ТобуллаҔас өйдөөх ыччат – норуот кэскилэ

Кэскиллээх саҔалааһын

Ол туһунан ХИФУ иһинэн начаалынай кылаас оҔолоругар анаан аҔыйах сыллааҔыта аһыллыбыт национальнай оскуола-лаборатория учууталларын кытары кэпсэтэрбэр иһиттим.  «Оскуола-лаборатория үөрэнээччилэрин уратыларынан кинилэр билиини ылыналларыгар хааччахтарга хаайтарбаттара буолар. Көҥүллүк толкуйдааһын тобулук өйдөөх буоларга тиэрдэр», — диэн кэпсэтиибит саҔаланыытыгар философия наукатын кандидата, национальнай оскуола-лаборатория учуутала, бу үөрэҔи толкуйдаан оӨорооччу Валентина Егоровна Степанова эттэ.

Бу үөрэх кыһата оҔолору үөрэтэр ньыматын туһунан кылгастык билиһиннэрэр буоллахха, ХИФУ ректора, норуот депутата Евгения Михайлова көҔүлээһининэн, бу тэрилтэ  сахалыы тыыннаах экспериментальнай алын сүһүөх оскуола быһыытынан арыллыбыт. Экспериментальнай диэн тыл манна олус сөп түбэһэр. ТоҔо диэтэххэ, оскуола сахалыы тылынан үөрэтиинэн эрэ муҥурдаммат. Һөрэх ньымата саха үөрэҔин иҥэрэн, оҔо олоххо бигэ сүнньүн буларыгар көмөлөһөр. Экспериментэн булгуччу түмүк кэтэһиллэр. Ол курдук, ХИФУ иһинэн оскуола-лаборатория түмүгэ билиҥҥитэ киһини үөрдэр – дьиҥ сахалыы өйдөөх-санаалаах, толкуйдуур дьоҔурдаах, быһаарыныылаах, олоххо бигэ көрүүлэрдээх көлүөнэ үүнэн иһэр. Оскуола-лаборатория ХИФУ иһинэн аһылыннар да, Дьокуускай куорат национальнай гимназиятын филиалынан буолар.

Мин кэпсэппит учууталларым – Валентина Егоровна Степанова, Валентина Семеновна Поскачина, Аграфена Ивановна Аржакова, Варвара Ивановна Сатанар уонна саабыс Антонина Алексеевна Шишигина, тутуспутунан  ДьокуускайдааҔы национальнай гимназия филиала – «Айыы кыһата» оскуолаттан  2014 сыллаахха үлэлии кэлбиттэр. Кинилэр бүгүҥҥү күҥҥэ билиини биэрэринэн эрэ муҥурдаммакка, сахабын диэн муҥкуктук буолбакка, дорҔоонноохтук этэр, сахалыы сиэрдээх, ол иһин олоххо бигэ сүнньүлээх көлүөнэ үүнэн тахсарыгар ис сүрэхтэриттэн кыһаллар энтузиаст учууталларынан буолаллар. Ол барыта кинилэр үлэлэригэр сыһыаннарыттан, оҔолорун ситиһиилэриттэн үөрэллэриттэн көстөр. Биир өттүнэн, былаас национальнай оскуола кыһалҔатын сорох түгэҥҥэ өйөөбөтүттэн кинилэр улаханнык долгуйаллар.

ОҔо, учуутал, төрөппүт – биир санаанан

Дьон кэпсээниттэн эрэ түмүк оҥорон, матырыйаал суруйар сөбүсуоҔун өйдөөн, мин оскуола ис олоҔун кытары билистим.

Начаалынай оскуолаҔа оҔолор уруоктара хайдах ааһар эбитий? Дьэ, уруокка киирэн баран, мин биһиги былыр-былыргыттан үөрэнэн кэлбит систиэмэбит, туох да диэбит иһин, биир халыыбынан толкуйдуурга үөрэппитин, үгүһүтобулар өйүсайыннарбатаҔын испэр бэлиэтии санаатым. Оскуола-лаборатория үөрэнээччилэрэ уруоктарын кэмигэр учууталларын кытары көҥүллүк кэпсэтэллэр. Учуутал оҔолор толкуйдуур дьоҔурдарын көҔүлүүр тумус киһинэн буолар. Һөрэнээччилэр учуутал эппитин хатылыыр, соруйбутун толорор буолбатахтар. ОҔо ханнык баҔарар предмет сорудаҔын толороругар сөптөөх эппиэти булан, суруйа охсорго дьулуспат. Сорудах бэрилиннэҔинэ оскуола-лаборатория үөрэнээччитэ толкуйдуур, төрдүн-төбөтүн ырытар, тобулар. Холобур, нуучча тылыттан атын дьарыктар – математика, тулалыыр эйгэ, ааҔыы,  төрүт култуура сахалыы ыытыллар уонна учуутал бу уруоктарга оҔо тобулук өйүн сайыннарарга соруктанар. Ол инниттэн кини оҔо дириҥник ырытан толкуйдууругар үтэйэн биэрэр. Оскуола-лаборатория оҔолоро быыкаайык эрдэхтэриттэн «мин санаабар» диэн тылы үгүстүк тутталлар. «Айаал, эн санааҔар тоҔо…», — диэн учуутал чопчу биир үөрэнээччигэ болҔомтотун туһаайар. Һөрэнээччи учууталлыттан куттанан, сыыһа эппиэттиэм диэн хараҔын кистии сатаабат. Толкуйдуу түһэн баран, кини «Мин санаабар, …», — диэн баран учууталыгар аһаҔасткы санаатын этэр. Бу кэпсэтиигэ атын үөрэнээччилэр эмиэ кыттыһаллар, бу сорудах эппиэтин тобуларга санааларын этэллэр.   «Сахалыы үөрэх тас өттүбиллэр – сахалыы тыл, фольклор, итэҔэл. Оттон сахалыы үөрэх ис өттүтугуй?» — диэн Валентина Егоровна ыйыппытын санаан кэллим. Сахалыы үөрэх ис өттү– оҔо олоҔун тэринэригэр көмөлөһөр үөрэх. Јйү-санааны сайыннарыы уонна дьарык көмөтүнэн оҔо санаатын бигэргэтэн, бэйэтин салайынарга үөрэнэр. Ханнык да хааччахха хааллыбакка,холобур, сыыһа эппиэттиэм диэн куттаммакка, көҥүллүк толкуйдуур уонна сөптөөх түмүк оҥорорго үөрэнэр. Бу барыта оҔону кытары ыраастык сахалыы кэпсэтэн, итэҔэл, фольклор уонна сахалыы сиэр-туом үөрэҔин нөҥүүыытыллар. Дириҥник толкуйдуурга үөрэтэр. «Тус көрүүлээх киһи бэйэтин бөҔөтүк сананар, ол эбэтэр бэйэтэ күрүөлээх-хаһаалаах, бэйэтэ ис көҥүллээх буолар. Ол барыта кини бэйэтин киһи уонна омук быһыытынан бигэ санаалаах улаатарыгар көмөлөһөр», — диэн Валентина Егоровна этэр.

Бу үөрэх биир сүрүн өрүтүнэн учуутал, үөрэнээччи уонна төрөппүт биир санаанан үлэлииллэрэ буолар. Холобур, оскуола оҔолорго билии биэрэр тэрилтэнэн буолар диэн уруккуттан олохтоммут өйдөбүлүбу саҥалыы ньыманан үлэлиир оскуола утарар. ОҔо бу оскуолаттан чэгиэн үс куттаах буолан тахсарыгар дьулуһар. Ол эбэтэр бигэ тирэхтээх, чэгиэн доруобуйалаах, сиэрдээх. Ону учуутал эбэтэр төрөппүт ирдэбилинэн буолбакка, бэйэтэ ис баҔатынан ситиһиэхтээх. Ол инниттэн, оҔо ыгыы-хаайыы, хааччахтааһын диэни билбэккэ улаатар.  Сахалыы дириҥник толкуйдуур дьоҔурун, өйүн-санаатын сайыннаран, улаатан баран, олоҔун суолун сөптөөхтүк тайанан, сатабыллаахтык олороругар көмөлөһөр.

Түмүк

Мин суруналыыс быһыытынан оскуола үөрэтэр ньыматын хайдах өйдөөбүппүнэн быһаардым. Оскуола үөрэҔэ көдьүүстээх буолуоҔар саарбахтаабаппын. ТоҔо диэтэххэ, туох да диэбит иһин, национальнай оскуола үөрэнээччилэрэ кыра саастарыттан дириҥ сахалыы толкуйдарынан, дьоһун көрүүлэринэн, эрэллээхтик тутта-хапта сылдьалларынан кэрэхсэтэллэр. Омук быһыытынан бэйэни билинии омсолоох көстүүбуолбатах.

Ол эрээри, ханнык баҔарар кириисис уустугу, кэрэни олоххо киллэриини кэнэҔэс буолуохтаах үчүгэй кэмнэргэ диэри сыҔарытарынан, билигин национальнай оскуола-лаборатория материальнай-техническай базатын тупсарыы боппуруоһа «хаһан эмит кэлин» диэн чуолкайа суох балаһыанньалаах. Оттон оскуола-лаборатория учууталлара, дьиҥэ, начаалынай кылааска үөрэтиинэн муҥурдаммакка, орто оскуолаҔа толору үөрэтэн, кырдьык сахалыы тыыны иҥэриммит, бигэ тирэхтээх ыччаты иитэн таһаарар баҔалаахтар. Кинилэр үөрэтэр ньымалара кэскиллээх буолуоҔар итэҔэйэҔин.

Национальнай оскуола-лаборатория үөрэнээччилэрэ көхтөөхтүк оскуола иһинэн буолар уонна атын киэн далааһыннаах тэрээһиннэргэ кытталлар. ОскуолаҔа саӨа киирбит оҔолорго «ТииҮмэйии» күрэхтэһиннэн, математика предметигэр интэриэс үөскэтэллэр. «Күөх хонуу» диэн тэрээһин нөӨүүкөмүс күһүн оҔолор айылҔаны кытта алтыһан, тулалыыр эйгэни харыстыы, көрө-истэ сылдьар наадатын өйдүүллэр. «КүһүӨӨүкиһи күлбүтүнэн» дьаарбаӨкаҔа оҔолор бэйэлэрин оӨоһуктарын, бүлүүдэлэрин атыылаан, харчы суолтатын билбиттэр. «Сатабыллаах саһыл саҔалаах» куорат иһинэн ыытыллар уол оҔо аҔатынаан кыттар күрэҔэр оскуола ситиһиилэммит. Муусука кэрэ эйгэтин «Көмүс ыллык», «Дьиэрэй сахам ырыата» күрэхтэһиилэр нөӨүүбиллэллэр. «Мин көрөбүн, чинчийэбин» диэн тэрээһин нөӨүүоҔолор тулалыыр эйгэҔэ баар уонна буолар түгэннэри ырыталлар. «Ийэ тылым илгэтэ» саха тылын олимпиадатыгар кыттан баай саха тылын өссүүчүгэйдик билэллэр. ОҔолор төрөппүттэрин кытары көхтөөхтүк сахалыы остуол оонньуулларыгар кытталлар. Ыам ыйыгар НьукуолуӨӨа учууталлыын, үөрэнээччиллиин, төрөппүттэрдиин бары сахалыы таӨнан алааска, сыһыыга тахсан ыһыах ыһаллар. Манна сахалыы оонньуу, күрэхтэһиилэр үөрүүлээхтик ыытыллаллар, сахалыы маанылаах астаах «остуол» күөх хонууга тэлгэнэр, кыралыын-улаханныын илии-илиилэриттэн ылсан оһуохайдаан дьиэрэттэллэр. ОҔолор ыһыаҔы, сахалыы сиэри-туому, үгэһи ыһыахха буолар көстүүэрэ быһыытынан ылымматтар. Бу — кинилэр олохторугар бигэтик киирбит.