Учууталга сүгүрүйүү

Күн курдук сырдык киһи

Сэтинньи 16 күнүгэр Учууталлар учууталлара, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ Анна Жиркова 95 сааһын томточчу туолла. Бу күн кини үөрүүтүн үллэстэ, өрөгөйдөөх үбүлүөйүнэн эҕэрдэлии Дьокуускай куорат кырдьаҕастарын уонна инбэлииттэрин интернат-дьиэлэригэр үгүс киһи тоҕуоруста. Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков уруккуттан билсэр, алтыһар ытыктыыр киһитин Анна николаевнаны бэлиэ күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Кини биир дойдулааҕын туһунан кылгастык бу курдук кэпсээтэ: — Анна николаевна ааспыт 20-с, 30-с, 40-с, 50-с сыллары олус үчүгэйдик билэр, кэпсиир. Барытын өйүгэр хатыы сылдьар. Кинини кытта үүттээх чэй иһэ-иһэ, иккилии чааһы быһа олороммут, урукку кэми, биллэркөстөр дьон тустарынан элбэхтик кэпсэтэрбит. Дьиҥэ, ол икки чаас диэн олус кылгас. Анна николаевналыын төһө баҕарар уһуннук кэпсэтиэххэ, киниттэн үгүһү билиэххэ-көрүөххэ сөптөөх. Хас биирдии мала-сала туспа историялаах. Ис-иһиттэн сырдык киһи. Киһи туһунан куһаҕаны, хом санааны эппитэ диэн суох. Кырдьык, Анна николаевна хоһугар киирэн кэлбиппит, ороҥҥо ис-иһиттэн сыпсырдыгынан сыдьаайар ытык кырдьаҕас олороро. «Киһиэхэ мэлдьи сырдык наада. Күн сырдыга, халлаан сырдыга. Өй-сүрэх сырдыга. Санаа сырдыга. Киһи киһиэхэ сыһыанын сырдыга. Маннык суох буоллаҕына, олоҕу олорорго сүрдээх ыарахан буолуохтаах. Киһи өрүү сырдыкка талаһар, бу сырдыгынан тыыннанан, күүстэнэн сылдьар», – диэн этэн турардаах суруйааччы Петр Аввакумов. Ытык учуутал сырдык санаата, дууһата, билиитэ-көрүүтэ дьону-сэргэни бэйэтигэр тардар күүс буолбута саарбаҕа суох. Үөрэппит оҕолоро эмиэ киниттэн арахсыбаттар. Интернат-дьиэҕэ мэлдьи кэлэннэр учууталларын көрсөн, кэпсэтэн-ипсэтэн, сүбэама ылан бараллар. Күндү ааҕааччым, баҕар, суруйа олорор геройум Александр Николаевиһы кытта биир араспаанньалааҕынан аймахтыылар дии саныаххытын сөптөөх.
Бу туһунан Анна николаевна: «Миигиттэн элбэх киһи: «Аймахтыыларгыт дуу, үөрэнээччиҥ дуу?» — диэн ыйытааччылар. Аймахтыы буолбатахпыт, кинини үөрэппэтэҕим даҕаны. Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбытым, соҕотох хаалбытым кэнниттэн Александр николаевич өрүү миэхэ көмөлөһөр, өйөбүл буолар», – диэн кэпсиир.

Ытык киһи кэпсээниттэн быһа тардан

Анна Жиркова 1920 сыллаахха Дүпсүн улууһун Өспөх нэһилиэгин Ампаардааҕар күн сирин көрбүтэ. Уус-Алдан улууһугар, арааһа, Афанасьевтар диэн кыахтаах, баай аймах олорон ааспыттарын билбэт киһи суоҕа буолуо. Анна николаевна бу биллэр-көстөр сис дьонтон сыдьааннаах. 1946 сыллаахха Дьокуус
кайдааҕы педагогическай институту үөрэнэн бүтэрэн, биология уонна химия учууталын идэтин баһылаабыта. Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри Уус-Алдан улууһун Найахы уонна Мүрү орто оскуолаларыгар учууталлаабыта. Биһиги Анна николаевналыын саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрин, ыар дьылҕалаах Анемподист иванович софронов-алампа, репрессия ыар кэмнэрин тустарынан кылгастык кэпсэппиппит. Ону ааҕааччыларбар билиһиннэрэбин. — Аҕам николай николаевич Жирков Алампа чугас доҕоро этэ. Кирилл Давыдович Спиридонов диэн баай оҕонньор баара. Кини дьону хомуйан, Булуҥҥа балыктата ыытара. Мин аҕам киниэхэ суруксуттаабыта. Улахан суруксутунан Алампа сылдьыбыт. Онон кинилэр балыкка үлэлии сылдьаннар билсибиттэр.
Биһиги ыал 1925 сыллаахха Дьокуускайга көһөн киирбиппит. Романовка музей-дьиэтигэр олорбуппут. Төрөппүттэрим Анемодист Ивановиһы олус ытыктыыллара, үчүгэйдик саныыллара. Алампа Дуунньатыттан арахсарыгар олус санаарҕаабыт этэ. Аҕабыттан тылгын тиэрт диэн көрдөспүтэ. Аҕам Дуунньаҕа ийэбин ыыппыта. Мин иилэҥкэйдэһэн барсыбытым. Дуунньа наһаа кыраһыабай дьахтар этэ. Үрүҥ куопталаах
ороҥҥо олороро. Атаҕын ойуулаах көбүөргэ уурбут этэ. Итиччэ мааны, үчүгэй таҥаска атаҕын уурбут дуу дии санаабытым, оҕотук өйбөр хатанан хаалбыт. Ийэм этэрин истэ да барбатах, Алампаттан барардыы быһаарынан, чымадаанын хомунан олороро. Анемподист Иванович Дуунньатын наһаа таптыыра. Өлөөрү сытан: «Киириэн баҕарбат буоллаҕына, саатар түннүгүм аннынан көстөн аастын», — диэбит этэ. Кэлээхтээбэтэх. Дуунньа Саха театрын костюмернайыгар үлэлии сылдьан: «Алампалыын бэркэ олорбуппут, сымнаҕас киһи этэ», — диирэ үһү. Таптал диэн баар буоллаҕына, Алампаҕа баара. Баҕар, оҕоломмуттара буоллар, арахсыа суоҕа этилэр дии саныыбын. Дуунньа биэс ыйдаах оҕото, охтон түһэн куоппут этэ. Алампа Дуунньатын эмтэтээри, көрдөһөн Москваҕа үлэлии барбыта.
Алампа буржуазнай националист аатыран көскө сылдьан кэлбитин кэннэ, аҕабынаан дьиэтигэр бара сылдьыбыттаахпын. Дэлби дьүдэйбит, уҥуох-тирии буолбут, тор курдук бытыктаах киһи иттэннэри түһэн сытара. Мин диэки улахан баҕайытык көрбүтүгэр, аҕам кэннигэр сөрүөстэ түспүтүм. Ол кэнниттэн таһырдьа оонньото ыыппыттара. Алампа бохоруонатыгар аҕам тоҕо эрэ эмиэ миигин илдьэ барбыта. Күһүн этэ. Киэһэ хараҥаҕа банаар уотунан сырдатан кистээбиттэрэ. Онно Былатыан ойуунускай баарын өйдүүбүн. Анемподист Иванович ийэм түбүгүн чэпчэтээри английскай арыы оҥорор тэрил бэлэхтээбитэ. Ону музейга бэлэхтээбитим. Репрессия сылларыгар ийэбинээн Алампа аҕабар биэрбит хаартыскаларын, ахтыы суруйбут тэтэрээттэрин куттанаммыт уматан кэбиспиппит. Ону билэн аҕам ытаабыта. Ама да ааспытын иһин, наһаа да кутталлаах, дьон-сэргэ санаатын, дууһатын аймыыр кэм ааспыта. Эп-эдэр оҕо санаарҕааммын, өрүү кутталга сылдьаммын баттаҕым маҥхайан хаалбыта. Оччотооҕуга сибигинэһэн эрэ кэпсэтэрбит. ыстапаан Аржаков биһиги таспытыгар олороро. Кинини түүн тутан барбыттара буолуо диэн, ийэм санаарҕыырын өйдүүбүн. Аҕам балык собуоту
гар үлэлиирэ. Сороҕор хотуттан балык аҕаланнар, үлэтиттэн түүн хойутаан кэлэрэ. Ийэбинээн дьиэтин да таарыйтарбакка, хаайдылар дуу диэммит наһаа санаарҕыырбыт, кэлиэр диэри харахпытын симэн ылбат этибит. Оннооҕор түүн уһуктаммын аҕам муннун тыаһын иһиллиирим, ылан барбыттара буолуо дии санааммын. Мунна тыаһыыр буоллаҕына, дьэ өрө тыынаммын салгыы утуйарым. Дьулаан сыллар этилэр. Аҕам Иван николаевич Жирков диэн үөрэхтээх бырааттааҕа. Кини 24 саастааҕар үөрэх наркома буолбута. Ол таайым сэллик буолан, 1938 сыллаахха өлбүтэ. Иван николаевич өлбүтүн кэннэ, тороскуус, буржуазнай националист диэннэр буруйдаабыттара. Биһиэхэ «Тороскуустар» диэн дьаралык иилбиттэрэ. Онон хомсомуолга кыайан киирбэтэҕим, — диэн Анна николаевна кэпсээбитэ.

Айталина Охлопкова-Сыромятникова, физическэй наука кандидата, Мүрү орто оскуолатын выпускнига, алексей Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй хос сиэнэ: — Анна Николаевна биһиэхэ биологияны, анатомияны, зоологияны үөрэппитэ. Кини үөрэтэр предметин ис-иһиттэн сөбүлүүрэ. Наһаа ирдэбиллээҕэ. Ол эрээри үөрэнээччилэригэр ураты истиҥник, ийэлии сыһыаннаһара. Кини миэхэ учуутал, интеллигент үрдүк холобурун быһыытынан өйбөр-санаабар хаалан хаалбыт. Таптыыр учууталбытыгар кэлэ турабыт. Мэлдьи сүбэ-ама биэрэр.
Маргарита Самсонова, медицинскэй наука доктора, саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа: — Учууталбыт Анна Николаевна үөрэнээччигэ уһулуччу үтүө сыһыаннааҕа. Оҕо уруогун үөрэппэккэ кэлбит буоллаҕына, наһаа хомойоро. Учууталбытын хомотумаарыбыт оҕолор бары кыһаллан, үчүгэйдик үөрэнэ сатыырбыт. Кылааһынан мустан Анна Николаевнаҕа кэлэ турабыт. Учууталбытын күндүтүк саныыбыт. Киниэхэ туох баар үтүөнү-кэрэни баҕарабыт.

Людмила Ноговицына.