барбыта. Бу кэннэ ассоциация судаарыстыба харчытыгар тиксибэтэҕэ. Дьиҥнээх уопсастыбаннай тэрилтэ быһыытынан үлэлээн кэллэ.
— Бааһынай хаһаа­йыстыба ахсаана биһиэ­хэ хаска тиийэ сырытта уонна билигин төһөнүй?
— 2000 сыллар усталарын тухары ахсааннара түөрт тыһыынчаттан түспэтэҕэ. Муҥутаан 4568 хаһаайыстыбаҕа тиийэ сылдьыбыта. Бу сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, 3834 бааһынай (фермер) хаһаайыстыбалаахпыт.
— Экэнэмиичэскэй уонна производственнай көрдөрүүлэргититтэн билиһиннэр эрэ.
— 2016 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи дааннайынан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 186731 ынах сүөһү тутуллан турар. Итинтэн 32996 сүөһү тэриллиилээх, ол эбэтэр тыа хаһаайыстыбатын предприятиеларыгар, 53431 сүөһү бааһынай хаһаайыстыбаларыгар уонна 98430 сүөһү нэһилиэнньэҕэ баар. Манна 2001 – 2016 с.с. сүөһү ахсаанын тэҥнээн көрөр буоллахха, көҕүрээһин уонна эбиллии бааһынай хаһаайыстыбаларга улахан түһүүтэ суох көрдөрүүлээҕин бэлиэтиэххэ сөп.
2014 сыл түмүгүнэн, тыа хаһаайыстыбатын предприятиеларыгар 5824,7 мөл. солкуобайдаах, бааһынай хаһаайыстыбаларыгар 5607,4 мөл солк. уонна нэһилиэнньэ өлүүтүгэр 10415,3 мөл солк. суумалаах бородууксуйа оҥоһуллан таһаарыллыбыт.
Ассоциациябыт үлэтинэн-хамнаһынан Арассыыйаҕа биэс миэстэ иһигэр сылдьар. 2011 сылга үлэ түмүктэрин таһаарыы түмүгүнэн, биһиги Арассыыйа бааһынай хаһаайыстыбаларын уонна кэпэрэтииптээх тэрилтэлэрин ассоциациятын (АККОР) былааҕын ылан турабыт. АККОР сийиэһигэр оччолорго РФ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ В.Путины көрсүбүппүт. Ол көрсүһүүгэ саҥа саҕалыыр фермери уонна дьиэ кэргэн хаһаайыстыбатын өйүүр туһунан этиилэр В.Путиҥҥа туруоруллубуттара. Ону кини ылынан, дьаһал таһааран, 2012 сылтан анал бырагыраамалар быһыытынан үлэлээн барбыттара. РФ бырабыыталыстыбата тыа хаһаайыстыбатын производствотын, ол иһигэр бааһынайдары (фермердэри) өйүүргэ туһуламмыт 23 пууннаах уураах ылынан турар.
—Тыа хаһаа­йысты­батын салаатыгар оччоттон баччаҕа диэритин уларытан, туоратыллан, оннун-тойун кыайан булларан бэриллибэт аҕыйаҕа суох мэһэйдэр, ыарахаттар бааллар. Тус бэйэҥ олортон тугу ордук чорботуоҥ этэй?
— Улахан мэһэйинэн сир боппуруоһа буолар. 1992 сылга өрөспүүбүлүкэҕэ сир үллэһиллэн хаалбыта. Оччотооҕу үөһээ-аллараа сахсыллыы, муора тобугунан буолбут кэмҥэ сир кытаанах суота-учуота, бэрэбиэркэтэ суох, уопсай күүрээҥҥэ көтөхтөрөн, сорох сиргэ бэл үйэлээх сиэри кэһэн туран, сорох сиргэ бас-баттах үллэһиллэн хаалбыта баар суол. Билигин бааһынай хаһаайыстыбалар 85 бырыһыаннара 50 гааттан кыра сирдээх-уоттаах үлэлии олороллор. Аны туран, бу 85 бырыһыаҥҥа хапсар хаһаайыстыбалартан 80 бырыһыаннара 20 гааттан итэҕэс сирдээхтэр. Оттон өссө 14 бырыһыаннара олох да сирдэрэ суох.
Сүөһүтүн ахсаанын элбэтиэн баҕарар бааһынай сири түүлэһэригэр эрэ тиийэр. Оттон ол сирдэрин түүлээн туһанааччылар истэригэр улуус кииннэрин уонна куорат олохтоохторо кытары бааллар. Сири түүлэһэн туһаныы матырыйаалынай хоромньулааҕын таһынан, сири-үйэ саас көдьүүстээхтик уонна харыстабыллаахтык туһаныан баҕалаах киһиэхэ сүрдээх ыарахан психологическай ыарык-баттык буолар. Түүлэһэн туһаныы – бу сири быстах кэмнээх туһаныы буоларынан, бааһынай туох эмэ кэскиллээх үлэни ыытар кыаҕа да, баҕата да суох буолар. Туора сиргэ кини туох диэн дьаһалымсыйыай, илиитэ-атаҕа барыай, кэскиллээхтик тэриниэй. Биһиэхэ бааһынай хаһаайыстыба салгыы сайдар кыаҕын сир проблемата күүскэ туорайдыыр. Биһиги сири дириҥник хорутан эрэбиисийэлээн баран, нэһилиэктэр баһылыктарын дьаһалларыгар биэрэргэ этэбит.
— Ыччат дьон тыа сиригэр тахсыбат диэн тылбыт элэйиэр диэри этэбит-тыынабыт. Мин санаабар, таҕыстаҕына бааһынай дьон ыччата тахсыахтаах этэ. Дьиҥнээх интэриэс диэн киниэхэ баар буолуохтаах. Бастакытынан, баарга, бэлэмҥэ тахсар. Иккиһинэн, дьыала салҕаммакка, утум быстан хааллаҕына, сүтэрэрдээх эмиэ кини, нэһилиэнньик, буолуо турдаҕа.
— Сөпкө этэҕин. Кө­лүө­нэлэр солбуйсуулара тахсан эрэр. Бастакы бааһынайдар сааһырдылар, үлэттэн тэйэ майгыннаныах курдук быһыытыйдылар. Тыа сирин үлэтэ ыарахан үлэ, хостуур бырамыысыланнас производствотыттан тугунан да чэпчээбэт. Өссө сокуонунан олохтоммут өрөбүлэ, уоппуската суоҕунан ордук кытаанахтардааҕа мөккүөргэ турбат. Арай экологията арыый да ыраас буолуон сөп.
Чуолаан бааһынай хаһаайыстыбаларыгар оҕолор төрөппүттэрин солбуйуулара баар. Уола аҕатын солбуйар эбэтэр бэйэтэ туһунан хаһаайыстыба тэринэр. Куоракка үөрэнэ, үлэлии эбэтэр улуус киинигэр тэрилтэҕэ үлэлии сылдьар эрээри дьонуттан, дьиэтиттэн-уотуттан тэйбэтэх, илии-атах буолан өрүү көмөлөһө сылдьыбыт оҕо итинник быһаарыныыны чахчы өйдөөн, ис сүрэҕиттэн баҕаран туран ылынар. Маннык олоххо, үлэҕэ-хамнаска эрдэттэн бэлэмнээх ыччат бэйэтин хаһаайыстыбатын тэринэригэр «Саҥа саҕалыыр фермер» бырагыраама бэртээхэй көмөлөөҕүн бэлиэтиэххэ наада. Тыа хаһаайыстыбатыгар оҕо төрөппүттэрин дьарыгын утумнааһына, кинилэр бэйэ-бэйэлэрин солбуйсуулара баар диир эбит буоллахпытына, ол ханнык да мөккүөрэ суох, бааһынай хаһаайыстыбаларга көстөр чахчыта биһигини үөрдэр.
— Хаһаайыннааһын бары көрүҥнэрэ тэҥинэн тутулланнар сайдыахтаахтара бэрт сөптөөх хайысха буолар. Ол эрээри Сахабыт сирин тыйыс усулуобуйатыгар тыа хаһаайыстыбатын производствота кэлимсэ кыахтаах бөдөҥ агрохолдиннарынан сайыннаҕына ордук көдьүүстээх буолуо суоҕа дуо?
— Чуолаан ураты тымныы килиимэттээх буоламмыт дьоҕус, компактнай хаһаайыстыбаларынан барарбыт ордук дии саныыбын. Арассыыйа киин эрэгийиэннэригэр агрохолдиннары тэрийии сөптөөх быһаарыы. Биһиэхэ билиҥҥитэ бэл кэлэктиибинэй дэнэр предприятиеларбыт бары нэһиилэ сыыгынаан олороллор. Судаарыстыбаттан араас көрүҥнээх өйөбүл оҥоһуллар эрэ буолан, тыыннаахтар. Ол үрдүнэн, улахан хаһаайыстыбалары тэрийтэлээн, өр сыллаах хаалыыттан тахсарга суоттаныы өйө-санаата өрөспүүбүлүкэбит салалтатыгар дириҥник иҥэн сылдьар.
Ол иһин субсидияны көрүүгэ, кирэдьиити биэриигэ араас киритиэрийдэри олохтуу сатыыллар. Холобурга, «Чэбдигирдии» өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагырааманан, 100 ыанньыктан элбэх ынахтаах хаһаайыстыбаҕа эрэ субсидия көрүллэр балаһыанньата олохтоммута. Тыа хаһаайыстыбатын билиҥҥи ыарахан балаһыанньатыгар 100 ыанньык ынахтаныы диэн манан аҕай дьыала буолбатах. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн үс эрэ бааһынай хаһаайыстыба ити ирдэбилгэ хапсыбыта. Оттон дьиҥнээх олоххо, Сахабыт сиригэр тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын 80 бырыһыана бааһынай уонна кэтэх хаһаайыстыбаларга оҥоһуллан тахсар. Ол иһин биһиги туруорсар туруорсуубут — хаһаайыннааһын бары көрүҥнэрин тэҥинэн тутан, тэҥинэн өйөөн сайыннарыҥ диэн.
— 90-с сыллар саҥаларынааҕы бастакы бааһынай уонна бүгүҥҥү бааһынай туох эмэ уратылаһар өрүттэрдээхтэр дуо?
— Аныгы технология киирэн, бүгүҥҥү бааһынай информацията элбээбитэ, билиитэ-көрүүтэ кэҥээбитэ чуолкай. Сибээһэ үчүгэй, дьиэтигэр олорон биир идэлээхтэрин кытта билсэ, сүбэлэһэ, кэпсэтэ олорор. Онтон атыныгар күттүөннээх араастаһыы суох. Үйэ чиэппэрэ кэм анараа өттүгэр хайдах тэринэн үлэлээбитэй да, оннук үлэлии олорор. Үлэлиир усулуобуйатыгар, ньыматыгар, саҥаны киллэриигэ – барытыгар кур бэйэтэ кубулуйбакка, эргэтин тутан олорор.
— Валерий Николаевич, эйигинэн сирэйдээн, дуулаҕа үлэһит дьоммут олохторун укулаатын уларыппыт оччотооҕу бэлиэ сабыытыйа 25 сыла туолбутунан эҕэрдэлиибит! Эһиги, норуот үөһүттэн тахсыбыт, норуот үйэлээх дьарыгын эрэллээхтик салгыы илдьэ баран иһэр бастыҥ дьоммут буолаҕыт!