Хатаска дьон мэлдьи талаһар

Дьон-сэргэ көхтөөх

Хатас дьаһалтатын баһы­лыга Парасковья Козлова 2009 сылтан бөһүөлэги салайан кэллэ. Куорат таһыгар биир саамай улахан уонна сайдыылаах сэлиэнньэҕэ билигин 6 тыһ. курдук киһи олорор. Баһылык бу сыллар тухары дьоно-сэргэтэ күүтэр күүтүүлэрин, тугунан тыынан олороллорун үчүгэйдик билэр. “Сойуус саҕана “Хатас” сопхуос баар буолан, сэлиэнньэҕэ үлэ-хамнас оргуйан олороро. Билигин да урукку тэтиммитин ыһыктыбаппыт. Кэлин сопхуос үлэтэ тохтоон, дьоҕус хаһаайыстыбаларга кубулуйбуттара. Сибиинньэ иитэр тыа хаһаайыстыбатын комплекса, “Баҕарах” ХЭУо, оҕуруот аһын олордор тэрилтэлэр бааллар. Орто оскуола 700 үөрэнээччилээх. Үс мэндиэмэннээх аныгылыы тииптээх оҕо саадын таас дьиэтэ 2010 сыллаахха тутуллан киирбитэ”, — диэн кэпсиир баһылык.
Хатас дьоно-сэргэтэ култуура эйгэтигэр ситиһиилэрэ элбэх. “Тускул” култуура киинин үлэтэ өрөспүүбүлүкэҕэ эрэ биллэр буолбатах. “Дэгэрэҥ” үҥкүү ансаамбыла Санкт-Петербурга “Күһүҥҥү марафон” күрэхтэһии лауреата, өрөспүүбүлүкэ үгүс куонкурустарын дипломана буолбута. “Байанай” эр дьон түмсүүтэ муҥхаҕа, булт кистэлэҥин арыйар күрэхтэһиилэри тэрийэр. “Кэрэ эйгэтигэр” кулууп чилиэннэрин оҥоһуктарын быыстапката сотору-сотору буолар, аҕа саастаахтар “Алгыс” түмсүүлэрэ өбүгэлэрбит үгэстэрин өрө тутар.

“Хатас төһө да куораттан чугас буоллар, олохтоохтор тыа дьонунуу бэйэ-бэйэлэрин билсэн, эн-мин дэһэн, түмсүүлээхтик олороллор. Кэлии дьону туора көрбөттөр. Холобур, элбэх оҕолоохторго Хатас сиригэр-уотугар 945 учаастагы биэрбиттэрэ. Ол эрээри билиҥҥитэ онно электричество уота, гаас ситимэ суох буолан, олохсуйуу бытаан. Нэһилиэк култуурунай, спортивнай уонна уопсастыбаннай олоҕор нэһилиэнньэ түөлбэ-түөлбэнэн арахсан кыттар”, — диир баһылык.
Хатастар Залог быыбардыыр уокуругар киирсэллэр, талбыт дьокутааттарынан Дмитрий Семенов буолар. Парасковья Афанасьевна Дмитрий Семеновы кытары олус бэркэ үлэлэһэбит диир. “Дьокутааппыт нэһилиэнньэни кытары көрсүһэр, социальнай-экономическай балаһыанньаны кытары билиһиннэрэр, инникитин ханнык үлэлэр ыытыллалларын кэпсиир. Нэһилиэккэ туруоруллар боппуруостары быһаарар”, — диэн кэпсиир баһылык.
Бу курдук куорат таһынааҕы түмсүүлээх, сайдыылаах, сахалыы иһирэх сыһыаннарынан угуттанан олорор нэһилиэккэ сырыыбыт олус интэриэһинэй буолла.

1960-с сыллар Хатас сайдыытын “көмүс” кэмэ этэ. “Хатас” сопхуоһун киин уһаайбатынан Хатас сэлиэнньэтэ буолбута. Тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын муҥутуур чыпчаала этэ.

Сопхуоһу үтүө үлэтинэн кэпсэлгэ сылдьар Парасковья Федорова салайбыта. Ол кэмҥэ сопхуос сүөһүтүн төбөтө 3 тыһыынчаҕа тиийэ сылдьыбыта, 139 центнергэ тиийэ хортуоппуйу, 299 центнер хаппыыстаны хомуйар этилэр. Маннык үрдүк көрдөрүүлээх сопхуос бүтүн Сойуус социалистическай күрэхтэһиитигэр кыайан Бочуот дуоскатыгар киирбитэ. Оттон сопхуос директора Парасковья Павловна Ленин төбөлөөх уордьанынан, Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанынан наҕараадаламмыта. 

Дьиэ сылаас эйгэтэ кинилэртэн тутулуктаах

Тымныы, сииктээх, уорааннаах дьиэҕэ киһи кута-сүрэ тохтообот. Маннык дьиэҕэ дьиэ кэргэн икки ардыгар сылааһынан угуттуур сыһыан олохтоноро уустук буолуо диэн бэйэм сэрэйэбин. Хатас бөһүөлэгэр өр сылларга гаас операторынан үлэлээбит Михаил Гаврильевич Саввины кытары кэпсэтэ баран иһэн оннук саныыбын.
Таһырдьаттан киирбит киһини мунаахсытар улахан баллоннардаах, турбалардаах хочуолунайга киирэбит. Михаил Гаврильевич тимир төгүрүк иһигэр баар циферблаттардаах тэрилгэ сыыппаралары бэрэбиэркэлии сылдьар. Үлэ киһитэ үгүс элбэх саҥата суох, ол сиэринэн Михаил Саввин тута үлэтин туһунан кэпсиир. “Хатас ОДьКХ салаатыгар 2002 сыллаахха кэлбитим. Гаас операторынан 2006 сылтан үлэлиир буолбутум. Ол иннинэ Хатастааҕы коммунальнай хаһаайыстыба гаас операторын идэтигэр куоракка баар кууруска үөрэттэрбитэ”, — диир. “Үлэҥ тута чэпчээбитэ буолуо?” — диэн ыйытабын. Онуоха кини: “Чэпчиирин чэпчээбитэ, ол эрээри эппиэтинэһэ биллэрдик үрдээбитэ. Гаас диэн чох буолбатах, олох быыстала суох кэтиэххэ наада”, — диир.

Олохтоохтор бэйэлэрин истэригэр “арҕаа хочуолунай” диэн ааттыыр хочуолунайдара балыыһаны уонна түөрт мэндиэмэннэрдээх дьиэлэри ититэр. Дьиэ сылааһа, итии, тымныы уу кэлэрэ хочуолунай оператордарыттан тутулуктаах. “Дьиҥэр, сынньалаҥҥа бириэмэ ананар. Ол эрээри, мин ыраах олорор буоламмын, киэһэ дьиэбэр бара сатаабаппын. 24 чааһы эргиччи үлэбэр сылдьабын. Сотору-сотору дааннайдарбын көрөбүн”, — диэн кини кэпсээнэ үлэтигэр эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһарын туоһулуур.
Михаил Гаврильевич урукку сылларын ахтар. “Оо, урут улуус киинигэр чоҕунан оттуллар хочуолунайга үлэлии сылдьыбытым. Дьэ, кырдьык, абытайдаах үлэ этэ! Тохтоло суох мөхсөҕүн, төһөнөн чох киллэрэҕин да, соччо күлү төттөрү таһаараҕын. Тымныы күннэргэ нэһиилэ уу эрэ иһэр бокуойданарбыт”, — диэн төбөтүн быһа илгистэр. “Оттон билигин 50 кыраадыс тымныылар сатыылаатахтарына хайдах үлэлиигит? Биирдэ эмэ саахал тахсыбыта дуо?” — диэн ыйытабын. “Кэби-ис, инньэ диэмэ. Үлэлиирим тухары объектарбын тоҥорботоҕум. Тымныыга суһал балаһыанньа биллэрэн үс хочуолу үлэлэтэбит. Уот бардаҕына эмиэ күүскэ үлэлиибит”, — диэн үлэ киһитэ Михаил Саввин кэпсиир уонна салгыы силиэсэрин кытары улахан оһохторго, турбаларга тугу эрэ оҥорон хачыгырыйан бараллар.
Бу курдук түөрт оҕо аҕата, 11 сиэн амарах эһэтэ Саха сирин үлэһит дьонун кэккэтин хаҥатар. Кини сылайбытын-элэйбитин дьиэтигэр сиэнчээннэрэ уҕарыталлара буолуо диэн санаалаах хочуолунайтан тахсабыт.

“Кэрэчээнэ” – остуоруйа дойдута

2010 сыл түмүктэниитэ Хатаска биир үөрүүлээх түгэн тосхойбута – олохтоохторго кэтэһиилээх оҕо саадын саҥа дьиэтэ аһыллыбыта. Уһуйаан тутуута 2008 сыллаахха саҕаламмыта. Сыбаайа эрэ чоройон турбут хонуутугар кылгас кэм иһигэр үс мэндиэмэннээх оҕо саадын таас дьиэтэ дьэндэйбитэ.

Бу иннинэ Хатас сэлиэн­ньэтин оҕолоро үс сиринэн хаарбах мас дьиэлэргэ иитил­лэллэрэ. Балаһыанньа уустугун учуоттаан, Дьокуускай куорат бүддьүөтүттэн Хатаска оҕо саадын дьиэтин тутуутугар 80 мөл. солк. көрөн, кылгас кэм иһигэр оҕо дыбарыаһыгар маарынныыр уһуйаан тутул­лубут.
“Ил Түмэн” хаһыат коррес­пон­­деннара оҕо саадыгар сыл­дьан, Хатас кырачаан көлүө­нэтин күннээҕи олоҕун-дьаһаҕын көрдүбүт. “Кэнчээри”, “Мичээр”, “Кулунчук”, “Күнчээнэ”, “Кэскил”, “Кустук”, “Сулусчаан” уонна дьиэ кэргэн “Тулукчаан” бөлөхтөрүнэн арахсан, оҕолор үс саастарыттан оскуолаҕа киириэхтэригэр диэри сылдьаллар. Биһигини орто бөлөх иитээччитэ Евдокия Ивановна Степанова көрсөн, уһуйаан үлэтин-хамнаһын билиһиннэрдэ.
Дьиэ эркинигэр оҕолор уруһуйдаабыт хартыыналара, оҥорбут паннолара ыйанан тураллар. Үһүс этээс саалатыгар тыас таһаарар инструменнар дьаарыстана сыталлар. Итин­ник инструменнары ханна да көрө иликпит. “Бу муусуканы үөрэтэр Галина Кимовна Ксенофонтова дьиэ кэргэнинээн сахалыы муусука инструменын оҥороллор. Туйаҕы, кылы, тириини, маһы, туоһу барытын тутталлар. Оҕо саадын иһинэн Галина Кимовна салайар “Төрүт дорҕоон” диэн ансаамбыллаахпыт”, — диэн кэпсиир Евдокия Ивановна. Ол курдук, оҕо саада 2016 сылга диэри уус-уран уонна эстетическэй хайысханы тутуһан үлэлээбит. Онтон биир кэлим федеральнай ирдэбил киирэн (ФГОС), уопсай бырагыраамаҕа көспүттэр. “Ол да буоллар урукку үөрэхпититтэн тэйбэтибит. Оҕолорбутун уу сахалыы төрүккэ олоҕуран дьарыктыыбыт”, — диэн иитээччи этиитин “Сулусчаан” бөлөх оҕолоро туоһулууллар. Оҕолор дьарыктана олор­дох­торуна киирдибит. Иитээччилэрэ Анастасия Дмитриевна Никифорова сахалыы остуоллаах, уруһуй­дардаах, саламалаах муннук­ка оҕолорго олоҥхо мүччүр­гэннээх түгэннэрин кэпсии олорор эбит. Биһиэхэ билии­тин көрдөрөөрү биэс саастаах Айаал, көрдөһүннэрэ да барбакка, “Дьырыбына Дьыры­лыатта” олоҥхону талах олоппоско олорон дьүрүһүтэн барда.

Биһиги, ыалдьыттар, кырачаан олоҥхоһут куолаһыт­тан уонна артыыстыы туттарыттан-хаптарыттан сөҕөн эрэ хааллыбыт. Мантан Олоҥхо иккис уон сылын бэлэмнээн, тэрийэн ыытыыга үлэлиир өрөспүүбүлүкэтээҕи Национальнай тэрийэр кэмитиэт (салайааччы Ил Түмэн спикерэ Александр Жирков) ыытар үлэтин далааһына киэҥэ көстөр.
“Олоҥхоҕо олоҕуран иитии – биир сүрүн хайысхабыт. Өбүгэлэрбититтэн уостан уоска бэриллэн кэлбит айымньыбытын оҕолор сылы быһа үөрэтэллэр уонна дьыл бүтэһигэр киэҥ истиигэ таһаараллар. Уһуйаан оҕолорун айар кэнсиэрдэрин тэрийэрбит үгэскэ кубулуйбута ыраатта. Тоҕо чуолаан олоҥхоҕо тохтоотугут диир буоллаххытына, бу тылы-өһү сайыннарар уонна айар эйгэ эстетикатын көрдөрөр фольклор жанра буолар. Маныаха оҕолору интэриэһиргэтэр сыалтан төрөппүттэрин эмиэ кыттыһыннарабыт, бэйэбит эмиэ үөрэтэбит. Уонна айар кэнсиэргэ бары тахсан көрдөрөбүт. Олоҥхону оҕолорбутугар та­һыттан кэлэн “Тускул” култуура киинин үлэһитэ Вера Никитична Старкова үөрэтэр”, — диэн кэп­сиир иитээччи.

Оҕолор илиилэринэн оҥор­бут оҥоһуктарын быыһыгар оригами биһиги болҕомтобутун тарта. Олоҥхону истэн баран тугу өйдөөбүттэринэн оҕолор оҥорбуттар. Манна модьу-таҕа саха ата, уһун суһуохтаах Айталы Куо, тииһин килэппит аллараа дойду абааһыта уонна да атын дьоруойдар бааллар.
Биһиги салгыы “Мичээр” орто бөлөх хоһугар киирэбит. Оҕолор иһийэн олорон иитээччилэрэ Марта Захаровна Максимова илиитигэр куукула кэтэн баран кэпсиир остуоруйатын истэллэр. “Нуучча норуотун, сахалыы остуоруйалары куукуланан кэпсиибин. Бүгүн куоракка “Бэби-шлягер” үҥкүү уонна ырыа куонкуруһа буола турар. Сорох оҕолорбут онно кытта барбыттара. Ол иһин арыый чуҥкуйан олоробут”, — диэн иитээччи күлэр. Киһи кэрэхсиирэ диэн куукулалары оҕолор, иитээччилэр, төрөппүттэр бэйэлэрэ оҥороллор эбит. Ол иһин манна биллэр сахалыы остуоруйалартан Бэйбэрикээн эмээхсин, Ньургун Боотур, Аан Алахчын уонна да атыттар бааллар. Марта Захаровна оҕолоро өссө биир дьарыктарын киэн тутта кэпсиир. “Күн сардаҥата түннүкпүтүн өтөн киирэр буолла да, “Түннүк сэҥийэтигэр оҕуруот” диэн үлэбитин саҕалыыбыт. Оҕолору кытары күөх үүнээйилэри олордобут”, — диэн кэпсиир.

Салгыы Евдокия Иванов­наны батыһан “Кэнчээри” диэн орто саастаах оҕолор бөлөхтөрүгэр киирэбит. Оҕолор күнүскүлэрин утуйаары оҥостон букунуйаллар. Таҥастарын дьаарыстаат, утуйар хос диэки сүүрэллэр. “Ыйга биирдэ остуоруйа күнүн оҥоробут. Ол күн сахалыы таҥнан кэлэбит, алаадьы, лэппиэскэ, кус астыыбыт. Уонна өбүгэлэрбит олохторун санаан, кинилэр курдук олорон көрөбүт. Бу хортуон көмүлүөктээхпит, талах олоппостордоохпут, үс мас күрүөлээхпит. Урукку үһүйээннэри кэпсиибит”, — дии-дии иитээччи долбуурга миигин сиэтэн илдьэр. Арай, манна эмиэ сахалыы уруһуйдаммыт пазллар хоруопкалара, кубиктара сыталлар. Дьэ, кырдьык, киһини үлүһүтэр дьарыктаах оҕо саада эбит диэн испэр сөҕө эрэ саныыбын.
“Кэрэчээнэ” оҕо саадыттан тахсан баран, биһиги остуоруйа дойдутун аанын өҥөйө сыл­дьыбыт курдук сананныбыт. Ол курдук, биир халыыпка эппиэттээбэт, олус интэриэһинэй бииртэн-биир үчүгэй дьарыктаах оҕо саада буоларын биллибит.
Ирина Романова хаартыскаҕа түһэриилэрэ.