«Иитиллээччилэрбит оҕолоро манна кэлбэттэрин туһугар үлэлиибит»

Ол эрээри итинник сырдык күннээх оҕо саас дьоҥҥо барытыгар бэриллибэт. Тулаайах хаалыы, төрөппүттэр оҕолоруттан аккаастаныылара бүгүҥҥү да кэмҥэ аҕыйах көстүү буолбатах. Тулаайах оҕолору көрөр-истэр тэрилтэлэр, дьиэ кэргэннэр өрөспүүбүлүкэбитигэр эмиэ үлэлии олороллор. Кинилэргэ оҕо хайдах, туох усулуобуйаҕа иитиллэрин билээри Можайскай уулуссатын 15/4 нүөмэрдээх дьиэтигэр баар тулаайах уонна төрөппүт көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт оҕолорго аналлаах “Берегиня” оҕо дьиэтигэр бара сырыттым. Миигин оҕо дьиэтин дириэктэрэ Лена Павловна Ефремова, бу тэрилтэ «Журавушка» диэн ааттаах оҕолору дьиэ кэргэҥҥэ биэриигэ отдел начальнига Наталья Семеновна Захарова үөрэ-көтө көрүстүлэр.

“Берегиня” оҕо дьиэтэ

— Үтүө күнүнэн! “Берегиня” оҕо дьиэтин историятыттан кылгастык сырдатыҥ эрэ…

— “Берегиня” оҕо дьиэтин историята 1951 сыл сэтинньи 15 күнүттэн саҕаламмыта. САССР Миниистирдэрин Сэбиэтэ ылыммыт быһаарыытынан, 3-14 саастаах оҕолорго аналлаах Мархатааҕы оҕо дьиэтин оскуола иннинээҕи уонна оскуола саастаах оҕолорго диэн икки салааҕа араарбыттара. 2005 сыл тохсунньутугар оскуола иннинээҕи саастаах оҕолорго анааллаах “Журавушка” оҕо дьиэтэ “Берегиня” диэн, тулаайах уонна төрөппүт иитиитэ суох хаалбыт 3-18 саастаах оҕолор анал дьиэлэрэ буолбута. Билигин икки аадырыһынан үлэлии олоробут: Можайскай уул. 15/4 нүөмэрдээх дьиэтигэр – 7-18 саастаах оҕолор, Кузьмин уул. 16/1 – төрүөҕүттэн сэттэ сааһыгар диэри оҕолор олороллор. Сайыҥҥы өттүгэр Сэргэлээххэ даачаҕа көһөбүт.

— Бүгүҥҥү күҥҥэ уопсайа хас оҕо баарый?

— Муниципальнай сору­даҕынан, биһиги уопсай квотабыт – 34. Бүгүҥҥү күҥҥэ уопсайа 31 оҕо баар. Мантан 7-тэ – төгүрүк тулаайах оҕо, уоннааҕылар – “социальнай тулаайахтар”, ол аата төрөппүттэрэ ийэ, аҕа быраабыттан быһыллыбыт, ыалдьар, сураҕа суох сүппүт, хаайыыга түбэспит, сатаан иитэр кыаҕа суох дьон оҕолоро. Манна сыһыаран этэр эбит буоллахха, Россия үрдүнэн, статистика көрдөрөрүнэн, төгүрүк тулаайах оҕолор ахсааннара аҕыйах, үксүлэрэ – “социальнай тулаайахтар”. Бу көрдөрүүбүт куруук уларыйа турар. Оҕолор иитиигэ бараллар, эбэтэр саҥа оҕолор киирэллэр. Кыра эрдэхтэриттэн манна улааппыт оҕолор да бааллар. Үөрүөх иһин, кэнники кэмҥэ элбэх оҕо дьиэ кэргэҥҥэ барда.

— Эһиэхэ ордук улуустан кэлэр оҕо ахсаана баһыйар дуу эбэтэр куорат оҕолоро дуу?

— Үксэ куораттан, приго­родтан кэлэллэр, улуустан кэлэр түгэннэрэ аҕыйах. Уонна биири бэлиэтиэхпин баҕарабын, кэлиҥҥи кэмҥэ оҕо дьиэтигэр 14-17 саастаах оҕолор кэлэр буоллулар. Оҕолор Үөрэҕирии министиэристибэтин направлениетынан кэлэллэр. Кыра оҕолору ылан көрөр эбит буоллахха, төрүөхтэриттэн үс саастарын туолуохтарыгар диэри Куораттааҕы оҕо дьиэтигэр сылдьаллар, онтон үстэрин туолаат да биһиэхэ кэлэллэр.

— “Берегиня” оҕо дьиэ­тигэр төһө киһи үлэ­лиирий?

— Билиҥҥи кэмҥэ 76 үлэһиттээхпит, мантан 34-дэ – педагогтар. Ону таһынан медицинскэй үлэһиттэр, повардар, суоппар, остуорастар уо.д.а.

Коррекционнай хайысхалаах буоламмыт, сайдыытын таһыма саастыылаахтарыттан хаалан иһэр, сатаан саҥарбат оҕолору кытта биһиэхэ логопед, психолог, дефектолог, монтессори иитээччи үлэлииллэр.

Оҕо дьиэ кэргэҥҥэ иитиллиэхтээх…

— Эһиги уустук үлэҕит сүрүн сыала-соруга туох буо­ларый?

— Сүрүн сыалбыт-сорукпут – тулаайах оҕолору дьиэ кэр­гэҥҥэ иитиигэ биэрии. Хас биирдии оҕо дьиэ кэргэҥҥэ иитиллиэхтээх. Билигин иитиигэ ордук кыра оҕолору ылаллар. Оскуола саастаах оҕолору ылаллара сэдэх. Нэһилиэнньэ улахан, сиппит-хоппут оҕолору иитэ ыларын ыарырҕатар. Ол иһин улахан оҕолорго аналлаах туспа “Наставничество” бырайыактаахпыт. Бу бырайыак чэрчитинэн, хас биирдии оҕоҕо “наставник” буларга күһэллэбит. Оҕолор биир эмэ дьиэ кэргэҥҥэ баран ыалдьыттыыллар, эбэтэр дьон кэлэн оҕолору кытта билсэн биир күнү бииргэ атаараллар. Бу тэрээһиннэр иннинэ оҕону, кини уйулҕатын эрдэттэн анал программанан бэлэмниибит. Урукку өттүгэр оҕолору аймаабат гына маннык хабааннаах көрсүһүүлэри ыытартан туттунар этибит. Быйылгыттан саҕалаан оҕолор дьиэ кэргэҥҥэ ыалдьыттаан, кинилэр олохторун-дьаһахтарын көрөн, билсэн кэлэр буоллулар. Дьиэ кэргэн эйгэтэ оҕолорго олус интэриэһинэй буолар эбит. Аҥардас бииргэ чэйдэһэн, дьиэ кэргэн хаартыскалаах альбомнарын көрөн үөрэн-көтөн кэлэллэр. Маннык көрсүһүүлэртэн куруук: “Мин эмиэ улаатан баран маннык дьиэлэниэм, дьиэ кэргэннэниэм”, – диэн сырдык ыра санаалаах кэлэллэр. Онон 2010 сылтан хас сыл аайы араас акцияны тэрийэбит, холобур, быйыл ыытыллыбыт “Подари радость ребенку”, “Идем в гости к другу”, “Встреча с интересными людьми” уо.д.а.

“Журавушка” оҕо бэйэтин дьиэ кэргэнин буларыгар көмө буолар…

— “Журавушка” отдел тэ­рил­ли­битин кэннэ төһө элбэх оҕо дьиэ кэргэҥҥэ иитиигэ барда?

— Оҕону иитэ ылыы элбээтэ. Сахалар үгэстэрин да ылан көрдөххө, урут хаһан даҕаны тулаайах оҕону соҕотох хаалларан, быраҕан барбаттар… Оҕону аймахтара, дьукаахтара, билэр дьоно бэйэлэрин дьиэ кэргэннэригэр сыһыаран илдьэ сылдьаллара…
2010 сылтан ыла уопсайа 93 оҕону иитэ ыллылар. Мантан 50 – эппиэкэ, 5 – иитэ ылыы, атын дойдуга иити ылыы – 1, иитэр дьиэ кэргэн – 18 оҕо, 19 оҕо бэйэтин дьиҥнээх төрөппүттэригэр бардылар. Билигин оҕону иитэ ылар баҕалаах дьон хайаан да “Школа приемных родителей” үөрэнэн туоһу сурук ылаллар. Манна оскуолаҕа иитии методикатын, оҕо уйулҕатын, кини психологическай уратытын туһунан, иитэ ылан баран ханнык ыарахаттары көрсүөхтэрин сөбүн туһунан барытын үөрэтэллэр. Тулаайах оҕо дьиэ кэргэҥҥэ кэлэн баран сим биир туох эрэ ыарахаттары көрсөр. Аан бастаан иитиигэ тиийэн баран “медовый месяц у молодоженов” курдук стадияҕа сылдьар. Оҕо да, иитэр төрөппүт да туох-баар үчүгэй өрүттэрин эрэ көрдөрө сатыыллар. Онтон атын стадияҕа көһөллөр: оҕо атын микросоциумҥа киирбитин өйдөөн, төрөппүтүн кытта сыһыаныгар кризис да үөскүөн сөп. Дьиҥнээх майгытын, мөкү өрүттэрин көрдөрөр кэмигэр ыарахаттар үөскүүллэр. Иитэ ылар төрөппүттэри кытта анал дуогабар түһэриллэр. Дуогабар чэрчитинэн, “Журавушка” отдел оҕону үс сыл тухары кэтээн көрөр, төрөппүттэргэ көмө буолар, сүбэ-ама биэрэр.
Хоту улуустарга, чугас да оройуоннарга иитиигэ барбыт оҕолор бааллар, кинилэр төттөрү кэлиэхтэрин олох баҕарбаттар. Биһиги кинилэри кытта сибээспитин быһан кэбиспэппит. Холобур, тоҥ нуучча оҕолоро тиийэн ааттарын сахалыыга уларыппыт, сахалыы ыраастык саҥарар буолбут түгэннэрэ кытта баар. Өссө биир түгэн: биир оҕо хотоҥҥо киирэн ынах ыы олорор ийэтин аттыгар куруускалаах туран сибиэһэй үүтү иһэр… мантан үчүгэй туох баар буолуой? Кини ииппит төрөппүттэрин холобур оҥостон, дьиэ кэргэн туһунан үтүө өйдөбүлү ылан улаатар. Оҕо дьиэ кэргэнин туһугар эппиэтинэстээх буола улаатара наада, оччоҕо эрэ кини улаатан баран бэйэтин оҕолорун иннигэр эппиэтинэстээҕин өйдүүр…

— Эһигиттэн тас дойдуга оҕону иитэ ылбыттара дуо?

— Маннык түгэн сэдэх буолар. 2010 сыллаахха Испанияттан биир дьахтар уол оҕону иитэ ылбыта. Ылыан иннинэ Саха сиригэр хаста да кэлэ сылдьыбыта, бастаан оҕону кытта билсэр, алтыһар, онтон бүтэһик кэлиитигэр оҕону илдьэ барбыта. Уолбут саха омук этэ. Тоҕо чопчу Саха сириттэн иитэ ыларга быһаарыммытын ыйыппыппытыгар, кинилэргэ оҕо иитэ ыларгар хас да сыл уочараттаах буоларын, СПИД, ВИЧ ыарыынан ыалдьар оҕо элбэҕин эппитэ. Уол билигин Испанияҕа үчүгэйдик сылдьар, хаартыска ыытааччылар. Биирдэ Францияттан кэлэ сылдьыбыт дьон “чем севернее люди, тем они чище” диэн өйдөбүллээхтэр этэ. Международнай иитиигэ Россия иһигэр ханна да сатаан барбатах оҕолор эрэ бараллар. Дойду иһигэр иитиигэ барыан сөптөөх, кыахтаах оҕолору төһө кыалларынан хааллара сатыыбыт.

Дьиэ кэргэн тыынын тэрийэргэ кыһаллабыт…

— Оҕолор олорор усулуобуйалара хайдаҕый, ханнык оскуолаларга үөрэнэллэрий?

— Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн уопсайа 9 оҕо дьиэтэ баар. Биһиги, үлэһиттэр, хас биирдии оҕо дьиэ кэргэҥҥэ улаатарыгар анаан үлэлиибит. Оттон сатаан барбат оҕолорго манна дьиэ кэргэн тыынын, усулуобуйатын тэрийэргэ үлэлэһэбит. Группаларга таҥас сууйар массыыналар, холодильник, микроволновка, куукуна, телевизор барыта баар. Оҕолор бэйэлэрин дьиэҕэ олорор курдук сананалларыгар бары усулуобуйаны төһө кыалларынан олохтуу сатыыбыт. Социальнай, олоххо-дьаһахха туһаайыылаах кабинет диэн баар. Манна өрөбүллэргэ ас астыырга үөрэнэллэр, бырааһынньык остуолун тэрийэллэр.

Биһиги оҕолорбут куорат оскуолаларыгар үөрэнэллэр. Ол курдук, 22-с корекционнай, 30-с, 24-с, киэһээҥҥи оскуолаларга үөрэнэллэр. Кинилэри күн аайы автобус илдьэр-аҕалар. Оскуола иннинээҕи саастаахтар бэйэлэрэ группаларыгар детсад курдук сылдьаллар, дьарыктаналлар. Сайыҥҥы өттүгэр Сэргэлээххэ баар даачабытыгар тахсабыт. Улахан оҕолору сыл аайы Сочига, Крымҥа сынньата ыыта сатыыбыт, куораттааҕы лааҕырдарга сылдьаллар.

— Оҕо көмүскэлин күнүн быйыл хайдах бэлиэтээри бэлэмнэнэ сылдьаҕытый?

— Оҕо көмүскэлин күнүгэр быйыл “Виктория” радио оҕолорго анаан тэрээһин ыытар баҕалаахтарын биллэрдилэр. Театрга, пааркаҕа сылдьыахтара. Биир сыл Оҕо көмүскэлин күнүгэр Галина Иннокентьевна Данчикова кэлэ сылдьыбыта.

Дьиэ кэргэн истиҥ эйгэтин туох да солбуйбат…

— Политика туругунан, билигин “детдом” диэн ааттаммаппыт, анал тэрилтэ дэнэбит. Оҕо гражданин буоларыгар дьиэ кэргэҥҥэ иитиллиэхтээх. Улаатан баран бэйэлэрэ дьиэ кэргэн буолуохтаахтар, онон дьиэ кэргэн диэн тугун, кини үгэстэрин, өйдөбүлүн билэ-көрө улаатыахтаахтар. Төһө да биһиги бары усулуобуйаны олохтуу сатаатарбыт да, ол дьиэ кэргэн эйгэтин хайдах да солбуйбат. Хас биирдии оҕо туһугар ис сүрэхпититтэн кыһаллабыт, сүүрэбит-көтөбүт. Мин санаабар, кинилэр ийэлээх-аҕалаах оҕолортон сынньалаҥ, күүлэй чааһыгар быдан элбэҕи көрөн-истэн сылдьаллар. Туох баар саҥа тахсар киинэни көрөллөр, театрга, пааркаҕа сылдьаллар. Интэриэһинэй көрсүһүүлэр, тэрээһиннэр, күрэхтэр сотору-сотору ыытыллаллар. Быйыл омук дьоно швед уонна афроамериканец, Москваттан кэлэ сылдьар артыыстар, режиссердар, “Дом-2” ыытааччыта Ольга Бузова, ахсынньы ыйга аан дойдуга биллэр кикбоксер Эрнесто Хуст уо.д.а. ыалдьыттаатылар. Онон оҕолорбут дьону кытта алтыһыы, кэпсэтии өттүгэр туох да хааччаҕа суохтар. Кинилэргэ дьиэ кэргэнтэн ураты туох барыта баар. Ол эрээри, бу барыта дьиэ кэргэни, төрөппүт тапталын хайдах да солбуйбат.

Икки уол “Муус хайа” ресторан шеф-поварыгар баран ыалдьыттаан кэлбиттэрэ. Дьиэтин иһэ ырааһын, бэрээдэктээҕин, тупсаҕайын сэргээн аҕай кэлбиттэрэ уонна эмиэ бэйэлэригэр “биһиги улааттахпытына кини курдук дьиэ-уот оҥостон, кэргэннэнэн киһи буолуохпут” диэн сыал туруоруммуттара. Төһө да ийэтэ-аҕата суох буолбуттарын иһин, тулаайах оҕолор улаатан, оҕолонон-урууланан тэнийэн быр-бааччы олорор кыахтаахтар. Дьиэ кэргэн диэн хайаан да баай-дуол олохтоох буолар диэн өйдөбүл сыыһа. Дьиэ кэргэн саамай сүрүнэ диэн толору буолуохтаах. Биһиги сүрүн сыалбыт-сорукпут диэн биһигиттэн барбыт оҕолор оҕолоро биһиэхэ кэлбэттэрин туһугар үлэлэһии буолар. Олох кыра саастарыгар кэлбит оҕолор дьиэ кэргэн туһунан туох да өйдөбүллэрэ суох буолар. Кинилэр аттыларыгар – куруук баспытааталлар, үксүгэр аһыныгас дьахтар аймах. Оттон дьиэ кэргэҥҥэ хайаан да эр киһи баар буолуохтаах.

Тэрээһиннэргэ көхтөөх кыттыыны ылабыт…

— Куорат администрациятын, волонтердары, общественнай тэрилтэлэри, эдэр юристар ассоциацияларын, “Иэйэхсит” кулууп чилиэннэрин, “Дети-Азии” фонда уо.д.а. тэрилтэлэри кытта ыкса үлэлэһэбит. Оҕолорго кэлэн ыалдьыттаан, кэпсэтэн-ипсэтэн, сүбэ-ама буолан бараллар. Оҕолорго саамай сүрүнэ – моральнай өйөбүл олус наада.

Биһиги республика, Россия, аан дойду таһымнаах ыытыллар тэрээһиннэргэ көхтөөх кыттыыны ылабыт. Ол курдук, 2014 сыл алтынньы 9-11 күннэригэр Россия оҕо дьиэлэрин талааннаах иитиллээччилэригэр аналлаах Москва куоракка ыытыллыбыт «Будущее России» IV фестиваль-ассамблеяҕа кыттан кэлбиппит. Бу фестивальга биһиги оҕолорбут быйыл үһүс төгүлүн кытыннылар. Манна Россия народнай артыыстара Илья Резник, Наталья Белохвостикова, актер Игорь Верник, Вячеслав Манучаров, Анна Михалкова, Ирина Лачина, Юлия Ромашина, Эвелина Бледанс, Марина Орлова, Анжелика Каширина, Ирина Медведева, Эвклид Кюрдзидис, телевидение биэриилэрин ыытааччылар Лариса Вербицкая, Марина Ким, Татьяна Ремезова, суруйааччы Олег Рой, ырыаһыттар Алсу, Алена Свиридова, Юлианна Караулова уонна 5 Fiesta Famili бөлөх, МГИМО ректора Анатолий Торкунов, Государственнай Дума депутаттара Мария Максакова, Мария Кожевникова, Борис Михалев, футболист Дмитрий Сенников кэлэннэр оҕолору кытта билсэн, кэпсэтэн, хаартыскаҕа түһэн умнуллубат үөрүүнү бэлэхтээбиттэрэ. “Жемчужинка” диэн муода театрбыт «Красота» номинацияҕа лауреат буолбута.

“Ритмы Весны” диэн Саха Республикатын корекционнай оскуолаларын иитиллээччилэригэр аналлаах аэробика республикатааҕы фестивалыгар “Радуга” хамаандабыт бастакы миэстэни ылбыта. «Зимняя карусель» XI Аан дойдутааҕы интернет-куонкуруска иитиллээччибит Ж. Лариса “Вокал академический, эстрадный” номинацияҕа 3 истиэпэннээх лауреат буолбута. Биһиги оҕолорбут ситиһиилэрэ өссө да элбэх.

— Истиҥ кэпсээҥҥит иһин махтанабын! Үлэҕитигэр үрдүк ситиһиилэри! “Берегиня” оҕо дьиэтин иитиллээччилэрин Оҕо көмүскэлин күнүнэн эҕэрдэлиибит!

Мария ПАВЛОВА.