Күлүмнүүр уонна эмчит сыылынайдар

Василий Никифоров – Кү­лүмнүүр киэҥ билиилээх, далааһыннаах өйдөөх-санаалаах, саха оччотооҕу интеллигенциятын биир бастыҥ уонна бөдөҥ бэрэстэбиитэлэ, дьиҥнээх патриота буолбута саарбаҕа суох.
В.В. Никифоров аҥаардас политиканан, журналистиканан эрэ дьарыктамматах, кини доруобуйа харыстабылын боппуруостарыгар, медицинаҕа улахан сыһыаннаах, ити салааҕа элбэхтик үлэлэспит киһи эбит.
Россия киин уобаластарыттан Саха сиригэр кэлэ сылдьар бэрт элбэх эмчиттэри кытта, үгүстэрэ политсыылынайдар этилэр, билсэр, сирэй көрсөн кэпсэтэр, доҕордоһор, суруйсар этэ. Ол курдук, Я. Белайы, А.М. Бриллиантовы, А.И. Агеевы, Сабунаевы, Юрасовы кытта ыкса доҕордоспута биллэр. Сахалартан бастакы врач П.Н. Сокольниковы кытта ыкса сибээстэспитэ, доҕордоспута.
В.В. Никифоров медицинаҕа чугас сыһыаннааҕын «Сахалар улуу доҕордоро А.А. Сипович кэриэһигэр» диэн билиҥҥитинэн 7 страницаҕа бэчээттэммит бөдөҥ ыстатыйатын 1925 сыллаахха «Каторга и ссылка» диэн нууччалыы тахсар сурунаал 1 №-гэр бэчээттэппитэ да туоһулуур. Ол ыстатыйатыгар эмп-томп, эмчиттэр тустарынан үгүс үчүгэй, киһини итэҕэтэр уонна интэриэһинэй этиилэрдээх.
Александр Александрович Сипович Харьков университетын медицинскэй факультетыгар үөрэнэ сылдьан, 1883 сыллаахха «Народная воля» диэн партияҕа кыттыгастааҕын иһин Харьковтааҕы байыаннай суут уурааҕынан Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт. Нам улууһун II Модут нэһилиэгэр, Дьокуускай куораттан 120 биэрэстэлээх тыа сиригэр баар дьиэҕэ чороҥ соҕотох олорбут. Василий Васильевич бу эмчити кытта хайдах бастаан көрсүбүтүн, билсибитин туһунан олус үчүгэйдик, уустаан-ураннаан ахтар (254 стр.). Онно: «Олох эдэр, оҕо киһи, күп-күөх харахтаах, бытыга суох, куруук үөрэ-көтө сылдьар хоһуун киһи. Соҕотоҕун да олордор А.А. Сипович чуӨкуйбатаҕа, санаатын олох түһэрбэтэҕэ», – диэн суруйар В.В. Никифоров. Кэллэ кэлээт саха дьадаҥы дьонугар, ону тэҥэ кэлии нууччаларга, А.А. Сипович медицинскэй көмөнү харса суох оҥортоон барбыта, кини сабыдыала, аптарытыата күн-түүн улаатан, кэӨээн испитэ. Киниэхэ көрдөрө-эмтэтэ араас ыраах, 20-30 көстөөх сирдэртэн тиийэ кэлитэлииллэрэ. Олохтоох сахалар эмчит Сиповичка урукку дьиэтигэр эбии дьиэ салҕаан, тутан биэрбиттэрэ. Бу дьиэҕэ эмтэнэ кэлбит дьон хоно-өрүү сытан врач Сипович эмтээһининэн туһаналлара, олох, чахчы үчүгэй туруктаах эрэ буоллахтарына дойдуларыгар, дьиэлэригэр ыыталыыра (254 стр., 255 стр.)
А.А. Сипович элбэх саха ыччатын дьоһун эмчит үтүө идэтигэр үөрэппитэ, уһуйбута. Ол курдук, Күлүмнүүр бэйэтэ, Дүпсүн улууһуттан А.А. Афанасьев, В.П.Попов үөрэммиттэр. В.В. Никифоров суруйарынан (256 стр.), бу дьон эмтиир дьоҕурдара билиҥҥи фельдшер таһымыгар тэҥнэһэр эбит. А.А. Сипович ордук В.П. Попову, кини чахчы эмтиир дьоҕурдааҕын, талааннааҕын, кыһамньылааҕын чорботон бэлиэтиирэ. Попов В.П. төһө да кыра үөрэхтээҕин иһин, медицинэҕэ күүскэ таттаран, анал литератураны соҕурууттан элбэхтик суруйтаран, сакаастаан ылан улахан библиотеканы муспут.
«Һрдүк быраас үөрэҕэр үөрэммитэ буоллар Попов В.П. сахалартан биир бөдөӨ, уһулуччулаах өйдөөх-санаалаах эмчит-учуонай буолуох этэ», – диэн ахтар А.А. Сипович (250 стр.).
«Мин биир да эмчит А.А. Сиповиһы сирбитин, кинини сэмэлиир, киниттэн кэлэйбит киһини көрбөтөҕүм, истибэтэҕим, билбэтэҕим диэн», — суруйар В.В. Никифоров – Күлүмнүүр. Кини оннук сэмэй, көссүө, барыларыгар (тойон буоллун, кулут буоллун) тэӨник сыһыаннаһар үтүө майгылаах-суобастаах киһи эбит (256 стр.). А.А.Сипович 1984 сыллаахха ыам ыйын 12 күнүгэр дойдулаабыта. Хайдах курдук санаалара сүөм түһэн II Модут нэһилиэгин дьоно бүүс-бүтүннүү тахсан таптыыр, ытыктыыр быраастарын атаарбыттарын, кинини кытта бырастыыласпыттарын туһунан В.В. Никифоров киһини долгутар гына суруйбута: «Балтараа биэрэстэ устата убаастыыр эмчиттэрин тыыннаах дьон халҕаһата арыаллаабыта, бүтэһигэр сахалыы национальнай көстүүм бэлэхтээбиттэрэ…»
Икки сыл буолан баран, 1886 сыллаахха В.В.Никифоров анаан-минээн Красноярскай куоракка ыараханнык ыалдьа сытар учуутал, эмчит табаарыһын, доҕорун А.А. Сиповиһы баран көрсөн кэлбитэ. А.А. Сипович онно: «Саха сириттэн манна кэлбэтэҕим буоллар, ыалдьыам суоҕа, уһуннук олоруохтааҕым хааллаҕа», – диэн бэйэтин хом санаатын табаарыһыгар В.В. Никифоровка эппит (258 стр.).
Биһиги Сахабыт сиригэр кэлэн олорбут, үлэлээбит, саха норуотун доруобуйата тупсарын, бөҕөргүүрүн туһугар туох баар күүстэрин-уохтарын биэрбит нуучча уонна атын да омуктар чулуу эмчиттэрэ, ол иһигэр А.А. Сипович, үтүөлэрэ-өҥөлөрө сүҥкэн улахан. Ол умнуллубат!
В.В. Никифоров ыстатыйатын бүтүүтүгэр Сахабыт сиригэр медицина дьэ дьиҥнээхтик сайдан эрэриттэн, тыаларга балыыһалар, ФАП-тар, саха эмчит кадрдара баар буолуталаан, элбээн эрэллэриттэн бэйэтин үөрүүтүн уонна астыныытын биллэрэр.
Кырдьык да, В.В. Никифоров – Күлүмнүүр олорбут кэмин кытта тэҥнээтэххэ, билиҥҥи доруобуйа харыстабыла олус күүскэ, балысханнык сайынна, улаатта. Республикаҕа тыһыынчанан ааҕыллар аныгылыы типтээх ФП-нар, ФАП-нар, учаастактааҕы, оройуоннааҕы, куораттааҕы, республикатааҕы суолталаах үрдүк технологическай медицинскэй аппаратуранан уонна тэриллэринэн толору хааччыллыбыт бөдөҥ, баараҕай эмп тэрилтэлэрэ баар буоллулар. Онно 20 тыһыынчаттан тахса бэйэлэрин идэлэрин чахчы баһылаабыт, кыһамньылаах, бэриниилээх эмчит халыҥ армията үлэлиир.
Биһиги биир дойдулаахпыт, сүдү киһибит Василий Васильевич Никифоров – Күлүмнүүр саҕалаабыт дьыалата, кини үтүө ырата, төрөөбүт сахатын норуотун доруобуйата тупсарыгар сыраласпыт үлэтэ таах хаалбата. Өссө да үүнэ-үксүү, чэчирии-сайда, тупса туруоҕа – доруобуйа харыстабыла!

Иван Иванович МЕСТНИКОВ,
РСФСР уонна СӨ үтүөлээх бырааһа.