Өссө төгүл субсидия туһунан

Бүгүн туохха барытыгар сыана үрдүү эрэ турар быһыытыгар-майгытыгар, судаарыстыба олохтообут 45 солкуобайа, аны 2-3 ыйынан үүт бэйэҕэ турар сыанатыгар хайдах да гынан кыайан эппиэттэспэтэ, хаттаан ырылыччы көстөн тахсан кэлиэҕэ. Маннык балаһыанньаҕа өссө киһи өйүн-санаатын ис туруга олоруутун эбэн кэбиһиэххэ. Үөһэттэн оҥоһуллар өйөбүл улааттаҕына эрэ, харах таһаарынар кыаҕа күүһүрэрин билэр уонна ону өрүүтүн күүтэ, онно эрэҥкэдийэ сылдьар киһи хаһан, ханна тиийэн «ээ, чэ, сөп буолуо, түксү» диэх этэй?

Арассыыйа киин эрэгийиэннэригэр үүккэ судаарыстыба субсидията суох. Саха сирэ уратылаах килиимэт усулуобуйалааҕынан, тыатын хаһаайыстыбатын производствота хаачыстыба өттүнэн сайдар кыаҕа элбэх моһоллордооҕунан, сүнньүнэн экстенсивнэй төрүккэ олоҕурарынан, судаарыстыба өйөбүлэ көрүллүөн көрүллэр. Маныаха эбэн, дьиэ сүөһүтүн иитии – норуот үгэс буолбут төрүт дьарыга. Төрүт дьарыгы өйөөһүн, төрүт олохтоох норуоту араҥаччылааһын биир көрүҥэ буолар.
Дойду нэһилиэнньэтэ Бөлөрүүссүйэ үүтүн, ону кытта омук дойдуларыттан киирэр үүтү солбуйар араас бороһуоктары уонна булкадаһыктары иһэн олорор. Арассыыйа дьиҥнээх (натуральнай) үүтүнэн бэйэтин кыайан хааччыммат буолбута олох быданнаата. Тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйаларын сорох көрүҥнэрин оҥорон таһаарыыга син сэргэх түмүктэр көстүтэлиир эбит буоллахтарына, үүккэ хамсааһын суох. Арассыыйаҕа үүт кыайан ыаммат буолуон хайдах да табыллыбат. Дьыала, бука, ис уонна тас лоббилар туруулаһыыларыгар, үрдүк сололоох чунуобунньук аймах «интэриэстэрэ оонньооһунугар» сытар буолуохтаах.
Биһиги Ил Түмэммит үлэлээ­бит бастакы ыҥырыыларыттан ылата, тыа хаһаайыстыбатын үбүлээһин боппуруостарын нөҥүө Саха сирин олохтоох норуоттарын төрүт интэриэстэрин онуоха сибээскэлээн өйөөн кэллэ диэн этэргэ толору төрүөт баар. Тыа хаһаайыстыбатыгар, ол аата, туох-ханнык иннинэ, тыа сирин дьонугар-сэргэтигэр оҥоһуллубут судаарыстыбаннай көмө уонна өйөбүл арааһын этэн ситэргэ уустук буолуоҕа. Ол көмө ханнык эрэ сылларга ордук ньүөлүн, ол быыһыгар «ырыганнаабыт» кэмнэрдээҕин тыа дьоно бэйэтэ бэркэ билэн олордоҕо. Судаарыстыба ол көмөтүн аттарыллар исхиэмэтэ, балаһыанньата, методиката, үлэ дьонугар тиэрдиллэр «ньымата» уонна ол үп-харчы миэстэтигэр хайдах туһаныллыбыта, этэргэ дылы, атын кэпсэтиини эрэйэр тиэмэ буоллаҕа.
Биэс ыҥырыы тухары Ил Түмэҥҥэ аҕыйаҕа суох дьокутаат үлэлээн, «мунньахтаан» кэллэҕэ. Ол тухары парламент састаабын аҥаарыгар чугасаһар ахсааннаах араас омук, араас эйгэҕэ сыһыаннаах дьокутаата урут да, билигин да үлэлии сылдьар. Кинилэр истэригэр тыа сирин, кини дьонун-сэргэтин, олоҕун-дьаһаҕын, үлэтин-хамнаһын туһунан бэрт дьоҕус, кэмчи өйдөбүллээх саха дьокутааттара эмиэ бааллар. Ол үрдүнэн, бюджеты тыырыыга биир эмэ эбэтэр бөлөх дьокутааттар өттүлэриттэн «тыа хаһаайыстыбатыгар тоҕо бачча үп-харчы көрүллэрий» диэн төттөрүлэһии тахсыбыт түбэлтэтэ суох. Ол аата национальнай өрөспүүбүлүкэ парламена, кини хайдах састаап­тааҕыттан тутулуга суох, тыа сирин уонна кини төрүт дьарыктарын өрө тутар эбээһинэстээҕин чуолкайдык өйдүүр уонна толорор.
Петр Аммосов, бэһис ыҥырыы дьокутаатынан талыл­лаат, бэрт сотору кэм иһинэн киэҥ биллиини ылбыта. Ол ону араастаан ылыныахха, өссө тойоннуохха сөп этэ эрээри, тыа сирин олохтоохторун үйэ чиэппэрэ кэмнээх уһун кыһалҕалара хаттаан хорсуннук туруорсуллубутун быһыытынан, ытыһы таһыныахха эрэ сөп.

— Үүккэ көрүллэр субсидия харчытын үрдэтии боппуруоһун парламент мунньахтарыгар үстэ туруорбутум, — диир Петр Револьдович. – Туруорсуум син түмүктээх буолла. 2016 сылга үүт субсидията 30 солкуобайга, бу сылга 35 уонна астыыр тэрилтэлэр бу суумаҕа 10 солк.эбии төлүүр эбээһинэстэнэннэр, уопсайа 45 солкуобайга тиийдэ. Экэниэмикэ кириисиһин уонна өрөспүүбүлүкэ бюджета уустук балаһыанньалаах кэмигэр, кыралаан да буоллар хамсааһын баар диэххэ наада. Биллэн турар, субсидия боппуруоһа манан тохтоон хаалбат. Хамсааһын кэмиттэн кэмигэр булгуччу тахса туруохтаах. Маныаха, кылаабынайа, дьокутааттар биир санаалаах буолуубут быһаарар оруолланыаҕа. Үүт харчытын боппуруоһа, урукку курдук, уонтан тахсалыы сыл устата биир сиргэ буксуйар түбэлтэтигэр, маннык быстарыктаах уонна дьадайыылаах кэмнэргэ дьоммутун-сэргэбитин өссө ыарахан балаһыанньаҕа анньан биэрэрбит адьас дьэҥкэ дьыала.
— Сөп. Оттон судаарыстыба өйөбүлэ туох эрэ хардалаах буолуохтааҕын утарбат инигин?
— Утарбаппын. Ол эрэн, бары билэҕит, үүт субсидията кэмиттэн кэмигэр эбиллэн биэрэн испэтэҕин түмүгэр, чуолаан ынах сүөһүнү иитиигэ олус хобдох балаһыанньа үөскээн турар. Үүтү ыаһын кээмэйэ намтыы, судаарыстыба олохтуур кубуотата түһэ турар. Оттон сүөһү ахсаана кыччаан биэрэр. Дьон, саастаах өттө, үлэни-хамнаһы кыайбат буолан, сүөһүтүн эһэргэ күһэллэр. Оттон эдэрдэр бу дьыалаттан букатын даҕаны тэйиччи тураллар. Саҥа бааһынай уонна фермер хаһаайыстыбалар үөскүүллэр, кинилэри өйүүр араас граннар олохтоноллор эрээри, сүөһү иитиитин салаатыгар өтөрүнэн кэрэхсэниэх түмүк тахсара саарбах.
Куорат маҕаһыыннарыгар, абына-табына да буоллар, олохтоох ынах үүтэ атыыга тахсар буолбутун бэлиэтии көрөбүн. Куораттааҕы үүт собуота таһаарар бородууксуйатын туһунан эппэппин, дьиҥнээх олохтоох ынах үүтэ атыыланар буолла. Тыа хаһаайыстыбатын бүгүҥҥү уустук балаһыанньатыгар бу кыракый да түбэлтэ киһи санаатын сэргэхситэр.
— Ынах үүтэ – тылыгар. Аҥаардас дороххой аһылыгынан өлгөм үүт ылыллыбат. Сүөһү аһылыгын бигэ баазатын тэрийии туһунан биһиги билиҥҥи кэммитигэр тыл турар да кыаҕа суох.
— Маныаха сири кытта утумнаах, илиини араарбат үлэ ыытыллыахтааҕын ким барыта билэр. Сэссэлистиичэскэй хаһаайыннааһын систиэмэтигэр бөдөҥ хаһаайыстыбалар бары кыахтарын муҥутуурдук туһанан ити сорук ситиһиллэрэ. Хайа уонна сири кытта быһаччы үлэлэһэр соруктардаах, сүүнэ үбүлээһиннэрдээх, тиистэригэр тиийэ модун сэбилэниилээх, сойууһунай таһымнаах, элбэх ахсааннаах министиэристибэлэр, биэдэмэстибэлэр, холбоһуктар бааллара. Ол барыта билигин ахтыыга эрэ хаалла.
Билигин үрдүк технология үйэтэ. Онон санааны уурдахха, кылаабынайа, сорунуулаах быһаарыныыны ылыннахха, бу кыһалҕаны быһаарар кыахтар бааллар. Хара буору оҥорон таһаарыынан дьарыктанар собуоттар Москваҕа уонна Москва аттыгар лаппа дэлэйдилэр. Аныгы технология сүөһү тоҥ да, инчэҕэй да хойуутун буор уонна кумах састааптаан, ааттаах үчүгэй гумус буор гына оҥорон таһаарар. Илин эҥээр ынах сүөһүтүгэр аһылык баазатын тэрийии соругун туруоран, Хаптаҕайдааҕы комбикорм собуотун чугаһыгар хара буору оҥорон таһаарыынан дьарыгырар собуоту тутуохха сөп. Үрдүк күүрүүлээх эньиэргийэ, гаас, үчүгэй суол-иис, турар миэстэтэ табыгастааҕынан эргиччи барыстаах буолуо этэ. Бүлүү сүнньүнээҕи улуустарга, табыгастаах миэстэтин быһааран, эмиэ итинник собуоту тутуохха. Үчүгэй өҥ хара буорга тоһоҕону да батары астахха, тиит буола үүнэн сириэдийэн тахсыаҕа. Ынах аһылыгар сөптөөх араас култуураны үүннэриэххэ сөп. Аныгы технология итинник кыаҕы биэрэр.
Маннык собуоттары тэрийэргэ элэктэриичистибэтин, гааһын, хомунаалынай өҥөтүн ороскуоттарын судаарыстыба уйунуохтаах. Собуот тутулуннаҕына даҕаны, биһиги бүгүҥҥү тарыыптарбыт «эйэҕэс муомахтааһыннарыттан» үлэлии илигиттэн «атаҕын тэҥниэҕэ». Ыаллыы Уркуускай уобалаһыгар 1 кВт элэктэриичистибэ эньиэргийэтин сыаната 1 солк. 60 харчыга турар. Биһиги бырамыысыланнай тэрилтэлэрбитигэр – 8 солк.
— Үүт харчытын үрдээһинэ муҥур уһуктаах дуо?
— Муҥур уһугун нэһилиэнньэ наадыйыыта уонна ырыынак быһаарыахтаахтар этэ буоллаҕа дии. Наадыйыы уонна туттуу улаатар түбэлтэтигэр сыана үрдүүр, оттон түһэр-тахсар хамсааһынын ырыынак сүрүннүүр. Мин суоттааһыммынан, үүтү оҥорон таһаарааччыга 1 киилэтигэр 100 солк. биэрэр сөп этэ. Маныаха үүтү туттарааччы бэтэринээртэн ылар ыспыраапкаларын, айанын ороскуотун судаарыстыба уйунуохтаах.
Ил Түмэн дьокутааттара үүт билиҥҥи 45 солк. субсидиятыгар эбии 55 солк. көрдөхтөрүнэ, 100 солк. тахсан кэлэр. Билигин өрөспүүбүлүкэҕэ 150 тыһ. туонна үүт ыанар, оччотугар 100 солк. субсидияланнаҕына, 15 млрд. солк. тэҥнэһэр. Холобур, 10 туонна үүт субсидията 1 мөл. солк. тэҥнэһэр. Бу элбэх харчы буолбатах. 2016 сылга хостуур бырамыысыланнастан өрөспүүбүлүкэ бюджетыгар 101 млрд. солк. харчы нолуок уонна дохуот быһыытынан киирбитэ.
Төрүүр биэҕэ билигин федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэ үбүлээһиннэринэн 800 солк. субсидия көрүллэр. 2015 сыл бюджетыгар ону 5 тыһ. солк. олохтуурга этии киллэрбитим. 76 тыһ. төрүүр-ууһуур биэлээхпит. Ол этиим ылыныллан, 5 тыһ. солк. субсидия олохтоммута буоллар, уопсайа 380 мөл. солк. тэҥнэһиэ этэ. 175 млрд. солк. бюджеттаах өрөспүүбүлүкэҕэ бу дуоннаах харчы буолбатах. «Туймаада-Нефть» компания тыа сиригэр тиэрдэр уматык-оҥунуох матырыйаалыгар 50% субсидияны көрөр толору кыах баар. Оччотугар 1 лиитэрэ сэлээркэ сыаната 25 солк. тэҥнэһиэ этэ. Тыа сиригэр чахчы үчүгэй өйөбүл ол буолуох этэ.
— Этиилэриҥ кыайан ааспат төрүөттэрэ туохха сытарый? Бюджет кыаҕа эргиччи ааҕыллыбыт-суоттаммыт, киллэрэр этиилэриҥ экэнэмиичэскэй ааҕыылаах уонна төрүөттэрдээх буоллахтарына эрэ, сөптөөх дакаастабыллаахтарынан билиниллиэхтэрэ турдаҕа. Көннөрү «баай өрөспүүбүлүкэ» диэн куоһурдааһын тутах буолуо суоҕа дуо?
— Дьокутаат бюджеты булгуччу үчүгэйдик үөрэтиэхтээх уонна билиэхтээх. Үп-харчы киирэр суолун, тахсар аанын, бары үүтүн-хайаҕаһын. Аны туруорар, туруорсар боппуруостара хантан, хайдах уонна төһө кээмэйдээх үбүлэниэхтээхтэрин кыайан быһаарбат эбэтэр билбэт буоллаҕына, хайдах сатаныай. Ол кэриэтин боппуруоһу туруорбатаҕа ордук ини. Мин туруорбут боппуруостарым кыайан ааспат төрүөттэрэ, өрөспүүбүлүкэ үрдүкү салалтатын бэлиитикэтигэр сөп түбэспэттэригэр сытар.
— Петр Револьдович, эн биһикки үүт субсидиятын 100 солкуобайынан «быһаммыт», бостуой дьон аһамньытын көтөҕөн кэбиһиэхпит суоҕа дуо?
— Бостуой буолуо суоҕа. Эһиилги 2018 сылга – Ил Түмэн быыбара. Онон 2018 сылга 100 солк. субсидия булгуччу олоххо киириэҕэ.
Манна эбэн этиэхтээхпин. Фермердэргэ, бааһынайдарга көрдөбүл туруоруллуохтаах: сыананы сүрүннүүр судаарыстыбаннай кэмитиэт олохтооһунунан, туттарар үүттэрин 1 киилэтин сыаната 60 солк. оттон сылгытын уонна ынаҕын эттэрэ 300 солк. үрдүө суохтаах. Сыаната араастаһыытыттан сүгэр ночоотун субсидията толору толуйуохтаах. Оттон олохтоох бородууксуйа сыаната сөптөөхтүк бигэтийэр түбэлтэтигэр, тастан киллэрэр кэммэрсээн улаханнык ыктарыаҕа.
Чуолаан тыа сирин дьонун хамнастыыр, булгуччу үлэлээх уонна дьарыктаах буолалларын ситиһэр сорук турар. 2022 сылга диэри онуоха бары усулуобуйа тэриллэн уонна үөскэтиллэн, олоххо киириэн наада. Балтараа миллиард киһиэхэ чугаһыыр нэһилиэнньэлээх Кытай үрдүкү салалтата, эмиэ 2020 сылга диэри, умнаһыт олохтоох эбэтэр олорор дьиэтэ-уота сылдьар биир да кытай киһитэ суох буолуохтаах диир судаарыстыбаннай бэлиитикэни ылынна.
Оттон биһиги кинилэртэн туох итэҕэстээхпитий? Биһиэхэ тоҕо кыаллыа суохтааҕый?