Эдэрдэр — Арктика сайдыытыгар

Соторутааҕыта Саха сирин ыччата «Арктика. Сделано в России» норуоттар икки ардыларынааҕы ыччат үөрэҕэриитин III форумугар кыттан кэллэ. Кэнники сылларга Арассыыйа Федерациятын таһымыгар да, өрөспүүбүлүкэ иһигэр да Арктиканы сайыннарыы боппуруостарыгар ураты болҕомто ууруллар буолла. СӨ Ил Дарханын 2014 сыл ахсынньы 11 күнүнээҕи ыйааҕынан кулун тутар 19 күнэ Арктика күнүнэн биллэриллибитэ. Саха сирин парламена, Елена Голомарева бэрэссэдээтэллээх Хотугу сир аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттарын уонна Арктика дьыалаларыгар сис кэмитиэтэ Арктика сирин-уотун социальнай-экономическай сайдыытын сокуон өттүнэн хааччыйыыга күүскэ үлэлэһэллэр. Билигин Арктика зонатыттан таһаарыллыбыт өрөспүүбүлүкэ 8 улууһун ити зонаҕа сокуон өттүнэн төттөрү киллэрии үлэтэ бара турарын билэбит. Анна-Мария бүгүн наука эйгэтигэр хайдах сыстыбытын, Архангельскайга буолбут форум туһунан кэпсээтэ.

Билии киэҥ эйгэтигэр кынаттанан…

— Мин ахсыс кылааска диэри Ньурба улууһун Маар орто оскуолатыгар, онтон икки сыл Ньурбатааҕы техническэй лицейгэ үөрэммитим. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей-интернат иһинэн ыытыллар кыһыҥҥы, сайыҥҥы лааҕырдарга көтүппэккэ сылдьарым. Математика уонна физика өрөспүүбүлүкэтээҕи олимпиадаларыгар ситиһии­лээхтик кыттарым иһин лицейгэ ыҥырбыттара. Онон 10-11 кылаастарга Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицейгэ физика кылааһыгар үөрэнэр дьолго тиксибитим. Хас биирдии үөрэнээччи дьоҕура-сатабыла сайдарыгар, өйө-санаата ситэригэр уһулуччу болҕомтолорун, кыһамньыларын аныыр, убаастыыр учууталларбар Иван Иванович Шамаевка, Виктор Филиппович Потаповка, Алексей Николаевич Павловка, Илья Гаврильевич Кысылбайковка уо.д.а. махталым муҥура суох. 2009 сыллаахха оскуоланы бүтэрэрбэр инникитин физика эйгэтигэр үлэлиэҕим диэн чопчу билэр этим. Онон, үгүһү толкуйдуу барбакка Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университекка физика-техника институтугар «Электроснабжение» кафедратыгар «Инженер-электрик» идэҕэ туттарсан киирбитим. Биэс сыл устата үөрэнэн баран «Разработка конструкции высоковольтной линии с повышенной пропускной способностью» тиэмэҕэ дипломнай үлэбин көмүскээбитим. Уот линияларын үөрэтиини олус интэриэһиргээн, тиэмэбин салгыы сайыннарар баҕаттан аспирантураҕа киирбитим. Билигин үһүс сылбын үөрэнэ сылдьабын. Научнай салайааччым – «Электроснабжение» кафедратын сэбиэдиссэйэ, техническай наука доктора, профессор Надежда Сергеевна Бурянина.

«Арктика. Сделано в России» ыччат форума

Кулун тутар 26 күнүттэн муус устар 3 күнүгэр диэри Архангельскай куоракка ыытыллыбыт «Арктика. Сделано в России» норуоттар икки ардыларынааҕы ыччат үөрэҕириитин III форумугар Саха сириттэн 8 буолан кыттан кэллибит. Ити форуму «Росмолодежь» Ыччат дьыалаларыгар федеральнай агентство тэрийэн ыытар. Олунньу ыйга форум бырагырааматын дириэктэрэ Анна Аперян Саха сиригэр кэлэн сүүмэрдээһини ыыппыта. Быйылгы «Арктика. Сделано в России» ыччат форума «Арктика — территория диалога» III норуоттар икки ардыларынааҕы форум иһинэн ааста. Ити форум үлэтигэр аан дойдуттан икки тыһыынча кэриҥэ киһи мустан, Арктика сирин-уотун социальнай, экономическай сайыннарыы тыын суолталаах боппуруостарын, нэһилиэнньэ олоҕун хаачыстыбатын үрдэтии хаамыытын дьүүллэстилэр, итиэннэ региоҥҥа айылҕа баайын туһаҕа таһаарыыга араас таһымнаах, элбэх өрүттээх бииргэ үлэлээһин ньымаларын торумнаатылар. Олор истэригэр Исландия президенэ Гудни Йоханнессон, Финляндия президенэ Саули Ниинисте бааллара. Ыччат форумугар уопсайа 180 кыттааччы, ол иһигэр Россияттан 140, тас дойдулартан 30 делегат уонна Россия Хоту сирин, Сибиирин уонна Уһук Илиҥин аҕыйах ахсааннаах норуоттарын 10 эдэр бэрэстэбиитэлэ муһунна.

Биһигини тиийээппитин кытта 18-тыы киһиттэн турар 10 хамаандаҕа араарбыттара. Мин үһүс хамаандаҕа түбэспитим. Форум икки улахан хайысханан ааста – үөрэхтээһин чааһа уонна практикум. Үөрэх чааһыгар Арктиканы баһылааһын араас хайысхаларыгар үлэлии сылдьар специалистар уонна экспердэр лекцияларыгар сырыттыбыт, итиэннэ ситэриилээх былаас судаарыстыбаннай уорганнарын салайааччыларын тыл этиилэрин иһиттибит, ыйытыылары биэрдибит. Практическай чааска сүрүн сыалбыт-сорукпут — Архангельскай уобалаһы Арктика тирэх зонатын быһыытынан сайыннарыы моделын оҥоруу этэ. «Проект №А17-ГП» диэн ааттаах докумуонунан салайтаран үлэлээтибит. Онон, устудьуоннар, аспираннар уонна эдэр учуонайдар биир нэдиэлэ устата Арктика инники өттүгэр сайдар стратегиятын толкуйдаан, форум бүтэһик күнүгэр хамаанданан бырайыактары көмүскээбиппит.

Үрдүкү салайааччылары кытта көрсүү

“Арктика – территория диалога” форумҥа тиийэн дойду президенэ Владимир Путины кытта көрсүбүппүт эмиэ биир суолталаах түгэнинэн буолбута. Итиэннэ бастакы күммүтүгэр Архангельскай уобалас губернатора Игорь Орлов “Арктическая зона РФ: уезжать или жить и развивать?” диэн тиэмэҕэ олус интэриэһинэй лекцияны аахпыта. Кини онно Арктиканы олоххо табыгастаах регионунан оҥоруу ыччат соруга диэн бэлиэтээбитэ. Ону таһынан РФ үөрэҕин миниистирэ Ольга Васильева, РФ тырааныспарга миниистирэ Максим Соколов, РФ экономическай сайдыыга миниистирин солбуйааччы Александр Цыбульскай, РФ сибээскэ уонна маассабай коммуникацияларга миниистирин солбуйааччы Алексей Волин, полярник Артур Чилингаров лекцияларыттан үгүс билиини ыллыбыт. Судаарыстыбаннай Дуума бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Ольга Епифанованы, РФ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Дмитрий Рогозины кытта кҥҥүл кэпсэтии олус интэриэһинэйдик ааспыта.

Арктикаҕа — Россия нэһилиэнньэтин 2%

2014 сыл ыам ыйын 2 күнүгэр РФ Арктикатааҕы зонатын Россия иһигэр баар кураанах сирин-уотун кыраныыссаларын быһаарар 296 №-дээх Ыйаах күүһүгэр киирбитэ. Биллэрин курдук, билиҥҥи туругунан, Арктика зонатын састаабыгар Россия 8 субъегын сирэ-уота киирсэр: Мурманскай уобалас, Архангельскай уобалас сэттэ мунципальнай тэриллиитэ, Ненецкэй автономнай уокурук, Коми өрөспүүбүлүкэтин «Воркута» куорат уокуруга; Ямало-Ненецкэй автономнай уокурук; Красноярскай кыраайга Норильскай куорат уокуруга, Таймыр Долган-Ненец муниципальнай оройуона уонна Турухан оройуона, СӨ биэс улууһа, Чукотка автономнай уокуруга, ону тэҥэ Хотугу Муустаах акыйаан сорох сирдэрэ уонна арыылара.

Билиҥҥи кэмҥэ Арктика зонатын нормативнай-правовой статуһун Россияҕа уонна норуоттар икки ардыларынааҕы таһымҥа бигэргэтии салҕанар. Хотугу полярнай эргимтэҕэ киирэр аан дойду үс улахан куората Россияҕа баар: Мурманскай (325 тыһ. киһи), Норильскай (205 тыһ. киһи) уонна Воркута (85 тыһ. киһи). Нэһилиэнньэтин ахсаанынан төрдүс миэстэҕэ Норвегия Тромсё (62 тыһ. киһи) сылдьар. Оттон 50 тыһ. кэриҥэ нэһилиэнньэлээх Салехард чопчу Полярнай эргимтэҕэ турар аан дойду соҕотох куората буолар. Россия арктикатааҕы зонатыгар 2,5 мөл. киһи олорор, ити нэһилиэнньэ 2% кыайбат.

Түгэнинэн туһанан Саха сириттэн сүүмэрдэммит хамаанда аатыттан маннык үрдүк таһымнаах тэрээһиҥҥэ кыттан Арктика сайдыытыгар бэйэбит сэмэй кылааты киллэрсибиппит иһин университекка махтанабын. Арктика — бу уйаара-кэйээрэ биллибэт сирдэр эрэ буолбатах, онно олох уонна үлэ уһулуччу ыарахан усулуобуйалары кытта сибээстээхтэр. Арктика диэн, бастатан туран, дьон уонна кинилэр дьылҕалара. Чинчийээччи-учуонайдар, специалистар, вахтовик үлэһиттэр баар буоланнар, Арктика бэйэтин историятын саҥа кэмин арыйар. Арктика — эдэр профессионаллар илиилэригэр баар биһиги барыбыт кэскилбит.

* * *

Аныгы ыччат олох бары эйгэлэригэр, ол иһигэр наукаҕа эрэллээхтик хардыылаан киирэн иһэрэ атын омуктары кытта тэҥҥэ сайдар кыаҕы биэрэр. Техническэй наукалар ситиһиилэрин туһанан экономика бары салааларыгар саҥаны, көдьүүстээҕи олоххо киллэрэр таһымнаах, тобуллаҕас толкуйдаах научнай-техническай каадырдар өрөспүүбүлүкэ туруктаах сайдыытын туһугар үлэлиэхтэрэ буоллаҕа.