Оо, төрөөбүт күндү дойдум…

Докумуон оҥорорго учуонайдар, министиэристибэлэр, биэдэмистибэлэр бэрэстэбиитэллэриттэн уонна сокуону таһаарааччылартан турар оробуочай бөлөх тэриллибитэ. Докумуон оҥоһуллан, Ил Түмэн 2016 сыл бүтэһик пленарнай мунньаҕар Доктринаны ылыммыттара. Суруллубутун курдук, регион сирин-уотун, килиимэтин ураты усулуобуйата учуоттанан оҥоһуллубут СӨ Экологиятын доктрината промышленность күүскэ киирэн эрэр кэмигэр Саха сирин экологиятын харыстыыр аналлаах. Мантан антах өрөспүүбүлүкэ, муниципальнай тэриллии уонна үлэ араас салааларын таһымыгар айылҕаны харыстыырга уонна айылҕаны сиэрдээхтик туһаныыга былаан оҥоһуллуоҕа.

Ураты сыһыан – кэм ирдэбилэ

РФ Экологиятын доктрината 2002 сыллаахха бигэргэммитэ. Дойдуга сир баайын хостуур бырамыысыланнас уонна экономика салаалара түргэн тэтиминэн сайдаллар. Ол иһигэр Саха сиригэр тулалыыр эйгэҕэ эмиэ тастан дьайыы элбээтэ. Онон сирбитин-уоппутун харыстыыр бэйэбит докумуоммутун ылыммыппыт – кэскиллээх быһаарыныы.
Доктрина киирии тылыгар бу курдук суруллар:
♦ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ хотугулуу-илин Сибииргэ сытар РФ саамай улахан уонна дойду сайдарыгар биир саамай суолталаах региона буолар уонна ураты экстремальнай усулуобуйалаах айылҕалаах. Саха сирэ үксэ ирбэт тоҥҥо тэнийэ сытар уонна килиимэт уларыйыытыгар бэринэр.
♦ Саха сирин территориятыгар элбэх сиртэн хостонор баай уонна инникитин хостонуохтаах сир баайын улахан саппааһа баа­ра биллэр – чох, алмаас, кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, хорҕолдьун, сибиниэс, уран, алтан, сэдэх таастар уонна да атын сиртэн хостонор баайдар.
♦ Билигин өрөс­пүүбүлүкэ территориятыгар хостонор туһалаах баайдар үөскээбит сирдэрин туһаҕа таһаарыы бара турар, ол тас эйгэҕэ буортулаах дьайыыны оҥорор. Геологическай чинчийиилэр, хостонор баайдаах сири туһаныы, суолу-ииһи оҥоруу, нэһилиэнньэлээх пууннары олохтооһун – бу барыта экологияны киртитэр, алдьатар.
♦ Өрөспүүбүлүкэ территориятыгар 12 сир аннынааҕы ядернай тэптэрии оҥоһул­лубута, онтон иккитэ саахалы үөскэппитэ. Куһаҕан экологиялаах сирдээҕинэн Бүлүү өрүс бассейна уонна Марха өрүс буолаллар, онно «Кристалл» уонна «Кратон-3» диэн сир аннынааҕы ядернай тэптэрии саахалламмыт эбийиэктэрэ бааллар. Урукку сылларга манна сорох сирдэри космическай эбийиэктэр чаастара түһэр оройуоннарынан оӨорбуттарын түмүгэр радиоактивнай уонна химическэй куһаҕан дьайыылаах эттиктэртэн тыынар тыыннаах сүһүрүүтэ барбыт. Куһаҕан экологиялаахтарынан көмүс хостонор Алдан, Нерюнгри, Өймөкөөн сирдэрэ-уоттара буолаллар. Бүгүҥҥү күҥҥэ Алдан, Һөһээ Бүлүү, Бүлүү, Эдьигээн, Өлөөн улуустарын Восточнай космодромтан ыытыллар космическай ракеталар уматыктарын тобоҕо түһэр сирдэринэн оҥорорго былаанныыллар. Оччотугар бу сирдэргэ экологическай мониторинг мэлдьи ыытыллара, экология өттүнэн кө­мүс­кэллээх буолуу дьа­һал­­ларын туту­һуу ирдэнэр.
♦ Өрөспүү­бүлүкэ сирин-уотун ити курдук туһаныы ыытылла турдаҕына, айылҕаны сиэрдээхтик туһаныы бэлиитикэтин уонна экологияны харыстааһыны үчүгэйдик билии ирдэнэр. Тыынар-тыыннаах уонна үүнээйи эйгэтин төһө кыалларынан хайдах баарынан хааллара, харыстыы сатыахтаахпыт. Ол инниттэн тас эйгэҕэ оҥоһуллар буортулаах дьайыы таһымын мэлдьи хонтуруоллуур наада.
Ити барыта бу Ил Түмэн ылыммыт Экологическай доктринатынан сүрүннэнэр буолуоҕа.

Эксперт санаата

Төннүбэттии алдьамматын-кээһэммэтин туһугар…

Биологическай наука кандидата, профессор, ХИФУ естественнэй наукаларга институтун экологияҕа кафедратын чинчийээччитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Экологияҕа доктринатын оҥорбут оробуочай бөлөх чилиэнэ Прасковья Алексеевна Гоголева:

— Саха Өрөспүүбүлүкэтин Экологияҕа доктринатыгар аҕалбыт төрүөттэр. Доктринаны ылыныы сүрүн төрүөтүнэн Саха сирэ айылҕа ресурсаларынан баайа, ол баайы күүскэ туһаныы кэмэ кэлбитэ буолар. Онуоха ол баайы олохтоохтор хостуур уонна туһаҕа таһаарар буолбатахпыт, тастан кэлбит дьон хостууллар. Онтон киирбит барыс барыта Арассыыйа сайдарыгар ыытыллыбат, сороҕо олигархтар илиилэригэр киирэр. Кинилэр төһө нолуок төлүүллэрэ чуолкай биллибэт, ол оннугар дойду хааһынатыгар иэспит улаатар. Ол иһин бэйэбит сирбитин-уоппутун, ордук Арктика зонатын сокуонунан харыстыыр кэм кэллэ. Бу докумуон кэлэр көлүөнэ кэскилигэр туһаайыллан ылылынна. Александр Жирков олус сөпкө бу докумуон тахсарын көҕүлээтэ. Экология сылыгар болдьоон өрөспүүбүлүкэ олохтоохторугар олус туһалаах докумуон ылылынна. Мин бэйэм кэммэр экологияны харыстыыр аналлаах дьиҥ чахчы кэскиллээх докумуон оҥоһуллуутугар кыттыспыппыттан олус үөрэбин.
Ордук болҕомтобун уурбут кыһалҕаларым. Оробуочай бөлөх састааба үрдүк квалификациялаах дьонтон турбута. Ирбэт тоҥҥо, ураты уустук килиимэттээх усулуобуйаҕа олорорбутун бары өйдүүрбүт. Мин ордук биһиги экосистемабыт чөлүгэр түһэрэ бытааныгар болҕомтону тарпытым. Ол туһунан бэйэбит билэрбит таһынан, кэлии дьон долоҕойугар тохтоторун ситиһиэххэ наада. Һгүс кыһалҕа бырамыысыланнаска үлэлиир дьон биһиги экосистемабыт туһунан билбэтиттэн тахсар. Эбэтэр өйдүүллэр, ол эрээри улахаҥҥа уурбаттар. Холобур, тимир суолу ирбэт тоҥҥо дьайыытын үөрэппэккэ эрэ туттулар. Хаһыы, алдьатыы кэнниттэн сир олус уһуннук чөлүгэр түһэрин сорохтор өйдөөбөттөр. Аны «Кыһыл кинигэҕэ» киирбит көрүҥнэр сылдьан эрэ элбээбэттэр, маныаха сөптөөх экосистема наада. Холобур, үүнээйи чөлүгэр түһэригэр сөптөөх бактериялардаах, микроорганизмнардаах буор, сиэмэни тарҕатааччылардаах экосистема ирдэнэр. Оттон ону алдьатар түргэн – чөлүгэр түһэрэр ыарахан.
Тас эйгэҕэ буортулаах дьайыыны намтатыы. Доктрина тутуһар сүрүн сыалларыгар «Тас эйгэҕэ буортулаах дьайыыны тохтотуу уонна таһымын аччатыы» диэн пуун баар. Ону ситиһэр сыалтан, мин санаабар, ханнык баҕарар үлэ салаата оҥорор буортулаах дьайыытын чинчийэн, оҥорор буортутун сыаналыахха наада. Ханна туох үлэлэр бара туралларын, ол үлэлэр тас эйгэҕэ дьайыыларын туһунан олохтоох нэһилиэнньэҕэ аһаҕас истиилэри ыытыахха наада. Уопсастыба хонтуруолуур тэрилтэтин тэрийэр болдьосто. Дьиҥэр, экологияны харыстыырга миэрэ ылыллыбытын эрэ кэннэ үлэлэрин саҕалыылларыгар көҥүл биэрэр быраабыла олохтуур наада. Оттон билигин хайдаҕый? Һлэлэрин саҕалыыллар – тас эйгэҕэ буортуну оҥороллорун билбэттэр даҕаны. Тоҕо диэтэххэ, тэрилтэ штатыгар экологияҕа буортулаах дьайыы оҥоһуллуон сөбүн эрдэттэн быһаарар эколог-инженерэ да суох буолар.
Доктрина көдьүүстээх түмүктээх буолуо дуо? «Үрүҥ эһэ арҕаһыныы, үллэр бааллаах хоту байҕал, кытылыгар айар, ыллыыр Сахам сирэ барахсан» диэн ырыаҕа хоһуллубут Сахам сирэ барахсан экологията төннүбэттии алдьамматын-кээһэммэтин туһугар Ил Түмэн ылыммыт докумуона үлэлиэҕэ диэн эрэл баар! Үлэлиирин туһугар хас биирдии киһи кыһаллыахтаах. Сокуон иһинээҕи акталар тахсаллара уонна экология кыһалҕатын быһаарарга бүддьүөккэ үгүс үп көрүллэрэ наада. Оҕо саадыттан саҕалаан, тэрилтэлэргэ Доктрина туһунан билэллэрин ситиһиэххэйиҥ.