Өксөкүлээх Өлөксөй сийиэстэн тоҕо барбытай?

1912 сыллаахха атырдьах ыйын 25-тэн балаҕан ыйын 2 күнүгэр диэри Дьокуускай быраабатын дьиэтигэр сахалар сийиэстэрэ буолан аас­пыта. Сийиэс историяҕа “инородческай” диэн аатынан биллэр. «Сахалар съезтэрэ» диэн ааттаммыт улахан сугулааны саха национальнай лидерэ Василий Никифоров-Күлүмнүүр сүрүннээбит.

14 киһилээх бөлөх көрдө­һүүтүнэн күбүрүнээтэр И.И. Крафт сийиэһи ыытары кө­ҥүллээбит. Ол бөлөххө маннык дьоннор киирбиттэр:
1. Ксенофонтов Василий Ни­кифорович
2. Корякин Димитрий Герасимович
3. Лепчиков Афанасий Фи­липпович
4. Ларионов Михаил Про­хорович
5. Филиппов Иннокентий Ни­колаевич
6. Скрябыкин Николай Нико­лаевич
7. Старостин Егор Егорович
8. Павлов Иван Филиппович
9. Ларионов Михаил Нико­лае­вич (староста)
10. Петров А. (таҥара дьиэ­тин старостата)
11. Слепцов Димитрий Ива­нович
12. Ларионов Кирилл Нико­лае­вич (кулуба)
13. Широких Алексей Дмит­риевич
14. Никифоров Василий Васи­льевич.

Боротокуолтан сийиэс кыттыылаахтарын испииһэгин көрдөххө, оччотооҕу саха норуотун бары чаҕылхай бэрэстэбиитэллэрэ мустубуттар. Тойоттор эрэ буолбакка, үөрэхтээх, араас үлэлээх, атаҕар турбут кыахтаах дьон элбэх эбит.
Итини таһынан Саха сирин биллиилээх интеллигеннэрэ, ол иһигэр Боотуруускай улууһуттан А.Е.Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй ыҥырыллыбыттара. Киниттэн ураты Боотуруускай улууһун бэрэстэбиитэллэринэн быраас Сокольников Прокопий Нестерович, Шеломов Михаил Степанович, Слепцов Григорий Вонифатьевич — Балапаат баай уола, Слепцов Поликарп Иванович, Сивцев Матвей Матвеевич — Маппыйдаан Маппый, Слепцов Михаил Нестерович, Шестаков Василий Васильевич, Оросин Роман Иванович уонна улуус кулубата Киприянов Никита Константинович талыл­лыбыттар.
История чахчылара бигэр­гэтэллэринэн, сийиэс маҥнайгы күнүгэр аһаҕас куолас­таа­һынынан А.Е. Кулаковскай, Р.И. Оросин уонна П.И. Слеп­цов сэкирэтээрдэринэн талыл­лыбыттар.
Оччолорго А.Е.Кулаковскай 35 эрэ саастааҕа. Маннык эдэр сааһыгар кини төрөөбүт Сахатын сирин иилии эргийбит, дойдутун былыргытын-аны­гытын хаһыспыт, историяҕа, этнографияҕа, фольклорга, тылга биллиилээх үөрэхтээх, көстүбүт-биллибит поэт буола үүммүтэ. Эһиил саха норуота бэйэтин олоҕун усталаах туоратыгар ыанньыйан, өйүн-санаатын түмэн, айыҥат хаантан алҕатан, күн улууһуттан көҥүллэтэн төрөппүт, үөскэппит, сүрэҕинэн-быарынан бүөбэйдээн таһаарбыт улуу уола А.Е.Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй аар саарга аатырбыт «Саха интеллигенциятыгар» суруга айыллыбыта 105 сылын бэлиэтиэхпит.
Өксөкүлээх Өлөксөй бүтүн саха норуотун социальнай-экономическай, култуурунай олоҕо дьэҥкэтик тыктарыллыбыт, норуот дьылҕатын быһаарар «Саха интеллигенциятыгар» айымньытын сийиэскэ анаан суруйбута биллэр.
Алексей Кулаковскай си­йиэскэ салгыы тоҕо сыл­дьыбатаҕын, дакылаатын иһитиннэрбэтэҕин туһунан элбэх номох, араас санаа хайдыһыыта да күн бүгүҥҥэ диэри баар. Холобура, биллиилээх историк-учуонай Георгий Башарин биир ураты көрүүтүн тиэрдибит эбит: «Алексей Елисеевич съезкэ уобалас тыҥааһыннаах балаһыанньатын туһунан кэпсэтии барыа дии санаабыта. Делегаттар болҕомтолорун тардан, но­руоту эстэртэн быыһыырга сөптөөх дьаһал оҥоһулларыгар эрэнээхтээбит. Онтуката съезд бастакы күнэ Николай II ыраахтааҕыны хайгыырынан саҕаламмыта. Бары араатардар Романовтар династиялара сахалар, эвенкилэр уо.д.а. Лена кыраайын олохтоох норуоттарын туһугар кыһамньыларын, кинилэр үтүө туруктарын уонна чэлгийэ сайда туралларын туһунан, ыраахтааҕы чиновниктара эрэ буолбакка, саха тойотторо кытта, дойҕохтообуттара. Кулаковскай итинтэн сүрдээхтик кэлэйбитэ, кыыһырбыта. Тыл этэртэн туһа тахсыа суох диэн, туох да саҥата-иҥэтэ суох съезтэн тахсан барбыта. 300 сыллаах юбилейга анаммыт съезкэ бойкуот оҥоруу – кытаанах санаа, геройдуу хабыр быһыы көстүүтэ этэ. Ити кэнниттэн Алексей Елисеевич, оччотооҕу бэчээккэ сурулларынан, съезд биир да мунньаҕар көстүбэтэҕэ.” – диэн профессор Г.П.Башарин ыстатыйатыгар бэлиэтээбит. (Г.Башарин. Кулаковскай суол­талаах суруга. Кыым. Олунньу 2 к. 1990 с.)
Оттон бүгүҥҥү күҥҥэ ити боппуруос историятынан дьарыктанар ГЧИ история отделын научнай үлэһитэ, историческай наука кандидата Афанасий Павлов «…И более ни разу не посещал съезд» ыстатыйатын ааҕан баран, кинини кытта сиһилии кэпсэтэргэ быһаарынныбыт. Афанасий Афа­насьевич бэйэтин көрүүтүн маннык иһитиннэрдэ:
— Историяҕа сийиэс боп­пуруоһун үөрэтии, чинчийии өссө Сэбиэскэй кэмҥэ 1930-с с.с. саҕаламмыт. Сорох чинчийээччилэр А.Е.Кулаковскай сийиэстэн, кэпсэтии барыта ыраахтааҕыны хайҕааһын тула барбытын сөбүлээбэккэ, тахсан барбыта дииллэр.
Мин көрүүм – Өксөкүлээх Өлөксөй «Интеллигенцияҕа сурук» айымньыта политическай ис хоһоонноох. Ону, биллэн турар, оччотооҕу систиэмэ, былаас даҕаны, мунньах кыттыылаахтара даҕаны соччо сөбүлүөхтэрэ суоҕа эбитэ буолуо.
Мин сабаҕалыырбынан, Өксөкүлээх Өлөксөй дакылаатын губернатор И.И.Крафтка көр­дөрбүт буолуон сөп. И.Крафт хайа баҕарар киниэхэ суруйтарбыт киһини сирэй көрсөр этэ диэн историяттан биллэр. Күҥҥэ 30-60 киһини приемнуур, дьон кыһалҕатын быһаарарга куруук көмөлөһөр эбит. Холобур, биллиилээх суруйааччы Н.Д.Неустроев губернатортан «үөрэххэ киирэрбэр көмөлөс» диэн көрдөһөр. Кини начаалынай үөрэҕи бүтэрбитин туһунан ыспыраапката суох эбит. Губернатор Н.Д.Неустроев та­лаанын бэлиэтии көрөн, реальнай училище дириэктэригэр Василевскайга сурук суруйар. Онон губернатор туруорсуутунан, Н.Д.Неустроев, саас начаалынай оскуола бырагырааматынан эксээмэн туттарар уонна истипиэндьийэ төлөммөт диэн усулуобуйалаах, үөрэххэ киирбитэ.
Народнай училищелар учаастактарын иниспиэктэрэ К.К.Атласов 1912 с. атырдьах ыйын 24 к. бирикээһинэн, Өксө­күлээх Өлөксөй 4 кылаастаах Бүлүүтээҕи куорат училищетыгар математика уонна физика учууталын эбээһинэһин толо­рооч­­чунан анаммыта. Үлэҕэ ылыллыбытын туһунан бирикээһи, арааһа, атырдьах ыйын 25 күнүгэр, сийиэс маҥнайгы күнүгэр, туппут. Онон, саҥа анаммыт учуутал быһыытынан, Бүлүүгэ айанныырга бэлэмнэнэр. Бүлүү эбэ уута түһэн, Глотовтар бүтэһик борохуоттара атырдьах ыйын 10 күнүгэр устубут уонна ый бүтүүтэ биирдэ төннөн кэлиэхтээх эбит. Онон, кини сиринэн эрэ айанныыр кыахтаах эбит. Архыып матырыйааллара кэпсииллэринэн, А.Е. Кулаковскай үөрэх дьыла саҕаланыытыгар үлэтин миэстэтигэр тиийбэтэх. Алтынньы саҕаланыытыгар Василевскай Иркутскайтан саҥа анаммыт учуутал А.Е. Кулаковскай баччааҥҥа диэри үлэтигэр тоҕо тахса илигий диэн ис хоһоонноох телеграмманы туппут. Онуоха К.К. Атласов «учуутал Кулаковскай Бүлүүгэ айаннаан иһэр» диэн эп­пиэт ыытар. Кулаковскай сиринэн айаннаабыт буолан, хас да күн хонон тиийбит буолуохтаах.
Мин санаабар, Крафт Кула­ковскайы эмиэ приемнаабыт буолуохтаах. Губернатор Өксөкүлээх суругун аахпыт буоллаҕына, политическай түгэннэригэр тохтообут уонна «эйиигин Бүлүүгэ учууталлатыа да суохтарын сөп, онон улахан тыаһа-ууһа суох Бүлүүгэ айаннаа» диэн сүбэлээбит буолуон сөп. Тоҕо диэтэр, Кулаковскай реальнай училищеҕа үчүгэйдик үөрэммитэ, ол эрээри эксээмэнтэн тоҕо эрэ баран хаалан, үөрэҕи бүтэрбитин туһунан сибидиэтэлистибэни ылбатах. Онон А.Е.Кулаковскай, дакылаатын ааҕартан туттунан, сийиэс бастакы күнүгэр сылдьан баран, Бүлүүгэ айаннаабыт буолуон сөп.
Губернатор Крафт А.Е. Ку­лаковскайы приемнаабытын туһунан архыыпка докумуоннары көрдөөбүтүм, ол эрээри, 1912 сыллааҕы суруйуу суох эбит.
Ити курдук, сийиэс мун­ньаҕар биир эрэ күн сылдьар. Сэ­кирэтээринэн биир күн үлэ­лээн баран сүтэн хаалар. Атын делегаттар: «Улахан дакылааты оҥоруохтаах киһибит ханна барда?» – диэн ыйыталаһаллар, соһуйаллар. Василий Васильевич Никифоров сийиэс үлэтин түмүктүүрүгэр Кулаковскай салгыы кыттыбатаҕыттан олус соһуйбутун биллэрбитэ: «…Человек вполне интеллигентный, о котором носились слухи, что он готовится сделать съезду обширный доклад и от которого необходимо было ожидать наибольшего содействия успеху съезда, после первого заседания отказался от возложенных на него обязанностей секретаря и более ни разу не посещал съезд». Итинтэн сэрэйдэххэ, В.В.Никифоров Өксөкүлээх дакылаатын эрдэ ааҕан, билсибит. Кырдьык, Өксөкүлээх Өлөксөй дакылаата сийиэс улахан куоһура буолуохтаах этэ.
Урут «Интеллигенцияҕа сурук» айымньыны П.А.Ойуунускай «Кулаковскай» диэн илии баттаан суруйбут диэн С.А. Бордонскай албыҥҥа күтүрээбит. Ол эрээри, кэлин дьиҥнээхтик Кулаковскай илиитинэн суруллубута да­каастаммыта.
Эһиил саха литературатын төрүттээччи, бастакы поэт, фолькло­ру хомуйааччы, этнограф учуонай, саха норуотун киэн туттар Улуу уола Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүтэ 140 сыла. Мин санаабар, кини аҥардас «Интеллигенцияҕа суругу» эрэ айан хаалларбыта да буоллар, аата ааттаныахтаах этэ. Төһө да кэмэ атынын үрдүнэн, бу дьиҥ чахчы бөлүһүөктүү, дириҥ ис хоһоонноохтук, уһулуччу өтө көрүүлээхтик суруллубут айымньы буоларын сөҕүөххэ эрэ сөп. Ол курдук кини орто дойдуга биирдэ төрөөн ааһар сүдү талаан!
Сийиэс саха норуотун олоҕор сүрдээх улахан суолталаах этэ. Ыраахтааҕы дьиэтин 300 сыла туоларынан сибээстээн саха норуота батталлаах-үктэллээх олоҕун тупсарар туһугар туруор­суулары оҥоруохха диэн кэпсэтии тахсыбыта.
Боротокуолга бэлиэтэм­митинэн сийиэскэ көрүллүбүт боппуруостар:
● Арамаанаптар Дьиэлэриттэн бастакы ыраахтааҕы кэмигэр Арассыыйа Державатыгар Саха сирэ холбоммутунан бу Дьиэ 300 сылын туолуутун бэлиэтиир туһунан;
● Эҕэрдэлииргэ дьокутаат­тары талыы туһунан;
● Аччыктааһын уонна онтон сылтаан тахсыбыт сахалар иэс­тэрин-күүстэрин туһунан;
● Олохтоох дьоҥҥо сир боппуруоһун туһунан.
Эбии боппуруостар:
● Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа ананар Ыраахтааҕы нэһилиэнньигэ Алексей Нико­лаевич аатынан стипендия бала­һыанньатын барылын улары­тыы туһунан;
● Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа эбии кылаастары арыйыы туһунан;
● Сибиири үөрэтэр уоп­састыба иһинэн этнография салаатын арыйыы туһунан;
● Кумалааннар тустарынан;
● Сэлии муоһуттан уонна атын матырыйааллартан оҥоһук оҥорор мастарыскыай тэрийиигэ үбү булуу туһунан;
● Олорор дьиэлэри туп­сарыы туһунан.
Сийиэс түмүгүнэн, Ро­ма­новтар династияларын 300 сылын бэлиэтиир тэрээһиҥҥэ кытта Санкт-Петербург куоракка барарга биэс киһилээх делегация талыллыбыта. Ол эрээри, Өлүө­хүмэ делегата аккаастанан, Саха сириттэн Петербурга түөрт киһилээх делегация бара сыл­дьыбыта: Боотуруускай улууһуттан Прокопий Нес­терович Сокольников, Мэҥэ кулубата Дмитрий Иванович Слепцов – Бачыгыратар Уола, суруксутунан Василий Васильевич Никифоров уонна губернатор Крафт. Бастаан Боотуруускай бэрэстэбиитэлэ Михаил Шеломов уонна Амма кулубата Афанасий Рязанскай В.В.Никифоров барарын утарбыттар, онуоха В.В. Никифоров барбат буоллаҕына, биһиги барбаппыт диэн атыттар эмиэ аккаастаммытар эбит.
Онон, арааһа, А.Е.Кулаковскай ити суруга кинини өссө улаханнык алдьатыахтааҕын өйдөөн туран, бу суругу аһаҕастык кэпсииртэн туттуммута буолуо. Мин А.Е.Ку­лаковскай – Өк­сөкүлээх Өлөксөй сийиэскэ салгыы тоҕо сыл­дьыбатаҕын ту­­һунан бэйэм этэр этиибиттэн ак­каастам­маппын.