Норуот тыына – тылга

«Норуот тыла – история кирбиитин быдан анараа өттүттэн саҕаламмыт, норуот тыынын-дьылҕатын хаһан да хагдарыйбат, мэлдьи чэчирии турар сибэккитэ. Норуот бүттүүнэ, сирэ-дойдута барыта тылтан тыын ылар: көстөр күөх халлаана, көй салгына, ыйа-күнэ, уута-хонуута, хайата-хочото, хаара-самыыра – ийэ айылҕата барыта норуот айар күүһүгэр уһаарыллан тыынар тыыннанар, саныыр санааланар, сүрэҕи сылаанньытар үтүө көстүү, ылбаҕай ырыа, тохтор тойук, уос номоҕо буолан өлбөт үйэлэнэр», — диэн нуучча улуу педагога, учуонай К.Д. Ушинскай 1861 сыллаахха бэчээттэммит «Родное слово» үлэтигэр суруйбут. Кырдьык, норуот бүттүүнэ тылтан тыын ылан олорор. Ил Түмэн өрөспүүбүлүкэ норуоттарын тылларын сайдыытыгар уонна судаарыстыба таһымыгар тыл политикатын биир сүрүннээх оҥорууну сокуонунан мэктиэлииргэ утумнаахтык үлэлэһэр. Ордук улахан суолта саха тылын судаарыстыбаннай тыл быһыытынан статуһун үрдэтиигэ, эбээн, эбэҥки, долган, юкагир, чукча норуоттара түөлбэлээн олорор сирдэригэр кинилэр тыллара киэҥник туттуллар буоларын ситиһэргэ ууруллар.

«Төрөөбүт тыл көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр хайа баҕарар норуот улуу нэһилиэстибэтэ. Тыл оҕоҕо тулалыыр эйгэтин кыраҕатык билэригэр-көрөрүгэр, чугас дьонун-сэргэтин кытта истиҥник бодоруһарыгар, иэйиитэ уһуктарыгар, өйө-санаата сайдарыгар, өбүгэтин үөрэҕин утумнууругар сүрүн эйгэтэ. Ол иһин оҕону кыра сааһыттан уһуйааҥҥа, оскуолаҕа төрөөбүт тылынан иитии-үөрэтии сүрүн ирдэбил быһыытынан биллэриллэн, Россия Федерациятын, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэххэ уонна тылга сокуоннарыгар ити өйдөбүл туспа ыстатыйанан киирэн, быраап быһыытынан көмүскэллээх. Билиҥҥи усулуобуйаҕа үгүс норуот төрөөбүт тыла чөл туруктаах хааларыгар тирэх буолар», – диэн Антонина Григорьева мунньаҕы саҕалаата. Биллэрин курдук, өрөспүүбүлүкэҕэ «Үөрэх туһунан», «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тыллар тустарынан», «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Хоту сирин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын тылларын анал туругун туһунан» уо.д.а. сүрүн сокуоннар ылыныллан, олохтоох омуктар төрөөбүт тылларынан сайдар кыахтарын көмүскүүллэр. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үгүс оскуолаларыгар саха тылын төрөөбүт тыл быһыытынан үөрэтии 1922 сыллаахтан тиһигин быспакка ыытыллара үтүө үгэскэ кубулуйан, уопсай үөрэхтээһин оҕону сайыннарар биир сүрүн предметин быһыытынан билиниллэр. Ити кэм устатыгар, сэбиэскэй да, билиҥҥи да кэмҥэ, орто үөрэх тиһигэр буолбут араас реформа сыалыгар-соругар сөп түбэһиннэриллэн, үөрэтии таһыма, хайысхата уонна ис хоһооно сайдан иһэр. Билигин төрөөбүт тыл федеральнай судаарыстыбаннай үөрэх стандартын ирдэбилинэн уопсай үөрэхтээһин булгуччулаах чааһыгар киирэн, федеральнай былааҥҥа миэстэтэ, үөрэтиллэр чааһа чопчу ыйыллан, үөрэтиллэр таһыма үрдүөхтээх. Алын сүһүөх оскуола таһымыгар төрөөбүт тылы предмет быһыытынан үөрэтиигэ түмүк ирдэбили эмиэ федеральнай судаарыстыбаннай үөрэх стандарта (ФГОС) сүрүннүүр.

СӨ төрүт омуктарын оскуолаларын чинчийэр институт дириэктэрэ Светлана Семенова муус устар 4-5 күннэригэр аан бастакытын өрөспүүбүлүкэтээҕи саха тылын уонна литературатын учууталларын сийиэһэ буолаары турарын санатта уонна тэрээһин барыллаан бырагырааматын билиһиннэрдэ. Сийиэскэ 350-400 делегат мустара былааннанар. Светлана Семенова инникитин төрүт оскуоланы сайыннарар саҥа Концепция оҥоһуллара наадатын ыйда.

СӨ Суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ Иван Мигалкин саха суруйааччылара буолаары турар сийиэһи өйүүллэрин биллэрдэ. Кини сийиэс үлэтигэр оскуолаларга саха тылын уонна литературатын чаастарын эбии, итиэннэ сахалыы тыллаах сурунааллар уонна хаһыаттар боппуруостара улахан болҕомтоҕо ылыллыахтаахтарын бэлиэтээтэ.

М.К.Аммосов аатынан ХИФУ ХИНТуоКИ наукаҕа дириэктэри солбуйааччы Мотрена Попова куорат оскуолаларыгар саха кылаастарын, оҕо уһуйааннарыгар сахалыы үөрэтэр бөлөхтөрү тэрийии боппуруоһугар кэккэ уустуктар баалларын эттэ. Ол курдук, биирдиилээн оскуола дириэктэрдэрэ саха кылааһын аһары-аспаты бэйэлэрэ быһаараллара олус атахтыырын, онуоха бу хайысхаҕа үөһэттэн хонтуруол ирдэнэрин ыйда.

Өссө 70-с сыллартан куорат оскуолаларыгар саха тылын үөрэтэн кэлбит педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Елизавета Малышева бу эйгэҕэ баар ситиһиилэр уонна итэҕэстэр тустарынан бэйэтин көрүүтүн иһитиннэрдэ. «70-80-с. сылларга Дьокуускай куорат үрдүнэн 7 саха тылын учуутала баара, оттон билигин биһиги ахсааммыт – 100-чэ учуутал. Бу биһиги тылбыт сайдыытын бэлиэтэ!» – диир үтүөлээх учуутал.

«Айыы кыһата» оскуола учуутала Александра Попова саха тылын уонна литературатын учууталларын общественнай түмсүүтэ тэриллэрэ наада диэн этии киллэрдэ. Кини Иван Гоголев «Иэйэхсити кэлэтии» айымньытыгар ойууланар саха тылын учуутала Кулуһун уобараһа, хомойуох иһин, билигин даҕаны уопсастыбаҕа баара мөккүһүллүбэтин холобурдаата.

Кырдьык, куорат оскуолаларыгар саха кылаастарын аһыы тустаах салайааччыттан эмиэ улахан тутулуктаах. 12-с нүөмэрдээх оскуола дириэктэрэ Михаил Уйгуров үөрэнээччилэри саха тылын уруогун эрэ нөҥүө буолбакка, эбии чаастарынан, төрүт дьарык нөҥүө сайыннаралларын кэпсээтэ. Кини төрөппүттэр оҕолорун нуучча саадыгар сырытыннаран баран, оҕолорун буккуйумаары, саха кылааһыгар биэрбэт түгэннэрэ эмиэ баарын эттэ. Онон, Михаил Уйгуров сахалыы үөрэтии үлэтэ оҕо саадын кытта ситимнээхтик барара наадатын бэлиэтээтэ. Омук салгыы сайдар кэскилэ, тылын сүтэрбэт сүрүн мэктиэтэ – оҕону кыра сааһыттан төрөөбүт тылынан иитии-үөрэтии буоларын хас биирдии төрөппүт өйдүөх тустаах. Ити оскуола саха тылыгар уонна литературатыгар учуутала Клара Ксенофонтова эбии чаас ылан, «Ааҕыы умсулҕана» куруһуок тэрийбит. Ол үлэтигэр олоҕуран оҕолору сахалыы эйгэҕэ иитии ньымаларын билиһиннэрдэ. Итиэннэ саха литературатын оскуолаҕа үөрэтии чааһын элбэтиэххэ наада диэн туруоруста.

Дьокуускай куорат сахалыы тыыннаах оскуолаларыттан биирдэстэрэ – 2-с нүөмэрдээх национальнай политехническай оскуола. Дириэктэр Алексей Семенов: «Аныгы оҕолор бука бары саҥа технологиялары туһанан нуучча, атын омук тылынан мультиктары, киинэлэри көрөллөр. Биһиги быйыл оскуолабыт иһинэн телестудия тэрийдибит. Манна оҕолор сахалыы киинэлэри уонна мультиктары устан, YouТube-ка киллэрэр баҕалаахтар», — диэн этиитин мустубут дьон сэргии иһиттилэр. Арай өрөспүүбүлүкэ хас биирдии оскуолата уочаратынан биирдии киинэни, мультигы уһуллун?

«Төгүрүк остуолга» мустубут куорат оскуолаларын дириэктэрдэрэ, учууталлара учебниктар сыаналара олус үрдүгүн бэлиэтээтилэр. Итиэннэ саха тылын уонна литературатын үөрэтэр кинигэлэр тыл суолтатын, айымньы тылын өйдүүр, санаатын сайа этэр уонна суруйар дьону бэлэмнээн таһаарар аналлаах буолуохтаахтарын ыйдылар.

«Айыы кыһата» оскуола дириэктэрин иитии чааһыгар солбуйааччы Рустам Каженкин буолаары турар сийиэс өрөспүүбүлүкэ кэлиҥҥи историятыгар улахан суолталааҕын ыйда. Бу сийиэһи былаас бары уорганнара уонна уопсастыбаннас кыттыһан тэрийэллэрэ эрэли үөскэтэр. Рустам Каженкин оскуолаҕа саха тылын үөрэтии кылаан кыһалҕаларыгар тохтоото. Кини саха тылын уонна литературатын оскуолаҕа үөрэтиллэр чаастарын өрөспүүбүлүкэ таһымыгар сокуонунан көмүскээһин өссө чопчуланыаҕар ураты болҕомтону уурда. Ол аата оскуола ФГОС ханнык да барыйаанын талбытын иһин, төрөөбүт тылы үөрэтии таһыма оннунан хаалар, тыытыллыбат усулуобуйата оҥоһуллуохтаах.

Норуот депутата Марфа Филиппова Россия сокуонугар төрөөбүт тылынан үөрэтии туспа ыстатыйа быһыытынан киириитигэр биһиги өрөспүүбүлүкэбит оруола улаханын бэлиэтээтэ. Парламентарий сахалыы иитии-үөрэтии үлэтигэр хайаан да көдьүүстээх ньыма баар буолуохтааҕын ыйда. Норуот депутата, «Саха» НКИК салайааччыта Иван Андросов кэнники сылларга сахалыы тыллаах биэрии 67%-ҥа тэҥнэспитин иһитиннэрдэ. Арай Саха араадьыйата үп-харчы кыһалҕатыттан өрөспүүбүлүкэҕэ күҥҥэ баара-суоҕа 10 эрэ чаас саҥарар. Онон норуот депутата дьон сахалыы араадьыйаны суукканы эргиччи истэллэрин ситиһэр туһунан боппуруоһу туруорсарга ыҥырда.

Төрөөбүт тылбыт төлкөтүн түстүүр дьон, саха тылын уонна литературатын учууталлара, буолаары турар сийиэстэн үгүс кыһалҕа быһаарылларын эрэнэ кэтэһэллэр. Бу суолталаах тэрээһин иннинэ ыытыллыбыт «төгүрүк остуол» онуоха төһүү буолуоҕар саарбахтаммат. Тыл диэн норуот олорон ааспыт, билиҥҥи уонна кэлэр көлүөнэтин холбуур саамай бигэ уонна тыыннаах ситим буоларын өйдүүр кэм кэллэ…