07 мая 2015 в 09:59

Үтүөнү оҥорбут — хаалбат

Киһи хайдаҕа-туга, уйана-хатана, кимэ-ханныга былдьаһыктаах кэмнэргэ, тутуһан көрүүлээх түгэннэргэ, өлөр-тиллэр мөккүөргэ ырылыччы көстөн кэлэр диэн буолар. Чахчыта да оннук буоллаҕа. Чуолаан сэрии суоһа-суодала киһи үтүө да, мөкү да өрүттэрин хайдах баарынан арыйарын туһунан суруйуулар элбэхтэр. Оттон ханна эрэ ыраах тыылга, хам аччык күннэтэ ыар үлэҕэ миккиллэ, хаһан, ханна охторуҥ биллибэт балаһыанньата диэн эмиэ баара эбээт.

Сэрии сылларын бэрэссэдээтэллэрэ

Саха сиригэр сэрии саҕанааҕы холкуостар олохторун-дьаһахтарын туһунан балачча билэр курдукпут. Аҕыйах хаһаайыстыба холбоһон тэриллибит оччотооҕу кыракый холкуостар туох дуоннаах күүстээх, кыахтаах буолуохтарай диэххэ айылаах. Муҥутаан атынан состорон оту оҕустарар косилкалаах, мунньар кыраабыллаах, аҥаардас хары күүһүнэн толоруллар үлэлээх-хамнастаах хаһаайыстыбалар буоллахтара.

Бу гынан баран, оччотооҕу дьон бары дуулаҕа үлэһиттэр. Көнөлөрө, чиэһинэйдэрэ диэн бэйэлэрин киэнэ. Оччотооҕу холкуостаахтары, сэрии кэннинээҕи сылларга оҕонньор саастаммыт дьону биһиги көлүөнэ үчүгэйдик өйдүүр. Оттооһун былдьаһыктаах күннэригэр сайыҥҥы күнү кытары тэҥҥэ турсар, киэһэ күн киириэр диэри ходуһаттан тахсыбат дьон – кинилэр. Ким да кинилэри соруйбат, тиэтэппэт, кэтээбэт-манаабат. Бэйэлэрин айыллыбыт төрүт айылгылара оннук, киһи бу орто дойдуга үлэлээн эрэ олоҕун оҥостор диэн тулхадыйбат өйдөөх-санаалаах дьон – эмиэ кинилэр. Ол көлүүр оҕуһун курдук күүстээхтик көдөрүйэ үлэлээн дуоннаах харчыны хоторботтор, кэтэхтэригэр бырыһыан от сыыһа аахса түһэллэр. Үйэлээх саастарыгар киһилии сиэри-майгыны кытаанахтык тутуһан олорон уонна үлэлээн аастахтара.

Маныаха эбэн, хрестоматийнай дьоруойу Күөх Көппөнү өйдөөн кэлиэххэ эмиэ сөп буолуо гынан баран, кини дьиҥнээх литэрэтиирэ персонаһа. Тыһыынчаттан биири ойо тардан ылан ойуулаан көрдөрүү буолар. Күөх Көппө ыал аайы буолуохтааҕар, ыал көтө-көтө да баар буолбат адьаһын сэдэх экземпляр. Урукку саха үлэлээбэт буоллаҕына, ыал буолан сириэдийиэхтээҕэр, туруорбах киһи да буолан чэчириирэ кыаллыа суох этэ. Ким үлэлиир ол аһыыр диир кэмнэрэ, чахчыта оччолорго этэ. Ол Күөх Көппөбүт даҕаны, бэйи, бэйэтин монологар «үйэлээх сааспар үлэлээтим-үлэлээтим да, үтүөнү көрбөтүм» диир курдуга. Ол этэрин кырдьыктанар эбит буоллахха, Күөх Көппөнү баара-суоҕа олохтон салгыбыт, үлэттэн кэлэйбит киһи курдук ылыныахха эмиэ сөп буолан тахсар.

Манна тыылга сэрии сылларын санаһыы, оччотооҕу холкуостар туһунан кэпсэтиһии буоллар эрэ, бастатан ол саҕана бэрэссэдээтэллээбит дьон урутаан ахтыллар буолаллара. Кинилэр үтүөлэрэ уонна мөкүлэрэ ол онно тахсан кэлэрэ. Киһи киһиэхэ муус сүрэхтэнэрэ сүрдээх суол буоллаҕа. Ыаллыы алааска, биир нэһилиэккэ бииргэ үөскээбит, уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ алтыһа сылдьар, төрдүгүн-төрүккүн түөрэтин билсэр киһиҥ тойонуҥ аатыран, сарсыҥҥы күн тыыннаах буоларыҥ кини дьаһалыттан тутулуктанан, эрэл кыымнаах эбэтэр төттөрүтүн хомолто-хоргутуу харах уулаах хаалартан ордук ыарыылаах туох баар буолуой.

Манна даҕатан биир түбэлтэни өйдөөн кэллим. 60-с сылларга төрөөбүт нэһилиэгим кулуубугар хайа эрэ бырааһынньыкка кырдьаҕастары мунньан аһаппыттар этэ. Кыра холуочуйуу да баара буолуо. Оччолорго, быһа барыллаан, иккиэн 70-ча саастаах икки оҕонньор хапсыһан турбуттар этэ. Биирэ сэрии сылларыгар холкуоска бэрэссэдээтэллээбит маанытыҥы оҕонньор, иккиһэ сааһын тухары пиэримэ үлэһитэ. Марата, холуочуйан баран, мустан олорор дьон иннигэр урукку тойонун быһыытын-майгытын кэпсээбит. Бүтүн ыалынан аччыктаан, быстаран, тойоно айыы сүрэхтэнэн, тугу эмэ бэрдэрээрэй диэн киирэн, ытыы-ытыы көрдөспүт. Тойоно аччык, нэһиилэ сылдьар киһини муостаҕа тиэрэ быраҕан түһэрэн, баттаан сытан: «Мэ, маны сиэ!» — дии-дии силлээх хокуоскатын айаҕар анньар үһү. Биһиги, хас да моторуспут уолаттар, кулуупка киирбиппит мааны оҕонньоро ытыы олороро, оттон барбаҕа аны биһиэхэ ол кэмнэри кэпсии тоһуйбута баара. Төһө да оройбутунан көрбүт бэдиктэр буолбуппут иһин, киһини билэр буолуохпутуттан көрө сылдьыбыт кырдьаҕастарбыт арааһынай остуоруйалаахтарыттан соһуйа майгыннанныбыт быһыылааҕа.

Төрөөбүт нэһилиэгим атын холкуоһун оччотооҕу бэрэссэдээтэлэ, кырдьаҕас күтүөтүм Марк Иннокентьевич Григорьев дьонугар-сэргэтигэр чахчы хараһылталаах санаалаах уонна мындыр киһи буолан, дьон мээнэ тиэстибэт сиригэр кыракый кистэлэҥ бурдук бааһынатын ыстаран, дьонун-сэргэтин хоргуппатах үтүөтэ билигин да ахтыллан ааһар. Кини дьолугар биир эмэ «сэргэх» киһи суох буолан биэрдэҕэ. Истэр тухары, сир-сир ахсын дьоннорун туох кыалларынан харайа, араҥаччылыы сатаабыт олохтоох салайааччылар бааллар. Хомолтото диэн, үксүлэрин бэйэлэрин биир эмэ киһилэрэ тыллаан биэрэн, суорума суоллаабыт буолан иһэр.

«Үтүөнү оҥорбут хаалбат» диэн таҥара үөрэҕэ этэр. Боростуойдук да толкуйдаан көрдөххө, оннуга чахчы. Киһилии сиэр-майгы тыыннааҕын тухары, киһи киһиэхэ, дьоҥҥо оҥорбут үтүөтэ ахтылла турар дьылҕалаах.

Кытай Бааска –үрүҥ тыын өллөйө

Василий Поликарпович Егоров, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, өрөспүүбүлүкэ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үлэ Кыһыл Знамята уордьан хаһаайына, тыа хаһаайыстыбатын производствотын киэҥ биллиилээх салайааччыта.

— 1939 сылтан саҕалаан 1943 сылга диэри салҕанан барбыт алдьатыылаах кураан өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатыгар алдьархайдаах охсууну оҥорбута. Онуоха сэрии ыара мэҥэстэн, иэдээннээх хоргуйуу, өлүү-сүтүү тахсыбыта. Баартыйа обкуомун оччотооҕу салалтатын кырыктаах бэлиитикэтэ норуоту утары туһуламмыт курдуга билигин кэлэн киһини сөхтөрөр уонна дьулатар.

Мин Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр 1927 сыл ахсынньы 21 күнүгэр төрөөбүтүм. Аҕам төрөөппүн кытта, оттон ийэм икки саастаахпар өлөннөр, төгүрүк тулаайах хаалбыппын. Миигин Хооттолор уоллара Тэрэппииннээх диэн оҕото суох ыал ииттэ ылбыт. Сэрии саҕаланарыгар 13 саастаах уолбун. Кыһынын интэринээккэ олорон үөрэммитим. Сайыҥҥы өттүгэр оҕуруот аһын олордуунан дьарыктанар Бааска Кытайга уу кутуутугар үлэлиибин. Оҕуруокка элбэх оҕо буолан үлэлиибит. «Хамнаспыт» — суораттаах лэппиэскэ. Син тотор курдук майгыннанабыт, ыкса киэһэҕэ диэри үлэлиибит. Биирдэ эмэтэ туорахтаах бурдук буллахпына, онтубун хатаран, суорунаҕа тардан, лэппиэскэлээн эбэтэр хааһы оҥорон, ыалдьан нэһиилэ сылдьар иитиэх аҕабын «миинниибин». Ииппит ийэбин, сэниэтэ баранан нэһиилэ сылдьар дьахтары, пиэримэҕэ атыыр оҕус кэйэн суорума суоллаан турар. Ити 1942 сыл күһүнүгэр аҕам ыалдьан өлбүтэ. Онон, хаттаан төгүрүк тулаайах туран хаалбытым.
Бааска Кытай – Ю-Ван-Жень аччык дьылларга киһи бөҕөнү абыраабыт үтүөкэннээх киһи этэ. Кэнтиккэ хортуоппуй, хаппыыста, түрүнүөпүс, эриэппэ үүннэрэрэ. Ол үүнүүтүттэн үгүс улахан да киһи, оҕо да үссэнэннэр, тыыннарын уһаппыт буолуохтаахтар. Олохтоох дьахтары ойох ылбыта, 2 оҕоломмута. Сэрии кэнниттэн Дьокуускайга олохсуйан, эмиэ оҕуруот аһын үүннэриинэн дьарыктаммыта. 70-с сыллар диэки өлбүтүн, бэйэтин эппит кэриэһин толорон, Кэнтиккэ көмүллэн сытар. Онон, кэнтиктэр Бааска Кытайы – Ю-Ван-Жени саамай сөпкө бэйэлэрин күтүөттэринэн уонна олохтоох киһилэринэн ааҕаллар.

Мин билигин кырдьан олорон саныыбын ээ, биһиги оччотооҕу бэдиктэр киһи-сүөһү төрдө буолуох быабытыгар таҥара Бааска Кытайы Кэнтиги булларбыт эбит диэн. Улуу Кытай бэрэстэбиитэлэ кырыыба олохтоох Кэнтиккэ оҕуруот аһын култууратын тэниппит үтүөтүн таһынан, олохтоох дьоҥҥо, ордук оҕо аймахха урут харахтаан да көрбөтөх туора омуктарын киһитэ эмиэ син биир бэйэлэрин курдук амарах сүрэхтээҕин, үтүө дууһалааҕын итэҕэппит уонна ылыннарбыт үтүөлээх. Хантан, хайдах быстан-ойдон, ханан-ханан эргийэн ол биһиги Кэнтикпитин булаахтаабыта буолла. Оччолорго Саха сирин үгүс оройуоннарыгар уонна нэһилиэктэригэр элбэх кытай уонна кэриэй дьоно олохсуйбута биллэр. Бу бары сүрдээх үлэһит, көнө, чиэһинэй майгылаах дьон этэ. Сэрии кэминээҕи уонна кэннинээҕи сылларга Саха сирин үгүс тыатын оройуоннарыгар оҕуруот аһын үүннэриини тэниппит үтүөлээхтэр. Үгүстэрэ олохтоох дьахталлары кэргэн ылан, оҕо-уруу төрөтөн, олохсуйбуттара. Саха эйгэтигэр улааппыт оҕолоро бары саха буолбуттара.

Киһи киһитэ кини этэ

Егоров Алексей Семенович Нам нэһилиэгин «Чолбон» холкуоһун 1940 сылтан салайбыта. Ол иннинэ оройуоннааҕы МТС аатырбыт тырахтарыыһа этэ. Үөрэҕэ суох эрээри, салайар үлэҕэ айылҕаттан айдарыылаах, сахалыы мындыр өйдөөҕүнэн аатырара. Софрон Иванович Докторов оҕурунуом сүбэтинэн, холкуоһун бааһыналарыгар иккилии хонуулаах сиэмэ эргиирин олохтоон, хайдах да дьылга курааҥҥа оҕустарар диэни билбэккэ, наар үрдүк үүнүүнү ылара. Ол аата биир сыл бааһынатын бүтүннүү эбэтэр аҥаарын сынньатар, аҥаарын ыһар. Нөҥүө дьыл эмиэ итинник солбуһа дьаһанар. МТС-ы кытта ыкса сибээстээхтик үлэлиир буолан, ол тиэхиньикэтинэн ойууру солотторон, холкуоһун наадатын тас өттүнэн, эбии ыһыыны тэринэрэ. Ол онно үүммүт бурдугун оройуон өрүс уҥуоргу өттүгэр олохтоох холкуостара, ону таһынан Бүлүүттэн, Ньурбаттан тиийэ кэлэннэр эккэ, арыыга мэнэйдэһэллэрэ. Инньэ гынан, «Чолбон» холкуос холкуостаахтара аччыктыахтааҕар буолуох, куһаҕана суох дохуоту аахсаллара. Сыаналаах заемҥа көхтөөхтүк суруталлара. Баар хаһан баҕарар тииһимньилээх буолар. Өлгөмнүк үүнэр бурдуктан «Чолбон» холкуостаахтара эрэ буолбакка, бүтүн оройуон, өссө ону таһынан чугастааҕы атын оройуоннар дьонноро-сэргэлэрэ кытары тииһинэн хааллахтара.

Алексей Егоров сэрии кэнниттэн Ленин уордьанынан наҕараадаламмыта, кини туһунан оччотооҕуга бүтүн Сойууска тарҕанар, күнү-сылы бэлиэтиир быһа тардыы халандаарга суруллубута. Кэлин сааһырбытын кэннэ, «Кыым» хаһыат улаханнык өйдөммөт суолунан киирэн, Алексей Семеновиһы кириитикэлээбитэ. Кырдьаҕас киһи ол онтон туох охсууну ылбытын бэйэтэ эрэ билээхтээбитэ буолуо. Ол эрэн махталлаах дьоно-сэргэтэ бастыҥ киһилэрин аатын-суолун оччоттон баччаҕа диэри үрдүктүк туталлар. Алексей Семенович бэйэтин уонна кини кэннинээҕи көлүөнэ да дьоно үгүстэрэ билигин суохтар. Үтүө киһи аата-суола үс үйэҕэ барар, ол быһыытынан бэйэтин кэмигэр Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын биир чулуу салайааччыта А.С.Егоров аата-суола, үлэлээбит үлэтэ аныгы дьоҥҥо иһиллэр-биллэр, ытыктабыллаахтык ахтыллар. Үлэ киһитин дьоло диэн ол буолар.

Салайааччы – бу эппиэтинэс

Сэрии кэнниттэн баартыйа КК-тин уурааҕынан холкуостары бөдөҥсүтүү, анал үөрэхтээх каадырынан хааччыйыы соруга утумнаахтык олоххо киллэриллибитэ. Ити сылларга Үөһээ Бүлүү оройуонугар В.З.Анисимов Сургуулукка, И.Д.Анисимов Боотулууга «Правда» холкуос, фронтовик-буойун С.П.Илларионов Далырга Сталин аатынан, А.М.Егоров Дүллүкүгэ Ленин аатынан, Н.Ф.Иванов Хороҕо М.Горькай аатынан, Т.П.Орлов, Е.И.Бороннуров Кэнтиккэ, М.Г.Павлов Намҥа «Чолбон», Е.С.Платонов Харбалаахха И.Барахов аатынан холкуостар салайааччыларынан олус тахсыылаахтык уонна таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ.

Оччотооҕу тыа хаһаайыстыбатын производствотыгар араас саҥа сүүрээннэр кииртэлээн испиттэрэ. Эйэлээх олох туругуран, дьон үөрүүтэ-көтүүтэ, үлэҕэ көҕө, күүрээнэ сүрдээх күүстээх этэ. Үлэ үлэлэнэр буоллаҕына, эрдэлээн эбэтэр кыратык тардыллан да туран, дьон олоҕор булгуччу уларыйыы тахсар. Үчүгэй өттүгэр диэн быһаччы этиэххэ наада.

Бөдөҥсүйбүт холкуос бэрэссэдээтэлэ А.М.Егоров хаһаайыстыбатын күүһүнэн, Далыртан саҕалаан Үрэнинэн, Дүллүкүнэн элбэх хорууну хастаттаран, массыына сылдьар суолун оҥорторбута. Эмиэ ол курдук хоруулары хастаран, ууну түһэрэн, оттонор ходуһалары кэҥэппитэ. Ол түмүгэр элбэх от оттонон, өлгөм үүт ыанан, холкуостаахтар үчүгэй эт-арыы дохуоттанан, олохторо-дьаһахтара биллэ сэргэхсийбитэ. Сатабыллаах салайааччы уонна тэрийээччи Александр Максимович аптарытыата соччонон улаатан испитэ.

Прокопий ИВАНОВ.