Харчыны төһө кэмчилээн туттаҕыный?

Нэһилиэнньэ аһын-таҥаһын хантан булунарын, чэпчэки сыаналааҕы төһө эккирэтиһэрин, урукку атын ороскуоттарын билигин аччатарын дуу, суоҕун дуу, баантан кредит ылар төһө табыгастаах дии саныырын билээри дьон санаатын ыйыталастым.

Виктор Прокопьев, спортивнай психолог, 23 саастаах:
— Кризис кэмигэр, биллэн турар, хамнаспын кэмчилээн тутта сатыыбын. Хамнаспыттан хайаан даҕаны күннээҕи аһылыкка уонна бырайыаска диэн уурунабын. Дьэ, ол эрэ кэннэ таҥаска-сапка, сынньалаҥҥа ыытыахпын сөп. Төрөппүттэрим тыа сиригэр олорол­лор. Кинилэр хаһаайыстыбалаах буоланнар, этинэн, үүтүнэн, оҕуруот аһынан көмө буолаллара улаханнык абырыыр. Сүрүн бородууктабытын кууһунан атыылыыр маҕаһыыннартан ылабыт. Холобур, кыра кууллаах рис, макарон, гречка, саахар уо.д.а. бородуукта көрүҥүн. Оттон кэтэр таҥаспын Дьокуускайтан атыыласпаппын. Маннааҕы маҕаһыыннар сыаналарын көрө-көрө киһи дьиксинэр. Мин сылга иккитэ-үстэ соҕуруу куораттарга сылдьар буоламмын, куруук онтон атыылаһабын. Мин санаабар, улахан атыы кииннэриттэн, скидка кэмигэр түбэһэн, үчүгэй хаачыстыбалаах таҥаһы атыылаһыахха сөп. Бэйэм суоттаан көрбүппүнэн, устудьуоннуу сылдьан билиҥҥитээҕэр элбэх харчыны барыыр эбиппин. Тоҕо диэтэр, науканан дьарыктанан, үрдэтиллибит стипендияны ыларым. Быйылгыттан үлэһит киһи буоллум. Онон дьиэбин-уоппун бэйэм төлүүрүм быһыытынан, хамнаспын ааҕар буолан турабын. Кризис кэмигэр кредит ылар табыгаһа суох дии саныыбын. Тоҕо диэтэр, дойдубут экономикатын билиҥҥи туруга мөлтөһүөр соҕус. Онон билигин улахан суумалаах иэскэ киирэр кутталлаах.

Татьяна Васильева, суруналыыс:
— Хамнаспын кэмчилиирбэр тиийэбин. Тоҕо диэтэр, хамнас инфляцияны кытта араастаһыыта үрдүк. Таҥас-сап сыаната, ордук оҕо таҥаһыгар сыана үрдүү турар. Үксүн Интернет нөҥүө сакаастаан таҥнабын. Арыый да чэпчэки буолар. Аска-үөлгэ тыаҕа олорор дьонноох буолан улаханнык ыктарбакка олоробут. Онон эппит, үүппүт, арыыбыт бэйэбит киэнэ. Кредити урут да, билигин да ылар табыгаһа суох дии саныыбын. Онон, төһө кыалларынан, бэйэ кыаҕын билинэн олорорго дьулуһуохтаахпыт.

Күннэй Нифонтова, Дьокуускай куорат оскуолатын учуутала, билигин оҕотун көрөн олорор:
— Мин харчыбын билигин эрэ буолбакка уруккуттан кэмчилиир этим. Харчыны, төһө кыалларынан, сөпкө тыыран тутта сатыыбын. Мээнэ сыыр-мыыр бараабаппын. Таҥаһы-сабы, табаары сыаналааҕы буолбакка, хаачыстыбалааҕы ыла сатыыбын. Наһаа чэпчэки сыаналаах түргэнник алдьанар, эргэрэр буоллаҕа. Холобура, хаачыстыбалаах таҥаһы арыый сыанаҕа атыылаһан баран хас да сыл кэтиэхпин сөп. Сороҕор Интернет маҕаһыыннарыттан сакаастыыбын. Миэхэ, билигин оҕобун көрөн олорор киһиэхэ, интернет-маҕаһыынтан сакаастаан атыылаһар ордук табыгастаах. Ас-үөл чааһын эттэххэ, бурдук, саахар баар буолла да, дьиэҕэ олорор киһи бэйэм астанабын. Оҕолорбутугар халбаһыны эҥин мээнэ сиэппэппит, ол оннугар үүт ас ыла сатыыбыт. Биһиги ипотекалаах буоламмыт бычыах-бычыах кредит ылартан туттунабыт. Тугу эмэ улаханы атыылаһаары гыннахпытына кыралаан харчы мунньунабыт.

Саргылана Полушкина, ХИФУ аспирана:
— Кэнники кэмҥэ мээнэ таҥас-сап ылыммат, кафешкаларга сылдьыбат буоллум. Ас чааһыгар чэпчэки сыаналааҕы эккирэтэбин. Холобур, Дьокуускай куорат кафеларыгар, рестораннарыгар сыана наһаа күүскэ араастаһар дии. Сынньалаҥҥа харчыны кэмчилии сатыыбын. Ипотека төлүүр буоламмыт, кредит ылбаппыт.

Айаал Кулачиков, устудьуон, 20 саастаах:
— Бэйэм экономическай хайысхалаах үөрэххэ үөрэнэ сылдьар киһи быһыытынан, билигин дойду үрдүнэн уустук балаһыанньа турар дии саныыбын. Хаһыаттарга, сурунаалларга, тэлэбиисэргэ анал үөрэхтээх дьон кризис туһунан араас санааны этэллэр, суруйаллар. Онон, кризис кэмигэр хас биирдии киһи дьоһуннаахтык толкуйдаан, үбүн туохха туттарын үчүгэйдик былааннанан олоруохтаах. Кэнники кэмҥэ бородууктаҕа, таҥаска-сапка, эмтэргэ сыана үрдүү турар. Мин эмиэ харчыны харыстаан тутта сатыыбын. Солуута суох ону-маны атыыласпаппын. Аны сотору кэминэн Москваҕа Тимирязев аатынан Россиятааҕы государственнай аграрнай университекка үөрэнэ барар буоллум. Улахан куоракка тиийдэхпинэ, ороскуотум улаатара буолуо дии саныыбын. Ол да буоллар, устудьуон киһи көрү-нары, күүлэйи батыспакка, куортам эҥин төлөөбөккө, уопсайга олорон үөрэннэҕинэ, ыйга кыра да харчыга тиийинэн олоруон сөп. Сорох бааннар кризис кэлбитинэн туһанан нэһилиэнньэҕэ улахан бырыһыаҥҥа кредит биэрэ сатыыллар. Мантан туттунуохха наада. Олохтоох бородууксуйаны сайыннаран, ырыынак атыытыгар таһаарарга саамай сөптөөх кэм кэлбит дии саныыбын.

Мария Лобанова, биэнсийэлээх:
— Тус бэйэм урукку ороскуоттарбын олох аччаттым. Аспытын Аллараа Бэстээх оптовайдарыттан атыылаһан хаһаанабыт. Биир кредиппин саппытым. Билигин Сбербааҥҥа кыра кредиттээхпин. Ону биэнсийэбинэн төлүү олоробун. Өссө кредит ылартан туттунабын. Бааннар бырыһыаннара наһаа үрдээтэ. Ол эрээри, улахан тугу эмэ атыылаһар дьон син биир ылаллар. Холобур, дьиэ-уот, массыына уо.д.а.

Ульяна Герасимова, Уус-Алдан улууһун Кэптэни нэһилиэгин олохтооҕо:
— Дойду үрдүнэн кризис буолан дохуоппутун кэмчилээн тутта сатыыбыт. Аспытын барытын төһө кыалларынан оптовайдартан атыылаһабыт. Биллэн турар, ороскуоппутун аччаттыбыт. Кредит ылар эмиэ да табыгастаах дии саныыбын.

Лена Романова, Амматааҕы лицей учуутала:
— Кризис 90-с сылларга курдук сылы-сылынан хамнас ылбат турукка тиэрдибэтэр ханнык дии саныыбын. Аналитиктар үс сыл кэриҥэ кризис салҕаныа диэн сабаҕалыыллар. Онон хамнаспын бытархай соччо наадата суохха туһанартан туттунар сыал туруоруммутум. Хамнас кэмигэр бэриллибэт буоллаҕына, хайа баҕа­рар баан ыспыраапканан бигэргэтиллибит, кэмигэр төлөнөр кыаҕа суох иэһи күүтэр эбээһинэстээх диэни истибитим. Онон, суолталаах, хамсаабат баайы-дуолу атыылаһарга баан өҥөтүн туһанартан аккаастаныам суоҕа этэ.

Александр Бадмажапов, урбаанньыт:
— Дохуоппутун үрдэтэр сыалтан тэрилтэбитигэр улахан оптимизацияны ыыттыбыт. Ол курдук, сүрүн үлэһиттэргэ хамнастарын кыччатан баран, дьон үлэлиирин көҕүлүүр курдук, “бонустаах” төлөбүрү киллэрдибит. Билиҥҥи кэмҥэ аска-таҥаска кэмчилээн бөҕө буоллаҕа дии. Ол эрээри чэпчэкини барытын эккирэппэккэ, олоххо тыын суолталаах эрэ эми-тому, аһы-үөлү, табаары атыылаһа сатыыбын.

* * *
Көстөрүн курдук, кириисис долгуна киин сир эрэ олохтоохторун буолбакка, тыа дьонун эмиэ хаарыйбыт. Балаһыанньа уустук кэмигэр нэһилиэнньэ баантан кредит ылартан туттунарга күһэллэр, ороскуотун лаппа кыччаппыт эбит. Дойду экономическай туруга чөлүгэр түһүөр диэри бааннарга улахан иэскэ-күүскэ киирэр, кырдьык, кутталлаах. Сарсыҥҥы күҥҥэ толору эрэллээх буолары ким да эрэннэрбэт…
Ол эрээри, төһө да уустук кэм буоллар, дьон-сэргэ үтүөҕэ, сырдыкка тардыһыытын күүһэ сүппэтигэр баҕарыллар. Өрөспүүбүлүкэ бар дьоно түмсүүлээх буоллахпытына, кириисис кэмигэр үлэни-хамнаһы өссө күүһүрдэн иһиэхпит.

Мария ПАВЛОВА.